Kenesbay Karimov - Aqqapshıq
.pdfasıqtı. «Saqlıqta xorlıq joq», demekshi hár irkilgen jerde ózleri alıp kiyatırǵan júkke kimlerdur kóz tigiwinen gúmanlanǵan ekew dárhal vagonnan túsip, qashan otaraba ádettegi ornınan qozǵalıw aldınanǵı qıshqırıǵın shalǵanǵa deyin un menen ǵálle tiyegen vagonlardıń esiklerin kózden qashırmay baqlap turatuǵın edi.
Kóp uzamay qolına uzın saplı balǵa menen may quyılǵan súmekli ıdıs uslaǵan baqlawshı jetip kelip, shoyın jol ústinde nıq turǵan vagon dóńgeleklerin shókkish penen urıp-urıp jiberip, állebir jerlerge qolındaǵı ıdıstıń shúmeginen may quyıp tuslarınan óte berdi. Onıń ózi usaǵan jergilikli adam ekenligin kórgen Erkinbay quwanıp ketti. Birinshi bolıp sálem berdi.
-Aǵayın, assalawma áleykum.
-Waleykum – dep juwap bergen kisi qayrılmay júre berdi.
-Qazalıǵa deyin qansha jol qaldı?
Baqlawshı júre juwap qaytardı.
- Házir pesin boldı. Shama menen tún jarpına Qazalıǵa jetip barasız...
-Raxmet, saw bol...
Dán tolı qaplar ústinde kózleri ilingen ekew tań aldında otarbanıń ıshqınıp aqırǵan sestinen oyanıp ketti.
-Qazalıǵa keldik, shaması,- dedi Erkinbay.
-Keldik,-dedi kútiwler menen terbeliwler janına tiygen Qasım. Shımbay xalqı bizdi kózleri tórt bolıp kútip otırǵandur. Dárhal teńiz boyına –jaǵısqa barıp eldiń dáregin sorasaq, Erkinbay aǵa.
-Álbette,- dedi Erkinbay. Ol tamanlarǵa bizden burın júretuǵınlar tabıla ketse xabarımızdı da aytıp jiberemiz. «Toǵız tóre» jaǵısında bizdi qarsı alsın,- dep...
- Tańnıń atıwın kútetuǵın shıǵarmız...
Q asımnıń ata-anası Shımbay sháhári janındaǵı qıpshaq awılında turatuǵın edi. Jigitti: «ata-ana, tuwısqanlarım ashlıqtan qıynalıp qalmadı ma eken» degen oy tınıshsızlandırmaqta edi.
Quyash kóterilip, átirapqa jaqtı túsiwden vagonnan túsken ekewdiń dáslepki isi júklerdi túwellew boldı. Hámme jaq tınıshlıq, átirapta páskeltek úylerdiń mórılarınan buralıp shıqqan tútinler
adamlardıń oyanǵanınan dárek beredi. Kóp ótpey hár kim hár jerden shıǵıp, otarba irkilgen kishigirim stanciyada qozǵalıs basladı.
-Jaqsısı men ózim adamlar taman barıp, derekleseyin, bálki birliyarım tanıs-bilis gezlese keter, sen júklerdi qarwılla,-dedi Erkinbay atqosshısına.
Vagonlarǵa tiyilgen un menen dándi bir zamatqa bolsa da qarawsız qaldırıw múmkin emes edi, oǵan qanshama xalıq dilgir bolıp, kóz tigip otırǵanı, olardıń ishinde óz jaqınlarınıń da bar ekenligi
Qasımnıń oyına kelgende, ol óziniń usı jerde, ashıq dalada túnewge de tayar ekenligin sezdi.
240
-Qáterjam bolıń Erkinbay aǵa, men vagon esiklerinen kóz ayırmay otıraman.
Erkinbay tóbesine qańıltır jabılǵan stanciya jayına kirip, ol jerdegi qarawıldan teńiz jaǵasına qalay barıw múmkin ekenin soradı.
-Jaǵısqashe ádewir jol, kólik ustamasań jetip qaytıwıń shaq,- dedi qara saqallı kisi. Jol bolsın, qaraqalpaq taman barmaqsıń ba?
-Sol jaqqa,-dedi Erkinbay. Jaǵıs ádewir jol bolsa ol tamanǵa
júkti qáytip jetkizedi?
-Qalay jetkizer edi?-dedi qarawıl tańlanıp, júgiń kóp pe, álde?
-Ádewir bar,- dedi gez kelgen adamǵa sırın pash etiwdi qálemegen Erkinbay.
-Kólik jaldaysań.
-Olardı qaydan taba alaman?
-Túyeler bar, túye arba da tabıladı. Kóp kerek pe?
Sál ǵana oylanǵan Erkinbay juwap berdi.
-Maǵan túye arbalar kerek boladı.
-Túyekeshter men tanıstıraman,-dedi qarawıl postınǵa oranıp. Kún
– ay jayılsın. Oǵan deyin jaǵısqa barıp, sharwańdı bitirip kele ber.
Qarawılǵa: «aylanıp kelemen» dep, tısqarıǵa shıqqan Erkinbaydıń denesi ayazdan túrshigip ketti. «Kún suwıtpaqshı ma?» Erksiz aspanǵa qaradı. Kókte awır bultlar kárwanı kóship júripti. «Kún suwıtıp ketpegey, áytewir, teńizge muz qatıp qalsa is shataq». Usınday qáweterli oylar qushaǵında kewli qobaljıǵan Erkinbay shapanınıń jaǵasın
qımtap, kózleri menen kólik qıdıra basladı.
Usı payıtta alısta at jeteklep kiyatırǵan salt atlı kózge taslandı.
Erkinbay awzın qolı menen kelegeylep, qıshqırdı.
-Aǵayın, atıńdı kireyge berip turmaysań ba? Atlı jaqınlap kele berdi, aqırında Erkinbayǵa qaptalastı.
-Jaǵısqa ma?
-Awa, jaǵısqa.
-Bir manat,-dedi atlı dizgindi Erkinbayǵa uslatıp. Osı káradan tabılam.
Astında at tiygen Erkinbay salt atlı siltegen tamanǵa-Aral teńiziniń jaǵısına qaray shaba jónedi.
-Attı jón aldı shawıp, sabıltıp alma,-dep qıshqırdı kireyge at
bergen kisi.
Erkinbay asıqpaqta edi, izine qayırılıp qaramadı. Ol teńiz jaǵısına jetip kelgende Úshsaydaǵı orıs balıqshılarǵa dárek bolǵan
júkti tiyegen, par menen júretuǵın kishigirim keme kóshkisin kóterip, júriwge tayar turǵan eken. Jolında gezlesken birinshi adamnan bul xabardı bilip alǵan Erkinbay kemege jetkenshe epkin menen shawıp kiyatırǵan attıń basın tartpadı.
241
-Qaraqalpaqqajúretuǵın keme usı ma? Erkinbay at ústinde turıp qıshqırdı.
-Usı...baradı,-dedi kóshki janında turıp, bir nemelerdi birbirine shatıp baylap atırǵan adam.
-Ne gápiń bar edi?
-Biradar,-dep qıshqırdı dawısımdı ótkinshi samal julqıp áketip, kemedegi adamǵa jetkizbey qala ma, dep gúmanlanǵan Erkinbay.-
Amanatım bar, sonı iyesine jetkizseń...
-Ol qanday amanat?
-Shımbay sháhárdegi Asqar baydıń atın esitkendursań?
-Kim-kim?
-Asqar bay!!!
-Há, esitkenmen...
-Sol adamǵa amanat sózlerimdi jetkiz, biradar. Erkinbay un menen ǵálle ákiyatır. «Toǵız tórede» kárwan menen kútsin! Toǵız tóre» de...
Sonı jetkiz biradar...Sháhár xalqı...Onıń sońǵı sózlerin arqadan shalqıp esken ızǵarlı samallar alıp qashıp, ózine de esittirmedi.
-Esittiń be, tuwısqan...
Keme kóshkisi janında turǵan adamnıń dawısı endi esitilmedi, awzı jıbırlaǵanı, basın iyzegeninen «sózimdi esitti» dep oylaǵan Erkinbay ózine-ózi razı bolıp, kúlip qoydı. «Men paraxod benen ol tamandaǵı jaǵısqa jetemen degenshe, Shımbaydan kelgen arbalar kárwanı «Toǵız tóre»de kútip turadı. Tek kún suwıtıp, teńiz tońlap qalmaǵay,áytewir».
Usınday oylar menen ol at basın izge burdı.
Erkinbay xabarlasqan, jaǵıstaǵı qatnawdıń uńqıl-shuńqılın biletuǵınlar:
-Aldımız qıs, anaw jónep baratırǵan keme sońǵısı. Bunnan keyin heshkim teńizge shıǵıwǵa júrek qılmasa kerek, teńizdiń ayqırǵan tolqınları menen alısıw ushın júreginiń túgi bolıwı kerek,-desti.
Sonda birew turıp:-Eger Petrovich baraman dese, sol ǵana qıs ayında teńizde júziwge júrek ete aladı,-dep qaldı.
-Petrovich? Ol qay jerde turadı? Maǵan úyin siltey almaysızlar
ma?-dedi Erkinbay entigip. Ol suwǵa shógip baratırǵan balıqshınıń qolına ilingen birer aǵashtı ózin qutqarıp qalatuǵın qayıq yamasa jeken sal kibi kórgenindey halatta, eń sońǵı imaniyatlardan, basın ólimge tigip bolsa da paydalanıwǵa tayar turar edi.
Biletuǵınlardıń siltewi menen Erkinbay Petrovichtiń úyin taptı. Páskeltek aǵash úydiń aldına atın baylap, shabalanıp úrgen iytlerge qamshı oqtalıp, basqıshqa kóterilip esik qaqtı.
Oǵan esik janındaǵı aynadan saqal-murtı ǵawlap ósken adam tigilip turar edi.
-Esigińdi ash, tamır. Gápim bar, sonı tıńla,-dedi sırtta turǵan Erkinbay.
242
Áynektiń arjaǵındaǵı adam lám-mim demey, tısqarını tamashalaǵan kibi turar edi. Kútiwshiniń shıdamı tawsıldı.
-Quday ushın, esigińdi ash, Petrovich!
Saqallı áynek aldınan ketti. Esik shıńǵasınıń shıqırlaǵan sesti esitildi. Kóp ótpey esik ashıldı. Arjaǵında Erkinbaydıń tóbesinen qarap, uzın boylı, jiyren saqallı kisi turar edi.
-Ne kerek saǵan?
-Úyińe kirgiz, sol jerde sóyleseyik, tamır. Meniń gápim uzaqqa sozıladı,-dedi Erkinbay.
Shaqırılmaǵan qonaqtı ótkir názeri menen bastan-ayaǵına bir sholıp ótken úy iyesi, Erkinbayǵa jol berip, ózi esikti japtı.
-Petrovich, óziń basla,- dedi barlıq ábjilligin iske salǵısı kelip Erkinbay.
Jiyren saqal dálizden ótip, aynaları teńiz tamanǵa qaraǵan keń ójirege baslap kirdi. Bólme taq-tuynaqtay etip jıynalǵan hám azada edi. Ortaǵa qoyılǵan stol átirapına qoyılǵan úsh-tórt orınlıq
naǵıslı mata menen qaplanǵan, stolǵa aq bóz jawılıp, ústine stakanlar menen gúzeler qoyılǵan.
-Tórge ót,- dedi jiyren saqal qádimgidey qonaqqa túsinikli tilde.
Orınlıqtıń birine otırǵan qonaq bólmeni kóz astınan bir sholıp, qarsı aldında otırǵan jiyren saqallı úy iyesine tigildi.
-Ne xızmet? Petrovichtiń jaǵımsız, tarǵıllanǵan dawısınan onıń qonaqtı xosh kórmegenligi seziler edi.
-Men júklerdi «Toǵız tórege» jetkiziwim kerek. Bilemen, teńiz tınıshsız. Biraq meniń júgim...bir pursatqa da irkilmewi dárkar...edi..Onısız da shoyın jolda kóp waqtım bosqa ketti...Teńiz artında bolsa qaraqalpaqlar...
-Kim bolsa da kelesi báhárge deyin kútiwine tuwra keledi. Martaprelde ǵana teńiz muzdan tazalanadı...
-Oǵan deyin qaraqalpaqlar...
-Júgiń ne nárse ózi? Úy iyesiniń jaǵımsız dawısı qonaqtıń sózin bólip jiberdi.
-Ol tamanda xalıq ashlıqqa griptar bolmaqta. Al, men bolsa ǵálle menen un ákelatırman, tamır...
-Teńiz qáwipli, kóp ótpey muz qatadı...Petrovich saqalına qol aparıp, oyǵa batqanday boldı.
-Bir táwekel qılsańız qalay bolar eken?
-Joq! Petrovich qol siltep, hawanı kesti. Nabıt bolamız. Túsineseń be, sen de, men de, júk te nabıt boladı...
«Ol tamanda xalıq nabıt boladı», - degen oy keshti Erkinbaydıń kewlinen. «Báribir táwekel etiw kerek, Petrovichti kóndiriw kerek. Kewlim sezip turıptı. Sózi bir qansha qopal bolǵanı menen ol márt
adam, shaması. Táwekel qılıw dárkar, táwekelshiden quday da qorqaman,- demegen be?»
243
- Jalbarıp sorayman Petrovich tamır,-dedi Erkinbay meyli, men nabıt bolıwǵa tayarman, men ǵálle menen undı jetkizbesem xalıq ashtan qırıladı. Haqıńızdı zıyatına tóleymen. Ol jalma-jan, asıǵıp
kisesine qol saldı...Mine, barlıǵı siziki...Bir uwıs tillalardı stol ústine qoydı.
Petrovich aldın tillalarǵa, soń onı usınǵan adamǵa jiyirkenip qaradı.
-Meni satıp almaqshı ma? Kózlerinde ǵázep ushqınları tutandı.
-Men...Jol qáweterli degen ózińiz, bular bolsa siziń xaqıńız,
barlıǵın alıń, ótinemen, táwekelge bel baylap, jolǵa túseyik, quday haqqı...
Erkinbay altınlarǵa biypárwa qaraǵan adamdı mágar birinshi mártebe kórip turǵan bolsa da tańlanbadı. «Bulardıń, orıslardıń barlıǵı birdey ashkóz emes, ásirese qarapayımları insaplı bolatuǵın usaydı» dep erksiz oyladı. Kóz aldına xuppa semiz shoyınjol nachalnigi elesledi.
Qonaǵınıń sózleri tásir qıldı ma, Petrovich qalıń saqalın tutamlap, oyǵa shúmdi. Kóyleginiń ashıq jaǵasınan moynına taǵılǵan atanaq kórinip ketti.
Petrovich ikona turǵan taman burılıp, shoqındı, orıslardıń súwretke qarap ibadat qılǵanların talay mártebe kórgen qonaq oǵan tańlanbadı.
-Altınlarıńdı alıp qoy,-dedi shoqınıp bolıp, Erkinbay taman
júz burǵan Petrovich. Xaqımdı ózim aytqanda bereseń, jáne men altın menen emes, Resey pulı menen kirey alaman. Azǵana eglenip, taǵı sóyledi:-Meyli, meni kóndirdiń. Júgiń neshe pud?
-Bes mıń pud.
-Meyli, meniń paraxodıma jeti mıń pud júk ketedi, sonıń kireyin tólewge razımısań?
- Razıman. Eki ese tóleymen.
-Seniń zıyat pulıń kerek emes,-dedi tarǵıl dawıs iyesi. Jáne, qudayıńa:-Bizdi teńizdiń arǵı tamanına aman-saw jetkizegór, dep jalbarın, qısta teńizdiń qanday qáwipli ekenligin kóz aldıńa da keltirmegenseń, shaması.
-Meyli,-dedi Erkinbay, bizdi yaratqannıń ózi qollaǵay. Men barlıǵına tayarman.
-Onda men búgin-aq paraxodtı jaǵısqa ákelemen. Undı tiyew ushın eki kún jete me?
-Jetedi,-dep saldı Erkinbay izin oylap otırmastan.
-Júkti tuwrı trþmlarǵa jaylańlar, waqıttan utamız. Qazaq
tamırlarıńnan kómek sora, olar álbette járdem beredi. qaraqalpaqlarda ashlıq bolıp atırsa...Sizler qazaqlar menen tuwısqan xalıq emessiz be?
244
-Biz ózbek, qazaq, qaraqalpaq bir tuwısqanbiz, tilimiz, dinimiz bir,-dedi Erkinbay tolqınlanıp.
-Onda barıp, tuwısqanlarıńnan júkti tasıwǵa kómek sora. Men saparǵa tayarlıǵımdıkóremen,-dedi jiyren saqallı Petrovich.
Jaǵıstan shıǵıp, stanciyaǵa shekem uzın-quyın shawıp otırǵan attıń teri tirsegine tamshıladı.
-Attı qıstapsań-ǵoy, aǵayın!-dedi solıǵın basa almay tanawı jelpildep turǵan attıń dizginiń alıp atırıp kireyge bergen kisi.
-Solay boldı, aǵayın. Jumısım qıstaw edi. Má, kirey haqıńdı al, dep bir manatlıq gúmis tıyındı usınǵan Erkinbay ketiwge asıqtı.
Stanciya qarawılı da ornında eken, hátte basına tımaǵın bastırıp kiyip, qollarına dır qamshı uslaǵan eki arbakeshti de tawıp qoyıptı.
-Al, aǵayın,-dedi Erkinbay qarawıl hám onıń janındaǵılarǵa qarata. Arjaqta ashıqqan qaraqalpaq xalqı meniń jolıma ayday qarap: «ǵálle ákeledi» dep kútpekte. Paraxod penen ketetuǵın boldım. Júkti jaǵısqa jetkizip, tiyewge arbalar menen júkshiler kerek. haqısın tóleymen.
-Neden bereseń? Tumaqlı kisi sóz basladı.
-Kelisemiz. Arba menen júkshi kóp kerek.
-Sharwanıń búginde qolı bos. Kún jaylı, awılǵa barıp qansha adam kerek bolsa ákelemen.
-Men arba tabamın,- dedi ekinshi kisi.
-Kelistik. Haqılarıńdı moldan beremen.
Is pitetuǵın bolǵanlıǵına quwanǵanınan júzi kúlimlep kele atırǵan Erkinbaydı Qasım:
-Aǵa, isleriń inshalla pitken kórinedi,-dep qarsı aldı.
-Pitetuǵın boldı. Házir arbalar menen adamlar keledi. Kúni-túni isleymiz. Sen arbaǵa tiyegen qaptıń esabın alıp, jónetip turasań. Men kemede bolaman.
-Jaǵısta qaraqalpaqlar tamanǵa baratuǵın heshkim jolıqpadı ma?
-Jónep baratırǵan bir kemeshiden Asqarǵa xabar aytqan boldım. Eger jete qoysa «Toǵız tóre»de bizdi kárwan kútip turadı.
Arbakeshler aytqan awıl jaqın jerde qusaydı, ele tús bolmay atırıp túye arbalar menen kólikli-kóliksiz adamlar aǵılıp keldi. Kóp ótpey dáslepki vagonnıń esigi ashılıp, un tolı qaplar arbalarǵa júklene basladı. Júgi pitken arbalar izli –izinen dizilip, jaǵısqa jol
aldı. Un qapshıqlar bul jerde de qolma-qol tayar turǵan, onı Petrovich jaǵısqa ákelgen edi, trap arqalı kóterilip, paraxodtıń trþmlarına jaylastırıla berdi. Bul jaqta qaltalardıń esabın Erkinbay qaǵazǵa
jazar edi.
Tınbay teńselip turǵan kemeniń ústinde, bası azǵana aylanıwı toqtamay atırǵan Erkinbay otırıwdı, dem alıwdı qıyalına da keltirmedi. Qıstıń qısqa kúni teńiz betine qızarıp battı.
245
-Kún battı, qáyteyik,-dedi júkshilerdiń odanbasısı. -Dem alamız ba?
-Aǵayın,-dedi Erkinbay trap janında turǵan odanbasıǵa. Biziń Berdaq degen shayırımız bar, sol aytıptı.
-Ánes, Malik eki kisi,
Payǵambardıń sahabası, Ánes-Qazaqtıń babası,
Shundın qazaq bolǵan eken.
Málikniń uǵlı Razı haq, Yashlıǵında qoydı ǵulpaq, Kiygen eken qara qalpaq
Shundın qalpaq bolǵan eken,-dep. Soǵan qaraǵanda qazaq, qaraqalpaq túbi bir aǵayın. Sol aǵayınleriń bes qalanıń biri – Shımbayda
ashınan ólgeli jatır. Qır qazaǵı hár jılı Shımbaydan aslıq alar edi. Endi sol diyxan ashlıqqa griptar. Diyxan ashınan ólse aslıqtı kim egedi? Tuwısqanlar, júkti tiyep bolıp, dem alsaq qáytedi?
-Oy, mınawıń durıs sóz-ǵoy, -dedi odanbası. Jaraydı. -Jigitler, gezekpe-gezek nárlenip alıp, júkti tiyey beremiz.
Aldımız qıs, ashıqqanlarǵa júkti jóneltip alayıq, dem alıwǵa, uyqılawǵa waqıt kóp boladı.
-Maqul, maqul,- dep ǵawqıldastı adamlar.
Shoyın joldan teńiz jaǵısına deyin dizilgen arbalar tún boyına tınbadı, Erkinbay olar menen de sóylesip, kelisip alǵan edi, tań
atıp, tús bolǵansha da tolaslamadı. Quyash teńizdiń tınıshsız suwlarına qonaqlap, kók-kómbek bolıp turǵan teńiz betin qızıl shapaqqa boyap, batıwǵa beyimlesken payıtta arbakeshtıń janına Qasım otırıp alǵan sońǵı arbaǵa jegilgen túye bozlay-bozlay jaǵısqa jetip keldi.
-Eń sońǵı un qaltalar usı arbada. Qasım arbadan túsip, Erkinbayǵa jaqınlastı. Júkshiler arbaǵa kelip, qaltalardı iynlerine qaǵıp salıp, inlerine asıqqan qumırsqalar kibi trap penen kemege minip, trþmlarǵa izli-izinen kirip barar edi. Arbadaǵı sońǵı qapshıqtı
iynine salǵan júkshi jigit qalǵanlarına dawısladı:
-Júk bitti!
Erkinbay arbakeshler menen júkshilerdiń odanbasılarına haqıların berip, olar menen qıymay xoshlastı.
-Umıtpaysıń-ǵoy, Ereke, meniń atım Orazbay. Jolıń túsip kele qalsań bizikine kirip ótiwdi umıtpa. Ol jaqtaǵı tuwısqandarǵa sálem jetkiz,-dedi júkshiler odanbasısı. Alla jolıńızdı biyqáter qılǵay.
-Táńri jarılqasın sizlerdi,-dedi Erkinbay shın kewilden. Orazbay aǵayın, sizler bolmaǵanda men ne qılǵan bolar edim?
Shımbayǵa tabanıń tiyse meni izlep tap. Qoy soyıp, qonaq qılaman.
-Júk tiyilip boldı ma? Jaǵımsız tarǵıl dawıs paraxod darǵası
Petrovichtiki ekenin ańlaǵan Erkinbay asıǵıw kerekligin túsinip,
246
júkshiler odanbası Orazbay menen qushaqlasıp, tós túyistirip xoshlastı.
-Júk tiyeldi. Qashan jóneymiz,-dedi Erkinbay óz gezeginde.
-Men júklerdiń qalay jaylasqanın kózden keshiriwim dárkar. Uzın boylı Petrovich páskeltek trþmǵa sál eńkeyip kirdi. Állen waqıtta trþmnan shıǵıp, dawısladı.
-Puw mashinası iske túsirilsin. Yakorlar kóterilsin. Baǵdar Aral teńiziniń arǵı jaǵı, «Toǵız tóre» portı.
Paraxodtaǵı úsh matros iske kiristi. Kóp ótpey paraxod ójet tolqınları kóterilip-basılıp turǵan ashıq teńizge shıǵıp, batıp baratırǵan quyashtı oń qol tamanda qaldırıp júze basladı.
-Biziń xabarımız Asqarǵa jetip barǵan bolǵay...dedi Erkinbay tolqınlarǵa tigilip.
-Jetip barǵandur,-dedi Qasım. Ol Erkinbaydıń janında aǵash tosıqqa bekkem asılıp turar edi.
-Burın teńizge shıǵıp kórgen be ediń?
-Joq. Shımbaydan Shoraxanǵa kemede barǵanman.
-Dáryada júziw basqa, al teńizde júziw óz aldına desedi. Júregiń aynıp turǵan joq pa?
-Azǵana...dedi Qasım qol siltep, ótip ketedi. Baslısı undı jetkiziw...
-Solay,-dep kelisti Erkinbay.
...Trþmlarǵa kirip, un qapshıqlar janında túnegen Erkinbay menen Qasım tınbay teńselip turǵan edende uyqılap bereketi bolmadı. Tosın soqqıdan paraxodtıń állebir jerleri qattı sıqırladı. Jatırǵanlar
bir-eki domalap tústi. Ekinshi soqqı birinshiden de beter kúshli edi, shette jatqan Qasım trþmnıń birin-birinen bólip turǵan diywalına pát penen urıldı.
Olar heshkimniń buyrıǵısız dalbasa menen orınlarınan turıp, joqarıǵa kóteriliwge talpındı, úshinshi soqqı ayaqlarına turǵan eki adamdı taǵı edenge qulattı.
Usı payıtta trþmnıń joqarıdaǵı qaqpaǵı kóterilip, ishkerige jaqtı tústi.
-Aǵayinler, joqarıǵa kóterińler! Teńizde shtorm baslandı,-degen dawıs esitildi. Bul tanıs dawıs Petrovichtiki edi, álbette.
Diywalǵa urılıp kógergen, isken jaraların uslap eki adam qıyınlıq penen joqarıǵa kóterildi. Kúshli soqqılar biriniń izinen biri qaytalanıp, birer temirge asılmay tik ayaqta turıwǵa imkaniyat qaldırmay qoyǵan edi.
Paraxod palubasın qorshap turǵan tosıqlarǵa asılıp joqarıǵa kóterilgen Erkinbayǵa Petrovich tarǵıl dawısı menen buyırdı.
-Tez jap! Trþmnıń qaqpaǵın jawıp, bekkemle, trþmǵa suw túspesin! Qasım tez ǵana trþm qaqpaǵın «tars» ettirip japtı. Usı payıt
paraxodtıń aldı betinen kóterilgen tolqın palubaǵa japırıldı.
247
Suwdıń shuwıldaǵan sesti, kúshli dawıl qulaqlardı páteńge keltirdi.
Ol jerde turǵanlardıń baslarına kelip qulaǵan tolqın ayaqlarına shekem duzlı suwǵa shomıldırdı. Gezektegi tolqındı jarıp ótken keme endigi tolqındı kútpekte edi.
-Qalay, jaqsı shomıldıńlar ma? Azǵana tolaslaǵan dawıl hám suw shawqımı ústinen ústemlik etpekshi bolǵan kibi Petrovichtiń qıshqırıǵıesitildi. Bul ele baslaması. Shtorm endi ǵana baslanıp atır,-dep qandaydur ǵayrı dawıs penen ǵarqıldap kúldi.
«Shtorm-degeni teńizdegi qıyamet qayım,-degeni bolsa kerek»-dep oyladı temir tosıqqa bekkem asılıp, endigi tolqın keliwin kútip
turǵan Erkinbay. Unlarǵa suw tiymesin, trþmnıń qaqpaǵınıń temir shúyin bekitiw kerek».
Ol bir zamatqa kóz aldında, qol sozımda turǵan qaqpaqqa eńkeydi, sol payıtta kelgen tolqın Erkinbaydı palubaǵa qulattı, qápelimde teńizge aǵızıp alıp ketiwi de itimal edi.
- Erkinbay aǵa! Jandalbasada qıshqırıp jibergen Qasım Erkinbaydıń uzın shapanınıń eteginen bir qolı menen usladı, ekinshi qolın temir tosıqtan jazdırmadı.
«Petrovich nesine más bolıp kúledi?» dep oyladı Erkinbay ıǵal palubada bawırlap jatıp, trþm qaqpaǵın bekitip otırıp. «qaraqalpaqlarda at jillisi, qumar jillisi boladı, dep esitkenmen.
Bul adam shaması teńiz jillisi bolsa kerek»...
Iyinlerindegi jibinen iynesine deyin hóllengen paxtalı shapanlar qara zilge aylanǵan, ólim qáwpi eńselerge minip
turǵanlıǵınan ba, ızǵardan deneleri shimkeniwdi de qoyǵan ekew qurǵaq trþmlarǵa túsip, jan sawǵalawdı qıyallarına keltirmey, jan talasıp
állenelerdi islep, tınım tappay júrgen úsh matrosqa buyrıq berip, ózi qolların kemeniń shturvalınan jazdırmay, gá qıshqırıp, gá kúlip, negedur más bolıp turǵan Petrovichtiń háreketlerin baqlap palubada turar edi...
33
Shımbay sháhárinde hár kúni birneshe jerde shúlen qazan asılıp, ashlarǵa ólmes awqat berilip atırǵanı jónindegi xabar awıllarǵa tarqadı. Basqa jerlerde de «xalıq ashtan qırılmasın» dep sawap iske qol urǵan awqatlı adamlar bar edi. Besjap bolıslıǵında Ayımbet iyshan medresesinde, Dáwqara bolıslıǵındaǵı Qaraqum iyshan medresesinde, Tallıq bolıslıǵında Qulımbet bolıs balaları shańaraǵında ashlarǵa atalıp qazan asıldı.
Kún uzarıp, qıstıń shillesi baslanǵan kúnlerde Tikózek awılına sháhárde ashlarǵa kómek berilip atırǵanı jóninde xabar kelip jetti. Adamlar:-Asqar bay, Xalmurat bay, Shınıqul baylardıń Reseyge jibergen kárwanları ǵálle tiyep, jolǵa shıǵıptı, tez kúnde jetip keledimish, sonda sháhár bazarı ǵállege toladımıs,-degen gáplerdi de aytıp júrdi.
248
Atshoqay teretuǵın máhál álleqashan ótip ketken, kún suwıtqan.
Kewsenge jıyǵan dánin jep tawısqan Seyilxannıń jarımjan balasınıń xojalıǵı ashlıqtan qıynala baslaǵanına hápteden asıp ketken edi. «Xojalıq» degende úy iyesi, hayallı, on jasın toltıra qoymaǵan qızı-úshew ǵanası, anası paqır kelin terip kelgen atshoqaydan ushındı ma, jazdıń basında álemnen ótken.
Jarımjan jigit mine bir hápteden berli tóseginen turmadı. áyneginen jaqtı túspeytuǵın qarańǵı ójirede jatar edi. Iship-jemege qabaqtıń túbindegi bir qısım júweriden basqa hesh nárse qalmaǵan, «ishteyim joq», degen sıltaw menen jigit bir dándi awzına almay, únemlep, qızı menen hayalına qaldırıwdı oylap qoyǵan. Ishinen:-
men jarımjan adamman, ólsem izimde tuyaq qalsın, qızım júwernemek bolıp ketpesin, hayalım janında bolmasa qızıma kimler ǵamxorlıq qıladı,-degen oydı oylap, solay islegen edi.
-Seyilxannıń balası ólipti!-degen xabardı esitken
Berkinbaydıń qıyalına birinshi bolıp kelgeni:-ashtan ólmedi me eken, biyshara,-degen oy edi. «hayalı menen qızı ashtan ólip ketpese jarar edi».
Shınında Berkinbaydıń shańaraǵına da ashlıq apatı jaqınlap kelip qalǵan edi. Bir neshe batpan júweriden kewsenge berildi, diyxanshılıǵı bolmay qalǵan diyxanlarǵa járdemge úlestirdi, bireki batpanın satıp, zárúrli nárseler alındı, onnan ber jaǵında:
«jan ishedi, jaq otlaydı», demekshi shańaraq aǵzalarınıń júweriden ózge ǵállesi joq, azǵana másh penen tarı tawsılıp pitti.
Berkinbay biyday atızın bir aylanıp shıqtı. Kógi jaqsı, kóz quwandıradı, qıy menen bir azıqlandırsa qıstan jaqsı shıǵar edi, biraq awıldıń malı bar baylarınıń qoraları bosap qalǵan, ótken jılǵı, burnaǵı jılǵısı tasıp alınǵan.
-Biyday pisikke jetkizgey,-dep gúbirlendi kekse diyxan. Soǵan deyin shıdasaq boldı. Arjaǵı jaz...
Oǵan deyin jetiw ádewir múshkil is ekenligin diyxan júregi sezip turar edi. Ele qıstıń eki ayı, onıń artında «júwannıń jińishkerip, jińishkeniń úziletuǵın» paytı, báhárdiń dáslepki ayı hamal bar.
Járdem soraytuǵın Asqardan ózge heshkimdi oyına keltire almadı. Qulımbet bolıstıń balaları shúlen tarqatıp atırǵanın de esitken
edi. Biraq Berkinbay ashtan ólse óledidaǵı, ol esikke barmaydı. Kimdur:-bolıstıń bayaǵı dushpanı ashlıqtan bas iyip kelipti,-despey me? Onday sózdi esitkennen kóre...
Oyları on bólek bolǵan Berkinbay aqırında bir sheshimge keldi.
úlken ulı Óskinbaydı hayalı hám balaları menen Shımbayǵa, Asqardıń xızmetine jiberedi, Asqardıń ózi – balańdı jiber,-dep aytqanın umıtpaǵan shıǵar? Olay etpese de bolmaydı, bar júweri báribir biyday pisikke deyin jetpey qalıwı itimal. Biz hayal menen ekewmiz
249
jasarımızdı jasadıq, Óskinbaydıń náresteleri aman qalar, Ómirbay,
Temirbay, Jádiger janımızda bolar, ǵálle kárwanı kelse...
- Perzentim,-dedi ulına mehir menen tigilgen kekse diyxan.
Zamannıń túrli muqamǵa dónip turǵanın ańlaǵan bolsań kerek. állemiz qap túbinde qaldı, qıstan shıǵarıwı gúmana. Sol ushın
hayalıń menen balalarıńdı alıp, sháhárge jóne, «júrgen dárya, otırǵan boyra», desedi. Ol jerde Asqar bayǵa barıp, Berkinbay diyxannıń ulıman, duway-duway sálem aytıp jiberdi, degil. Xızmetinde bol, ashtan óltirmes, ne xızmet buyırsa moyın tawlama...
-Sizler...
-Biz ne qılar edik. Alladan sizlerdiń tilegińizdi tilep otıramız.
Olay-bılay bolıp, men jaqtı dúnya menen xoshlasar bolsam jer saǵan miyras qaladı, zinhar onı satıwshı bolma, inilerińdi úyli-jaylı
etiw seniń moynıńda boladı, sol ushın...
Berkinbay misli balasına sońǵı wásiyatın aytıp atırǵanǵa megzer edi.
-Men álbette qaytaman...Kóp eglenbeymen,-dedi kewli buzılǵan
Óskinbay.
-Qaytatuǵınıńdı bilemen. Degen menen «jaman aytpay, jaqsı joq»,
sol ushın tıńlay ber. Anaw Seyilxannıń ólgen ulınıń hayalı menen
qızın sháhárge ertip ket, bizde oǵan járdem bergendey imaniyat qalmadı. Haqlasa da kúnin kórer, bul jerde bir kúni ashtan ólip qalar, olar...
-Yaqshı, aǵa, aytqanıńızday qılaman. -Búgin-aq jolǵa atlanıńlar.
-Ájep...
-Meniń mawıtı shapanımdı al, etigimdi ayaǵıńa kiy, eski bolsa da hár qalay ele jılıwı bar. Anańa aytaman, jol azıǵıńdı beredi.
Kóp uzamay Óskinbay menen hayalı jolǵa tayar boldı. Seyilxannıń
ólgen ulınıń hayalı menen on jasqa jetpegen qızı da keldi. Qız ashlıqtan boldırǵan, jawdıraǵan kózleri ǵana qalıptı, anası, arıq hayal arqalap keldi.
Qızǵa Berkinbaydıń hayalı bir uwıs quwırılǵan júweri uzattı. Qız alaqanındaǵı dándi birew tartıp alatuǵınday asıǵıslıq penen jey basladı.
-Úsh kúnnen berli dán tuxımın awzına salmadı, úyde jeytuǵın hesh teńe joq,-dedi qızdıń anası qara kózlerinde jas aylanıp.
-Sháhárge ketiń, bizde hám artıǵı qalmadı,-dedi Berkinbaydıń hayalı kózine kelip qalǵan jastı kórsetpew ushın shetke qarap. Jaqsı adamlar tabılar...Kómek kórseter...
-Solay etiń kelin,-dedi Berkinbay jumsaq dawıs penen.
Óskinbaydıń janınan qalmańlar, hár qalay es boladı.
Berkinbaydıń hayalı Ólmesek qolına tostaǵan alıp shıqtı.
-Mınanı oramalıńnıń ushına túyip al! Ol tostaǵandaǵı dándi
250
qızdıń anasına usındı. Óskinbay ushın jolǵa tayarlaǵan dánnen...Az da bolsa júrek jalǵarsızlar.
Arıq hayaldıń qara kózlerinen quyılıp kelgen kóz jasları júz almasın juwıp, iyegine sorǵaladı. Basınan oramalın alıp, bir mushın jaydı, tostaǵannan salınǵan júwerini asa bir qádirli zat kibi qolı menen bir sılap qoydı. Atım nasbayday ǵana dándi eki barmaǵı menen shımtıp alıp, awzına apardı. Qalǵanın muqıyatlap túydi. Tozǵıǵan shashların tártipke keltirmey-aq, oramalın basına saldı. Soń jawdıraǵan úmitli kózleri Berkinbayǵa tigildi.
-Erim...
-Erim dep izińe qayırılma...ózimiz...
Hayal minnetdarshılıq penen mańlayı jerge tiygenshe iyildi.
Onıń bul tájim etiwinde kekse diyxanǵa degen razılıq, sheksiz húrmet jámlengen edi. Kóz jası tamaǵına tıǵılıp, sóz aytıwǵa imkanı bolmaǵan hayal óz háreketi menen barlıǵın bayan qıldı.
Ulın qolına kótergen Óskinbay, qızın jeteklegen hayalı Ímsın, olardıń izinde ayaǵın súyrep basqan azǵın hayal qızın arqalap, arba jolǵa tústi. Olar ashlıqtan qashıp, pana izlep, úylerin taslap, sháhár taman ketip barar, aldında qanday qıyınlıqlar menen sınaqlar kútip turǵanınan biyxabar, alǵa asıǵar edi.
Ákesi Berkinbayǵa uqsaǵan eńgezerdey iri hám qarıwlı Óskinbay keń adım taslar, hayalı oǵan jetip alıw ushın qádemin tezletti, al qızalaǵın arqalaǵan Seyilxannıń ulınıń jesiri kem-kemnen izde
qala berdi. Óskinbay menen hayalı hár dayım olar jetip alsın, dep jol boyında irkilip kútiwge májbúr boldı. Solay etip, jolları
ó nbedi, kún uyasına batqan payıtta tórt-bes shaqırım ǵana qashıqlıqtaǵı bir awılǵa jetip kelip, qudayı qonaq boldı.
Kelesi kúni de jol solay dawam etti. Waqıt ótip barmaqta edi.
Óskinbaydıń azıǵı da azayıp qaldı. Seyilxannıń ulınıń hayalı menen qızı da bir tostaǵan quwırılǵan júwerini tawısa keldi.
Sháhárge jetip alsa, baylar tarqatıp atırǵan shúlennen as iship, talap tapqansha ońısar edi.
Úshinshi kúni de jolları ónbedi. Jol boyındaǵı biytanıs awılǵa aralasqanda, quptan mezgili bolıp qalǵan edi, shaması. Arba jolǵa jaqın úyler ózlerine uqsap, sháhár tamanǵa baratırǵan adamlarǵa tolı bolsa kerek, «adam bar, jay joq», dep qonaq jay bermedi.
Joldan ádewir shetkeridegi úydiń áyneginen jılt-jılt etken jaqtı Óskinbaydı solay qaray barıwǵa májbúrledi. Qaǵılǵan esikti keywanı hayal ashtı.
-Qudayı qonaqpız, sháhárge baratırǵan edik,-dedi iri dawıslı Óskinbay.
Keywanı hayal juldızlardıń emeski jaqtısında dáwdey iri tulǵaǵa gúman menen tigildi.
251
-Shólledim,-dedi usı payıt jigittiń qushaǵındaǵı bala. Oǵan deyin qızalaqtı arqalaǵan hayal esikke jetip keldi.
-Quday ushın bir qonıp shıǵıwǵa jay berińler...qızım haldan
tayǵan, júre almaydı. Ózim de boldırdım...
Keywanı bala jeteklegen, arqalap alǵan bir erkek eki hayaldı kórip, azǵana eglendi. Soń dedi:
-Men xojayınnan ruxsat sorayın, irkile turıńlar,-solay dep ol ishkeriledi. Gúńkildesip sóylesken dawıslar esitilip turdı.
-Meyli, kirińler. Endi qarańǵıda súrmeleklenip qayda barasızlar?
Keywanı hayal esikti keńirek ashıp, kelgenlerge jol berdi, soń esikti jawıp, ishten támbini bastı.
Hayal qarańǵı teris áywannan ótip, gúnji may quyılıp, paxta pilik batırılǵan shútik shıra janıp turǵan ójirege baslap kirdi.
Tútep janıp turǵan shútik shıra keń ójireni emis-emis jaqtırtar edi. Kesek peshtiń átashtanına tartılǵan qoz ǵıjlap turıptı, sonnan bolsa kerek ójirege kirgennen biymezgil kelgen qonaqlardıń júzlerine jıllı lep urıldı. Peshtiń arǵı jaǵında egede kisi maldas qurınıp otırıptı, janında on-onbes jaslardaǵı eki bala sıbırlasıp sóylespekte.
-Assalawma áleykum, kesh jarıq! -Wáleykum assalam, kelińler...
Egede adam otırısın buzbadı. Kelgenlerge bir názer tasladı da, otıra berdi. Onıń ornına keywanı sóylemekte edi.
-Tósekke ótip, jaylasıp alıńlar, qaraqlarım. Kópti albıratıp atırǵan ashlıq sizlerdi de jıllı ornıńızdan qozǵaǵan kórinedi,
shaması. Bolmasa qıs ayında sháhárde ne bar? Ol tamanda baylar hár kúni xalıqqa ólmes awqat tarqatıp turǵan kórinedi. Sonnan bolsa kerek, arba jolda hár kúni aǵılǵan adamlar tolaslamay turıptı. Allanıń ózi qollamasa xalıqqa qıyın. Mınaw qızalaqtıń mazası
joq kórinedi...Awırıw ma?
-Joq, jan apa, qızım ashlıqtan boldırıp kiyatırıptı. Sháhárge jetsek...dedi qızdıń anası.
-Jolǵa shıqqanıńızǵa neshe kún boldı?
-Búgin úshinshi kún,-dedi Óskinbay. Bul júristen sháhárge jetiw ushın bir hápte waqıt kerek bolar...
Qızdıń anası ernin tislep, tómen qaradı. Sebebi ol qızı menen Óskinbaydıń ayaǵına tusaw bolıp kiyatırǵanlıǵın oylap, qısınar
edi. Bularǵa qaraylamaǵanda olar álleqashan sháhárge jetip alǵan bolar edi-aw...
Úy biykesi keywanı hayal oshaqtıń artına ótip, qazandı tıqırlatıp, bir tostaǵan jarma quyıp, azǵın hayalǵa usındı. –Qızıń menen iship ala-ǵoy. Qazannıń túbinde qalǵanınıń bolǵanı eken.
Óskinbay qorjındı aldı. Túyinshikte bir qosıwıs quwırılǵan júweri qalǵan edi. Uwıslap alıp, aldın ulı menen qızına, soń hayalına
252
berdi, azǵanasın awzına saldı. «Únemlew kerek» degen oy keshti sanasınan. Ele qansha júremiz, belgisiz...»
Azǵın hayal, Seyilxannıń ulınıń jesiri tún boyı kirpik qaqpadı. Jarmanı ishken qızı da, ózi de ádewir hállengenine
qaramastan awır oylar qıynamaqta edi. Aqırı birer sheshimge bekindi. Úy ishi de, qonaqlar da erte oyandı. Keywanı hayal oshaqqa ot jaqtı.
Qazanda suw paqırlap qaynadı. Hayal hár kimge bir keseden qara suw berip shıqtı.
-Nanımız joq, azǵana dán ózimizden artpaydı,-dedi keywanı hayal muńayıp. Sıpıramda unım bolǵanda sizlerdiń aldıńızǵa nan qoymas pa edim? Ilaj qansha, bul kúnler hám umıt bolar ma eken? Bir urtlam qara suw bolsa da iship ketiń. «Quwıs úyden qurı shıqpa», desedi-ǵoy. Neǵılayın, endi...
Qonaqlar ketiwge beyimlesip, úyden shıqtı. Ashlıqtan boldırǵan qızalaq penen anası ǵana keywanı hayaldıń aldında otırıp qaldı.
Úy iyesi kekse adam menen balaları shıǵıp ketkenshe Seyilxannıń ulınıń jesiri ornınan qozǵalmadı.
Aqırında úshewǵanası ójirede qalǵanda azǵın kelinshek sóz basladı. -Sheshejan-aw bir gápti aytayın desem tilim, aytpayın desem
ishim kúyip baratır...dep gúrsindi.
Hayaldıń dártin óz teklesi hayaldan ózge kim tereń túsiner edi, keywanı qulaq qoyıp, dedi:
-Ayta ber qaraǵım. «Adamnıń dártin adam aladı»,- deydi-ǵoy.
-Kúyewim ashtan óldi. «Ólmektiń izinen ólmek» joq eken, qızımız benen ekewmiz qaldıq. Meniń de barar jerim, basar tawım belgisiz, awıllasımnıń izine erip, sháhárge qaray bas alıp baratırıppan.
Jigittiń de jol azıǵı tawsıla kelgenin sezip turıppan. Házir úsh kúnnen berli olar da izine qaraylap, jolı ónbey kiyatır. Irkilsek
olar da, men de ashtan ólemiz. Sol ushın jan apa, mınaw qızımdı alıp qal, qıyametke deyin seniń qızıń bolsın, bawır etimnen jaralǵan perzentim edi, náylajban. Ózim ólip ketsem de onıń ashtan solıǵanın shıqqır kózim kórmesin, apajan...balalarıńnan awıssa bir tislem nan...
Keywanı kópti kórgen, turmıstıń ashshısı menen dushshısın basınan keshirgen edi, kózlerinen sızıp shıqqan jas tamshıları bóz kóyleginiń naǵıslı jaǵasına tamıp turar edi.
-Iytti iyesi menen qıynasın, sińlim júregińdegi dártti túsinip turıppan, adam bawırınıń bir párshesi bolǵan balasın jatqa beriwge kózi qıyar ma? Biraq aytqanıń durıs, qızdıń ózi de júdep qalıptı, ertip ketseń ashtan...tiline kelip turǵan suwıq sózdi aytıwǵa iybendi me, qıynalıwı turǵan gáp... Men ǵarrı menen bir awız oylasayın,-dep tısqarıǵa shıqtı.
Aradan ádewir waqıt ótti. Aqsham quday qonaq bolǵan eńgezerdey jigit menen bala-shaǵasınıń jol basında irkilip turǵanın kórgen
253
keywanı: «olar shaması ishtegi kelinshekti kútip turıptı» degen oyǵa barıp, asıqtı.
-arrı menen oylastım,-dedi ishkerige kirgen keywanı azǵın hayalǵa tigilip. Tórtewmiz, keywanı kekse kúyewi menen eki balasın názerde tutqan edi, bir qasıq jarma únemlesek tórt qasıq boladı eken, qızıń bizikinde ashtan ólmes, biz razımız qaraǵım...ózi qız tuwıwdı árman etsem, túp-túp, til kózim tasqa, allanıń ullardı bergenine mıń qátle shúkir, hár dayım ul tuwar edim... Maǵan qızdı alla berdi... deymen...Atı kim?
Qızı menen tiriley ayra túsetuǵınlıǵın ishi sezip tursa da keywanı «yaq» dep aytar ma, eken, degen úmit júregin jılıtıp turǵan ana erksiz eńirep jılap jiberdi. Kóz jasları kóldárya bolıp
egitildi.
-Qulınım! qulınım! Tiri júrseń bolar, áytewir, men ólsem izimde qalsań deymen...Sol ushın júrek-bawırımdı kábap qılıp, tiriley ayırılıp atırman.
Keywanı azǵın hayaldıń súyegi shıǵıp turǵan iynine qolın qoyıp, basıw ayttı.
-Kebenek kiygennen túńilme,-degen qaraǵım. qálegen waqıtta keleber,
áytewir...
Waqıt ótip barmaqta, jálladtıń ayawdı bilmeytuǵın keskir qılıshı yańlı jelkesinde turǵan ashlıq qızalaqtıń anasın ózine keltirdi. Solıǵın basıp, aqırı dedi:
-Qızımdı saǵan, seni allaǵa tapsırdım, apajan...Bul jaqtı álemde
kórise almasaq tańla mahsharda kórisemiz... Xosh, alliyar...Ol túyinshigin qolına alıp, sheshiwshi túrde esikke júrdi.
-Apa!!!
Bolıp ótken sózlerdiń bárin esitip otırǵan qız hálsiz qolların anasına sozıp, zarlandı...
-Apa! Meni taslap, qayda barasań...
Biyshara ananıń júrek bawırı qan bolıp, kóz jasları tamaǵına tıǵılıp, dem jetispey alqınar, hálsiz denesindegi shıbın janı shırqırap qız taman talpındı, biraq ólimnen de awır bir nárseashlıq penen sharasızlıq onı izine qaratpas, dińkesi qurıǵan ayaqqolı erkinen tısqarı alǵa qádem taslar, qulaqları gereń, kózleri kór, júregin tas etiwge májbúrler edi. Kelinshek tap házir óziniń ómirin kerek bolsa qara baqır tıyınǵa da satıp almas, biraq qızınıń ómiri oǵan álemniń barlıq baylıqları menen quwanıshlarınan aǵla, nárenjan qızınıń bir kún jasawı ushın dozaq azabına qabaǵın shıtpastan shıdam beriwge tayar edi, onı mágar qızımdı isenimli qollarǵa tapsırdım, degen úmit alǵa talpındırǵandur, kim bilsin?
-Qızalaqtıń atı kim?
254
Keywanı bergen bul sorawdı azǵın hayal esitti, biraq pútkil álemniń barlıq táshwishlerinen talıqqan sanası sorawdı kim bergenin ayıra almadı. Qádemlerin páseytpedi. Kim tamanınan berilgen bul sawal? Kimniń dawısı edi? Marhum enesi me edi? Ol atshoqaydan ushınıp qaza qılmaǵan ba edi? Yaki eriniń dawısı ma? Ol ashtan ólip ketpedi me? Bálkim ol ólmegendur? Kekse Berkinbay bergen bir qısım quwırmashtı jep, ózine kelgen shıǵar?
Meyli, barlıǵına bir juwap beredi.
-Qızımnıń atı Ulday!-dedi kóz jasların jutıp, izine qaramawǵa tırısıp baratırǵan qızalaqtıń anası. Jolǵa atlanarda onıń shashın juwıp, tarap qoyǵanman. Alladan ul tilegen edim, qız berdi. Atın Ulday qoydım...
Ózin ańlamay qádem taslap kiyatırǵan azǵın hayal jol basında turǵan Óskinbaylardıń janına jetip kelgende onıń jalǵız ózi kiyatırǵanın kórgen jigit soradı:
-Qızıń qayda?
-Kimdi aytasań?
-Qızıń, Ulday?
-Mine, kiyatır-ǵoy. Endi ózi júre alatuǵın boldı,-dep qaptalına tigildi.
«Esi awısqan ba eken?» Jigittiń júregine gúdik uyaladı. Artıq egleniwge pursat joq edi.
-Meyli, kettik...
34
Eki táwlik shaması dawam etken, Petrovich aytqan shtorm toqtaǵanda
Erkinbay menen Qasım waqıt ólshemin – kún menen túndi ayıra almas dárejede edi. Eki táwlik uyqı hám, tınıshlıq hám bolmadı. Tolqınlar menen ǵaybar maqluq kibi tınbay alısqan kemeniń dawıl toqtaǵannan sońǵı shayqalıp turıwı olar ekewine arbanıń jaman joldateńseliwindey-aq tuwıldı.
-Shtormnan aman qutıldıq pa, áytewir.
-Qutılǵan kórinemiz.
Sol payıt Petrovich kele ketti.
-Qalay tamırlar! Teńiz qıynadı ma?
-Shıdaymız,-dedi Qasım. Jaǵısqa qashan jetemiz.
-Bir-eki kúnnen jaǵıs kórinedi. Endi qazanxanaǵa kirip, ısınıp,
keptirinip alsańlarboladı,-dedi Petrovich.
Seksewiller taqlap jıynalǵan qazanxana monsha kibi ıssı edi.
Jeńil ǵana shayqalıp turǵan kemeniń par menen háreketke keletuǵın mashinasına usı jerden quwat beriledi eken. Eki adam keptirinip, jılınıp, eki táwlik boyı tolqınlar astında duzlı suwǵa
shomılǵanların esten shıǵarǵanday boldı. Trþmdaǵı un qaltalar janına kelip, uyqıǵa jattı.
255
Qansha waqıt uyqılaǵanları yadında joq, Petrovichtiń: «Jaǵıs! Jaǵıs kórindi!» degen tarǵıl dawısı mazalı uyqısınan oyatıp jibergen Erkinbay jasına sáykes kelmeytuǵın jedel háreket penen tez kiyinip, joqarıǵa kóterildi.
Alısta emis-emis bir qara sızıq bolıp jaǵıs kózge taslanar edi.
-Jaqınlap qaldıq pa?
-Qayda saǵan? Ele kóp júzemiz. Kúnniń suwıtıwına qara! Jaǵısqa muz qatıp qalmasabolǵanı,-dedi alısqa názer taslap turǵan Petrovich.
-Ele onday tosqınlıq barma?-dedi Erkinbay.
-Ádette dáryanıń teńizge quyǵan jerindegi dushshı suw teńiz
suwınan burın qatadı. Shtorm tındı, suwıq baslandı. Muz qatıwı itimal. Aqırı dekabr ayı kirip keldi-ǵoy,-dedi Petrovich bas shayqap.
-Muz qatsa ne ilaj qılamız?
Petrovich iyinin qıstı. Bunıń menen: «meniń isim mánzilge jetkiziw, qalǵan jaǵı ózińniń isiń», demekshi ekenligin Erkinbay uqtı.
Misli qol sozım jerde kórinip turǵan jaǵısqa un tiyilgen keme jetip kelgende Petrovichtiń gúmanı durıs bolıp shıqtı. Shımırı ayazı bar, quyashlı qıs kúninde qar jamılǵan muzlıq kún nurına shaǵılısıp, aynaday jarqıradı. Kóz jeter jerdegi jaǵısta adamlar qumırsqaday bolıp kórindi. Úlken-kishi qayıqlar jaǵısqa súyrep shıǵarıp taslanǵan.
-Jaǵısqa jaqınlawdıń ilajı joq pa? -Kóriptursań-ǵoy,-dedi Petrovich. -Muzǵa túsiwge bolar ma eken?
-Ele juqa bolsa kerek, kútiwge tuwra keledi.
Sol kúni paroxod muz erneginde irkiliwge májbúr boldı.
***
Sháhárde ashlıq baslanǵan edi. Bazarǵa ǵálle túspeytuǵın boldı.
Hár kúni pisirilip turǵan jarmadan ishken ashlar jan saqladı. Oǵan keliwge imkaniyatı bolmaǵanlar: alıstaǵı awıllar menen sháhár shetindegi kámbaǵal adamlar ashtan óle basladı Adamlar jolǵa shıqqan
ǵálle kárwanları haqqında xabardı esitken, biraq kárwanlardan bolsa dárek joq, bunnan onlaǵan kún aldın bir kemeshiniń jetkizgen xabarı
Asqardı quwantıp-aq edi, «Toǵız tóre» jaǵısına tayar qılıp qoyılǵan arbalar menen adamlardan ele dárek esitilmedi. Ambarxanadaǵı dánniń de túbi kórindi, taǵı bir neshe kúnnen soń...Bekman aqsaqal:
«kemeshiniń gápi ne boldı» dep janında turıptı.
Shımırı ayazda sháhár kóshesinde xayran bolıp turǵan eki adamnıń janına salt atlı kelip irkildi. Terlegen attıń sawrısınan puw
burqırap kóterildi.
256
-Asqar aǵa! Erkinbaydan xabar keltirdim,-dedi malaqayın bastıra kiygen jigit attan túspey.
-Ayt, qanday xabar?
-álle tiyegen paroxod jaǵısqa kelipti. Jaǵaǵa muz qatıp, kemeniń júgin túsiriw múmkin bolmay atırǵan eken. Erkinbaydıń ózi paraxodta...
-álle jetisipti aqırı! Kelipti...
Bekman aqsaqal quwanǵannanqıshqırıp jibergen edi. Dógerektegi adamlar quwanıshlı xabardı esitip qaldı.
-álle kelipti!
-Orınbordan kelipti!
-Toǵız tóre jaǵısına...
-Teńizden ákelipti...
Ele sháhárge ákelinbegen ǵálleniń xabarı bir zamatta átirapqa, kóshelerge tarqalıp ketti.
-Xalıq ashtanqırılmaqta...ǵálleni ákeliwdiń ilajın kóreyik,- dedi Bekman aqsaqal.
-Álbette...
35
Eki –úsh awıllası menen Seyilxannıń ashtan ólgen mayıp ulın jerlep qoyımshılıqtan qaytqan Berkinbay birneshe úylerdiń morılarınan tútin shıqpay atırǵanın ańǵarıp, júregi silkinip ketti.
«Aman ba eken ózleri, jegendey nanları bar ma eken?» degen oy kewlinen ótti. Janazaǵa kelgenlerdiń de júzleriniń ǵayrı tábiyǵıy dombıǵıp, iskenligin abayladı. Olarǵa járdemge qol uzatıw kekse diyxannıń
qolınan kelmes edi. Mine, óziniń de awzına dán tuxımın salmaǵanlıǵına neshe kún bolǵanın esley almaydı. Sezip júripti,
hayalı Ólmesektiń hám qara suwdan ózge hesh nárse tatpaǵanına ádewir waqıt boldı. Hár kúni bir uwıs júwerini oshaqtaǵı qazanǵa quwırıp atırıp, hayalı dándi ilajı barınsha únemlew ushın solay
isletuǵınlıǵın Berkinbay biledi, «azǵana jey-ǵoy» dep mirát qıladı,
ol bolsa: «men shıdayman, óziń je azǵana», degendi aytadı. Hayalı bolsa: «jeymen-ǵoy», deydi de qoyadı.
Ómirbay menen Temirbay, Jádiger hár kúni duzaq quramız, dep awıldan munarlanıp kórinip turǵan toǵay tamanǵa ketedi. Suwlar tońlap, arnada muz jatırıptı, balıq awlawǵa aw-qarmaǵı joq balalar anda-
sanda birer qoyan alıp keledi. «Ashtıń awı júrmeydi» degen shınǵa uqsaydı, sońǵı háptede balalardıń duzaǵına birer ań, qarmaǵına balıq túspedi. Hár kúni úshewi bólisip jeytuǵın bir qısım dánge razı
bolıp júr.
Ata-anası balalardıń kóz aldında júdep, kózleri shúńireyip, qartayıp barar, balalar bul halattı aytarlıqtay elestirmes, elestirse de sonday bolıwı kerek, dep qabıllar edi. Aqırı, jaslar gúllep, kekseler qartayıp, solıp bara beredi-ǵoy.
257
Iri deneli, ǵayratlı, bir ózi eki kersen jarmanı bir otırǵanda ishetuǵın, qazıwda bir ózi eki-úsh adamnıń shegin qazıp júre beretuǵın, qıshqırǵanda dawısı qońsı awıllarǵa deyin jetip baratuǵın Berkinbay eńkeyip, saqal-shashı aǵarıp ketti. Házirgi sıyqına qarap turǵan adam bul kisiniń keshegi kúni sonday bolǵanlıǵın aytsa inanbaytuǵını turǵan gáp edi.
-Sen, ǵarrı bir-eki qısım quwırmash jep al, balalarǵa qalǵanı da boladı. Hayalı tostaǵandaǵı quwırmashtı eriniń aldına qoydı.
-Óziń nege jemeyseń?
Hayaldıń kózlerinde jas kórindi. Názerin tómen alıp:
-Men hár sapar balalardan awısqanın jeymen-ǵoy,-dedi.
-Qáne, mınanı awzıńa sal. Kekse diyxan quw súyek qolı menen
azǵana quwırmash alıp, hayalına uzattı. Qolımdı qaytarma...
Hayal alaqanına salınǵan quwırmashtı awzına alıp bardı.
-Óziń de je, má, qolıńdı tut...
-Balalarǵa az qaladı... Gúńkildedi Berkinbay...
-Ala ber...Bálki birer ań ya balıq uslap keler...
Hayalınıń usınǵan quwırmashı diyxannıń keń alaqanında qurttay bolıp kóriner edi.- Awzıńa sal...
Qattı júwerini kekse diyxan uzaq shaynadı. Súrginge ketetuǵın jılı jeriniń barlıǵına biyday ekkeni yadına tústi. Biraq biydaydı orıp-túyeklep alıw ózine nesip etpedi. Onda qos ógizi de bar edi. Zúráátti bazarǵa satıp, taǵı jer alıwdı, oǵan hayalı aytqanday kishigirim baǵ egiwdi árman etkenin esledi. Onnan soń, súrginnen kelgeli bir neshe jıl biyday egip, eń bolmaǵanda jurt qatarı qos
ógiz satıp alıwdı kewline túyip qoydı. Endi bolsa eki-úsh tanap jerdegi biydaydıń kógine súysinip júripti. Onıń dániniń pisiwine jetispek árman bolıp qalmasa edi.
Sırtta ullarınıń dawısı esitilgendey boldı. Hayalı shıǵıp ketti. Bir ózi túpsiz tuńǵıyıq oylar ummanına súńgigen diyxan kiyizge jambasladı. Óskinbaydıń sháhárge ketkenine bir neshe kúnler
ótkenine qaramastan hesh bir xabar kelmey atır.
-Ol Asqardı tawıp, meniń sálemimdi ayttı ma eken?-degen oy qıyalınan ótti. Ya tartınıp, aldına barmadı ma? Onda ashlıqtan jazım boladı-ǵoy, izinde bala-shaǵası, ol da az bolsa Seyilxannıń ulınıń hayalı menen qızı birge ketken. Jibermegenim maqul ma edi? Úyde bolǵanda ne qılar edim? Báribir jeytuǵın heshteńe qalmaǵan. Sháhárge un kelipti, Asqar jibergen kárwan ákelgen, degen xabardı esitken adamlar anaw, atshaptırım jerdegi arba joldan dizilip, sháhárge baratırǵan joq pa? Óskinbay solardıń biri bolıp, unǵa, ǵállege
qolı jeter, biydaydıń kógine, dep qarızǵa alar...
Kekse diyxannıń kewline úmit ushqını túsip, jıllılıq alıp keldi.
258
Usı payıtta hayalı Ólmesek kirdi.
-Balalar keldi me?
-Keldi. Duzaǵına bir qoyan túsipti. Qazanǵa salıp jibereyin...
-Óskinbaylardan xabar esitpediń be?
-Ózinen kelmese de awılda: «un kelipti», degen quwanıshlı xabar aytılıp atır,-dedi hayalı. Biraq biziń balanıń pulı joq-ǵoy.
-Asqarǵa barǵan bolsa qarızǵa-aq aladı,-dedi Berkinbay. Keyninen tóley beredi...
-Sóytkey-ǵoy,-dedi kewlinde úmit oyanǵan Ólmesek. Bolmasa...
Hayal ándiyshe qılıp irkildi. Qap túbinde bir neshe qosıwıs ǵana dán qalǵanlıǵın aytıp diyxannıń kewlin qabartqısı kelmedi.
Onısız da «balalarıma az qaladı» dep awzına dán tuqımın salmay kiyatır-ǵoy,dep oyladı.
-Qáne, balalardıń uslaǵan qoyanın kóreyin...
Berkinbay tısqarıǵa shıqtı. Ómirbay menen Temirbay qoyannıń terisin sıyırıp atırǵan eken.
-Búgin qoyan sorpa ishemiz, aǵa!-dedi Jádiger kúlimsirep.
-Jaraysızlar...-dedi jigitlerdiń kewlin kótergisi kelgen Berkinbay.
Kún kesh bolıp qalǵan, shımırı ayaz kúshke minbekte edi. Hár kúngi
ádetinshe kekse diyxan suwıqtan qarayǵan biyday atızǵa kóz tasladı.
-Qar kerek, qar,-dep oyladı ishinen. Bolmasa qara suwıq tamırın
urıp ketedi. Bul biydaydıń dáninen tatıw nesip eter me eken, maǵan...
36
Seyilxannıń ulınıń hayalı qızın qonǵan úyge berip shıqqannan soń Óskinbaydıń jolı óniwge qaradı. Biyshara hayal esinen adasqanǵa uqsap kóringeni menen balasın qolına kótergen jigit penen qızın jetelegen Ímsınnıń izinen qara kórim jerde qádem basıp, qalmay
erip keler edi. Ortada bir qonıp, kelesi kúni quyash batar payıt olar sháhárge kirip keldi. Gez kelgen birer esikti qaǵıp «quday qonaqpız», dep edi, úy iyesi kelisim berdi, biraq «qonaq asıǵa qoyatuǵın hesh teńemiz joq», dep eskertti.
Erteńine azanda: «Asqar baydıń úyi qay jerde?» dep soraǵan jigitke
úy iyesi:
-Shaması ash kórinesizler, dáslep baydıń shúlen qazanınan birneńe iship, hállenip alıńlar, házir baydıń ózi «Toǵız tóre»degi jaǵısqa
ákelingen undı túsiriw, tasıp ákeliwge ketken, desedi. Onı soń kóre beresizler,-dep qazan asılıp atırǵan jerdi siltep jiberdi.
«Aldımızda ne kútip turǵanı námálim» degen oy menen qorjınnıń bir múyeshindegi túyinshiktegi quwırmashtı kóz qarashıǵınday saqlap kiyatırǵan jigit hayalı menen balaların ertip, siltegen jaqqa asıqtı.
Seyilxannıń ulınıń hayalı izlerine ilesti.
259