Kenesbay Karimov - Aqqapshıq
.pdfsabaqlardan toqılǵan pópekler, kókirek tusına hár túrli reńdegi shıtaqlar taǵılǵan, buyra shashlı, qarapereń júzine moyılday qara murtları sán berip turǵan, qırq jaslar átirpındaǵı pristav bolıslardıń bergen sálemine qayrılıp qaramastan, basın bilinerbilinbes iyzep qoya qoydı.
-Volostnıe Palvan Bekbauliev i Pirman Ermanov, ot imeni ... dep orıssha quyqıljıtıp sóylep atırǵan dilmashtıń sózin qol siltep
bólgen pristav kelgen eki adamnıń ishinde qanday oyı bar ekenligin bilgisi kelgen kibi, olardı ótkir qara kózleri menen bir sholıp shıǵıp, qolı menen kúrsilerdi nusqadı.
-Sadites!
Bolıslar qollarındaǵı bórklerin ezgilep, asıǵıpúsigip, kúrsilerge jaylastı. Dilmash otırmadı, tik turıp qulaq qoydı.
Amanat ǵana otırıp, kózleri jıpılıqlap, sózdi neden basların bilmey turǵan bolıslarǵa ótkir názeri menen taǵı bir mártebe tigilip alǵan pristav jarasıqlı murtın bir sıypap, sóyley basladı. Dilmash sózbe-sóz awdardı.
- Pristav mırza aytadı, uezd bolısları ne jumıs penen aldıma kelipti?
Bolıslar shıǵanaqları menen bir-birin túrtip qoydı. Bul háreket pristavtıń qıraǵı názerinen shette qalmaǵan bolsa kerek, mıyıq tarttı.
Palwan menen Pirman bir-birine qarastı.
Pristav taǵı bir nárseler aytıp, dilmashqa tigildi.
-Sizlerde jası úlken birinshi bolıp sóyleydi,-dep esitemen deydi, pristav tóre. Qaysınız jası úlkensiz?
-Sen mennen eki jas úlkenseń, sen basla,- dedi pristavtıń júzi
jılıǵanınan keyin ózin sál ǵana erkin seze baslaǵan Pirman.
- Meyli, biz sóylesek sóyledik. Bıyıl dáryaǵa suw kemis kelip, diyxanshılıq bolmay qaldı. Onıń ústine bar daqıldı ótken háptede qıraw urıp ketti. Xalıqta ǵálle kemis. «Qılıshın súyrep qıs» kiyatırıptı. Házirden baslap diyxanlardıń balaları ash bolmaqta.
Qaraqalpaqlarǵa járdem kerek. Sonı Petroaleksandrovsktegi tórelerge Siz jetkizseńiz. Ol Resey patshası, aqpatshaǵa jetkizse, ol bizge marhamat qılıp ǵálleden járdem berse...qarızǵa berse de boladı. Quday qálese, kelesi jılı suw mol bolsa ǵálleniń ózin, bolmasa pulın
álbette qaytaramız. Bolıslardıń arzıdásti sol edi, pristav mırza...
Dilmash ayrım sózlerdi orısshalawda qıynalıp atırǵanı tez-tez tutlıqqanınan sezilip turdı.
Pristavqa dıqqat penen tigilgen Palwan bolıs: «Mınaw mırza
orıs emes shaması, jońıshqa tuxım jıynaytuǵın bayaǵı Babayan ármenge uqsaydı» dep oyladı.
220
Dilmashtıń sózlerin tıńlaǵan pristav az ǵana oylanıp, sońınan tınbay, uzaq sóyledi. Shaması onıń sóziniń barlıǵın sózbe-sóz qaraqalpaqshalaw dilmashqa qıyın soqsa kerek, juwaptı qısqalaw qıldı.
-Pristav mırza aytadı, marhamatlı hám qúdretli Resey patshası bul jerdiń xalqına ǵálle jetkizip beriwdi moynına almaǵan.
-Sonda járdem joq pa, aqırı? Xalıq ashlıqqa giriptar bolmaqta!- dedi sózge aralasqan Pirman bolıs. Onıń sózin esitken pristavtıń kózinde ǵázep ushqını bir tutanıp, taǵı sóndi.
Pristav burınǵıday suwıqqanlıqtı qoyıp, qızıńqırap sóyledi, arasında misli qılısh siltegen kibi sermelgen qolı menen hawanı kesip qoyar edi.
-Pristav mırza aytadı, Resey qúdiretli imperiya, onıń biyday egetuǵın wálayatları san-sanaqsız, atızları shet-shebirsiz, onıń puxaraları bay hám qolı ashıq adamlar. Mineykey, bir jıldan berli tilekke qarsı Resey imperiyası Almaniya menen urıs júrgizbekte. Biyday egetuǵın mujik urısqa ketken. Degen menen Reseyde dán mol, sol jaqlarǵa kárwan jiberip, ǵálle aldırmaq dárkar.
Qızıw qanlı Pirman bolıs shıdamadı.
-Onda aqpatsha bizge arnalar menen japlardı qazıwda kómek bersin. Mine, Dáwletiyar ólgeli berli Kegeyli qazılmay qaldı. Sizler járdem bermeseńiz Hilal arıq aqsaqaldıń qolınan...áy, qoy onı, dep qolın
bir siltep, ózinshe tońqıldandı.
Pristav: «gáp tamam», degendey aldındaǵıshım-shıtıraq sızıqlar sızılǵan qaǵazǵa kóz qırın taslap, qabaǵın úyip aldı.
- Sizlerge ruxsat,-dedi iyninen awır júk túskendey boyı jeńillesken dilmash.
Eki bolıs esikten shıǵıp edi, sırta turǵan bolıslar ǵawqıldastı. Bolıslar óz awılına qayttı. hár biriniń kewillerinde:-
Aqpatshadan járdem joq eken, xalıq ashıǵa baslasa ne qılamız?-degen gúman bas kóterip, tınıshların ala basladı.
Xalıqtıń arasında ashlıq álleqashan baslanǵan, tarıqqanlar: atshoqay, sútilmek, qızıl tarı usaǵan ósimliklerdi ólmes awqat qılǵanı hám bul dawam etip atırǵanlıǵı bolıslarǵa da málim edi.
Gúz qolaysız baslanǵan, onıń artınan uzaq dawam etetuǵın qarlıjamǵırlı, dawıllı-boranlı qıs qılıshın súyrep kirip kelmekshi.
28
Bir neshe hápte boyına gá atlı, gá kemeli, gá otarbada júrip otırǵan
Erkinbay menen Qasım Orınbor qalasına jetip keldi. Sháhárdiń ústinen qarap turǵan shirkewdiń altın jalatılǵan
gúmbezi ústine ornatılǵan atanaq alıstan kózge túsetuǵın edi. Olar sorastıra – sorastırakárwansaraydı tawıp aldı. Qasımnıń
orısshası ele qol kelmedi, sebebi olar jol soraǵan adamlardıń 221
ekewiniń birewi qaraqalpaqsha sózlerdi túsinetuǵın tatarlar bolip shıqtı. «Sháhárde orıslar, tatarlar, qazaqlar jasaydı eken, shaması» dep oyladı Erkinbay.
Kárwansarayda bir-eki kún qonıp, alıs jol azabın umıtıp, ózlerine kelgen Erkinbay menen Qasım tanıs-tamırizlemey-aq, bir sháhárliniń bir ójeresin ijaraǵa alıp, soǵan kóship ótti.
Úy iyesi jası eliwden asqan, kók kózleri miyrimli baǵatuǵın
abdulla atlı tatar kisi qandaydur seminariyada sabaq oqıtadı eken. «Bul adamnan kóp nárselerdi sorap bilip alsa boladı-aw», degen
Erkinbaydıń oyı tuwrı shıqtı. Aldı burın onnan Rus-Aziya bankiniń qaysı jerde jaylasqanın sorap bilip alǵan Erkinbay menen Qasım eki qabatlı, tóbesi qańıltır menen jabılǵan imarattan izlegen keńsesin ańsat taptı.
Bul jerde hám Qasımnıń azıkem biletuǵın orısshasına xájet bolmay shıqtı. Sebebi tatar jigit bulardı ertip barǵan Rus-Aziya bankiniń baslıǵı, bálki baslıǵı emes, orınbasar shıǵar, eki jahankeshti qaraqalpaqqa banktiń qádimgi xızmetkeri de sonday tuyılǵandur, iynine kiygen uzın kamzoliniń jaǵasına qıstırılǵan kóz áyneginiń gúmis shınjırın bir qolı menen tuwrılap qoyıp, ornınan turıp qarsı alǵan adamnıń ózi, qolın usınıp:
-Yaxshi keldilarmi qardashlar!-dep jımıyıp kúlip turar edi. Kelgenlerdi orınlıqqa otırǵızıp, aldılarına shay qoyıp
sıylaǵannan soń ǵana qara kamzol kiygen sıpayı kisi bulardan jol bolsın soradı.
Sonda Erkinbay paxta salıp sırılǵan shapanınıń ishki qaltasınan saqtıyan hámiyanın alıp, onnan tórt buklengen qaǵazdı abaylap ǵana shıǵardı, soń onıń búklemin jazdırıp, tasqa basılǵan,
ózine túsiniksiz sózlerge taǵı bir názer saldı.
-Mınaw qaǵazdı Rus-Aziya bankiniń Úrgenishtegi keńsesinen aldım. Ol jerde aytıwı boyınsha qaǵazdı sizge bersem maǵan zárúr bolǵan puldı berer ekensiz,-dedi Erkinbay názerin baslıqtan ayırmay.
Qara kamzollı kisi qaǵazdı alıp, aldına qoydı. Soń kóz áynegin taǵıp, qaǵazǵa eńkeydi.
-Boladı,-dedi aqırında qaǵazdan bas kótergen qara kamzollı adam.
Assignaciyalar menen tóleymiz. Biraq hújjetlerdi rásmiylestirgenshe bir neshe kún kútiwińizge tuwra keledi.
-Meyli, kútemiz,-dedi Erkinbay. Biraq qansha pul beretuǵınıńızdı bilsem bola ma?
-Boladı,-dedi kóz áynekli kisi kúlimsirep. Shaması, sizler
sawdagerler, pullarǵa tovar almaqshısızlar. Onıń tatarshalap sóylegen sózlerine túsingen ekew bas iyzep maqulladı.
Bankke eki kúnnen keyin keletuǵın bolıp kelisken Erkinbay menen Qasım ijaraǵa alǵan ójiresine qayttı. Erteńine dán bazarına
222
barmaqshı bolıp, sol bazardıń qay tamanda ekenligin abdulladan soradı.
-Sizler ǵálle almaqshısızlar ma?-dedi abdulla. Xorezmde,
Petroaleksandrovskide xalıq ashlıqqa ushıramaqta,-dep bir gazetten oqıǵan edim.- Sizler qansha ǵálle satıp almaqshısızlar?
-Aldı burın narqtı bilgenimiz maqul. Bizge qanshelli kóp bolsa, sonshama jaqsı. Biraq pulımızǵa neshe batpan keletuǵınlıǵın bilmeymiz-ǵoy.
-Bul jaqta da ǵálleniń narqı bálent. Resey alman menen urısıp atır, soldatqa nan kerek. Meyli, erteń bazardı barıp kórińler. Taǵı aytayın: biz táreplerde, ǵálleni batpan emes, pud penen ólsheydi.
«Pud» degen sózdi Erkinbay menen Qasım talay mártebe esitken, paxta menen jońıshqa tuxımın alıwshılar hár dayım: «batpanıń pálen pud boladı» dep turatuǵın edi. Endi ishinen pudtıń qansha bolatuǵınlıǵın esaplap shıqtı. «10 mıń pud ǵállege banktiń
beretuǵın pulı jeter me eken? Jetpese sherim etiktiń ultanındaǵı tillalar...»
Erteńine tańda turıp ǵálle bazarına jol aldı. álle narqı ádewir qımbat kórindi. Qımbatınan beterregi, kim bir qapshıq, kim on qap satıp otır, onı kótere alıwǵa adamlar jol qoyama, qoymayma, belgisiz edi. Orınbor tamanlarda ǵálleni kótere satıp alıw ushın Jarmóńke degen bazar boladı, desti, biraq onıń qashan ekenin hesh kim bilmeydi.
abdullanıń keńesi menen bazardan hár kúni tórt-bes qap ǵálle satıp alıp, ambarxanaǵa jıya berdi. Onlaǵan kún ishinde qırq-eliw qaltaǵa jetti. Bazardaǵılarǵa da attıń qasqasınday málim bolıp qaldı. Jáne ǵálle jıynap atırǵan Erkinbay menen Qasım emes, Xalmurattıń adamları da bar edi.
Bul barıstan jáne eki-úsh ay jıynawǵa tuwra keledi. Asqar teńizge muz qatpay turıp, ǵálleni Qazalıǵa jetkiziw dárkarlıǵın uqtırǵan, onısız da ózleriniń elge tezirek qaytıw ármanı, «ushpaǵa qanatı
joq» bolıp turǵanda aybulla taǵı bir keńes berip, bulardı quwandırıp qoydı.
-Orınborda un tartıp satatuǵın bir neshe qarazlar bar,-dedi abdulla. Ádette qarazshılar jarmóńkiden ǵálleni arzanıraq alıp, ústine óz shıǵınları menen az ǵana ústeme qoyıp satadı. Solarǵa buyırtpa qılsa bir neshe kúnde un tayarlap berer edi.
-Arpanı da tarta ma?
-Qızıl biyday, arpanı un qılıp tarta beredi.
-Solarǵa bizdi alıp barıń, bereket tabıń...
Erteńine par at shegilgen arbada Erkinbay menen Qasım abdullanıń baslawında sháhárdiń sırtındaǵı qarazǵa qaray jol aldı.
223
Dáryanıń jaǵasına jaylasqan qarazdıń aǵashtan qurılǵan bálent imaratı alıstan kózge taslanadı eken. Tawlanıp aǵıp atırǵan dáryanıń arjaǵında jasıl toǵay dumanlanıp kórinedi.
Dárwazadan ishke kirgen arba aǵash basqıshtıń aldında irkildi. Sharbaq ishinde bir neshe at arbalar turıptı. Ayırımlarına un tiyegen, birazları náwbet kútpekte shaması.
Qarazshı digirmanxanada eken. Qalıń saqalına qonǵan appaq tozańlardı mıqlı qolı menen bir artıp qoyıp, sálemge qol uzatqan kisi abdulla izlegen adamnıń ózi usaydı, qádimgidey tatarshalap:
-abdulla Ábiy, xosh kelipsiz,-dep biytanıs adamlarǵa bas iyzep sálemlesti.
-Qalaysız, Ivan Nikiforovich! Sizge buyırtpashı ákeldim,-dedi sıpayı kisi bolǵan abdulla. Bul tuwısqanlar Aral boylarınan, qaraqalpaqlardan kelipti. Un almaqshı.
-Qansha un kerek eken? Ivan kóz astınan bular ekewine tigildi.
-Bizge kóp un kerek Ivan Nikipor,-dedi Erkinbay, shaması
«ovich»ine tili kelmey.
- Qansha? Mıń, eki mıń pud?
Erkinbay ádetinshe oylanıp qaldı. «Bahasın biliw kerek, banktan alǵan pulı neshe pudqa jeter eken?»
-Nikipor pudın neshe puldan beredi,-dep aldın abdullaǵa qaradı.
-Saǵan arzan beremen, tamır,-dedi kúlip Nikiforovich. Kóp alsań arzanıraq... bir pudı yarım puldan, eliw tiyin...
-Meyli,-dedi Erkinbay. Bes mıń pud un alaman.
-Bes mıń pud? Óz gezeginde qarazshı azǵana eglendi, ishinen sol quraqım undı tartıp shıǵarıw ushın qansha waqıt kerekligin qamshot qılıp, esaplasa kerek.
-Nikipor tamır, qansha waqıt kerek?
Asıp ketse onbes kúnde tartıp shıǵaramız. Kúni-tún isleymiz,- dedi qarazshı kúlimsirep.
-Ákel qoldı.
Erkinbay sawda kelisimin dúzgendegi ádeti boyınsha qolın usındı.
Shımbaylı arbakeshtiń arba arısınıń shúyin qamtımlap qabarǵan qolı menen orınborlı qarazshınıń qabarǵan alaqanı doslarsha duslastı.
-Sen maǵan unadıń tamır,-dedi digirmanxananıń bir shetindegi aǵash stolda kvas ishiwge mirát etken Ivan Nikiforovich tatarshalap.
-Siz de maǵan unap qaldıńız tamır,-dedi Erkinbay kúlimsirep.
-Qáne, kvasqa marhamat. Bul araq emes, biraq azǵana ashqıltımlıǵı
bar. Heshteńe qılmaydı, al, dep Qasımnıń aldına kvas quyılǵan aǵash sarqumdı qoydı, Ivan Nikiforovich.
Bul ushırasıw menen dúzilgen pitim eki tamannıń kewlinen teńdey shıqqan edi, shaması, Ivan Nikiforovich undı tasıp jetkiziwge kireykesh arbalar tawıp beretuǵın bolıp, kewilli xoshlastı.
224
-Ambarxananı temir jol vokzalınıń janınan alıńlar, sonda undı eki mártebe tasıp hálek bolmaysız,-dedi abdulla qaytıp kiyatırǵanda.
Ertesine temir jol boyınan ambarxana tabıldı. Ijaraǵa ójireler de tabıladı eken, biraq Erkinbay menen Qasım ózlerine dım jaqın bolıp qalǵan hám úlken járdem qılǵan abdulladan alıslap ketkisi kelmedi.
Ivan Nikiforovich wádesinen shıqtı. Kúni-túni islegen qaraz hár kúni bir neshe júz pud un tartıp turdı. Olardı arbalarǵa júklep jiberiwdi qarazshınıń ózi moynına aldı. Bolmasa jat sháhárde Erkinbay menen Qasım qıynalıp qalǵan bolar ma edi, kim bilsin.
Qasım kúni –túni ambarxanada edi, ózi qarawıl, kelgen unlardıń qapshıǵın sanap, jallanba hammallarǵa jıynatıp, esabın alıp, pulınıń muǵdarın Erkinbayǵa aytadı, ol qarazshıǵa pulın beredi, qullası hár kúni at jegilgen arbada qarazǵa, ózi aytqanday, «nikipor»dıń aldına bir-eki mártebe barıpqaytadı.
Rus-Aziya bankiniń bergen pulı jetpegen jaǵına tillalar menen tólep, Erkinbay ózi diydlegen undı ambarxanaǵa jıynap bolıp, bir «uh» demekshi edi, tap kópirdiń astında jatıp at úrkitpekshi bolǵan kisidey aqırep ayı esik qaǵıp edi.
Un ambarxanada, dep quwanıp júrip, taǵı bir jumıstı yadtan shıǵarǵanın Erkinbay sońınan bilgenine ókinip, bas shayqadı. Biraq, ilaj qansha?
Orınbordan Qazalıǵa baratuǵın otarba háptesine bir mártebe ǵana júredi eken, oǵan da sanawlı arbalar – vagonlar tirkelip, ot arbaǵa júk tiyeytuǵınlar vagonlardı aldın ala satıp alıp qoyadı eken. Jolıqqan adamı oǵan bos vagon joq ekenligin aytıp, júregine muzlı suw quyıp qoya qoydı.
-Qansha waqıt kútiwimiz kerek,- dedi Erkinbay entigip.
-Kelesi eki háptede júretuǵın otarbanıń júgi de pitken. Erkinbaydıń ayaǵı astındaǵı eden teńselip ketkendey tuyıldı. -Yaq, dedi ol, bul sózdi ózine-ózi ayttı ma, ya qarsı aldında turǵan
adamǵa ayttı ma, belgisizqaldı.-Meniń usı hápte, asıp ketse kelesi háptede ketiwim kerek edi.
-Onıń ilajı joq-ǵoy. Vagonlardıń barlıǵına buyırtpa berilgen.
Ol ne qıların bilmey biraz eglendi. -Dım ilajı joq pa?
-Ilajı bolǵanda eplemes pe edim...
Keshqurın Erkinbaydıń eńsesi túsip abdullanıń mákanındaǵı ójiresine keldi.
Shayhalqas ústinde Erkinbaydıń xoshı joq ekenligin kórgen
abdulla onnan soradı.
-Erkinbay tamır, mazań joq kórinedi, qashan jónemekshisizler?
-Temir jolshı baslıq bir aydan keyin, dep atır. -Ol qalay? abdulla hayran qaldı.
225
-Oǵan shekem júk tiyetuǵın arbaları bosamas eken.
-Vagonlar ma?
-Awa, bagonlar.
-Al, meniń temir jol tamanınan xabarım joq eken,- dedi
Erkinbaydıń tamırı abdulla qolların jayıp.
Bálki kewli ushın shıǵar, Erkinbaydı ertip temir joldıń úlken baslıǵına kirip edi, tóbe shashı túsip, bası may qabaqtay jıltıraǵan, keń tigilgen kamzolı iri denesin sıydıra almay tırtısıp turǵan
orıs kisi, shaması tatarshanı bilmese kerek, abdulla onıń menen orıssha sóylesti, qabaǵı bir ashılmay-aq qoydı. Gáptiń rámawzinen
óz tamırınıń qas-qabaǵınan istiń pitpeytuǵınlıǵın sezgen
Erkinbay bir sheshimge kelip úlgergen edi.
-Bir aysız jumısıń pitpeytuǵın kórinedi. Meyli, kettik bolmasa, ilaj qansha. abdulla ornınan turıp, ketiwge beyimlesti.
-Men házir... ózim ońashada sóylesip kóreyin,-dedi Erkinbay.
-Meyli. Men tısqarıda kútemen, bolmasa.
Eki qonaǵınıń biriniń ornınan túrgelmegenin kórip otırǵan stol artındaǵı bolasınlı kisiniń may basqan kózlerinde tańlanıwshılıq sezimleri payda boldı.
-Mırza nachalnik! Men teńizdiń suwı qatpay turıp júklerdi jetkiziwim kerek. Bolmasa qaraqalpaqlar ashtan qırıladı, ollager...
aldıńızda diz búgip jalbaraman, mırza nachalnik...Rehim qılıń, xalıqqa rehimińiz kelsin... Olar ash aqırı...
Kúrsiden tura sala dizerlep alǵan Erkinbay iyilgen bası kókiregine túsip, kózlerinen jas sorǵaladı.
- Nichego ne mogu...degen sózlerdi esitip basın kótergen Erkinbay semiz kisiniń kózlerinde ayanısh sezimleri «jılt» etip ketkenin
ańladı. Qoyın kisesine qolın salıp, bir neshe tillalardı alıp, stol
ústine qoydı.
- Járdem qılıń mırza...quday ushın...
Kózleri jıpılıqlap, birese Erkinbayǵa, birese stol ústindegi altınlarǵa tigilgen kisi aqırında tillaǵa qol sozdı.
-Nu, ladno... Budet vagon...
Etli qolı kamzolınıń kisesine súńgigen paytıtta «shıńǵır» etip tunshıqqan ses qulaqqa shalındı.
«Qudayǵa shúkir, is pitetuǵın boldı».
Erkinbaydıń iyninen basıp turǵan qaratawday salmaq qulap túskendey, ózin jeńil sezdi.
-Táńri jarılqasın mırza nachalnik...
-Ne qıldıń, óziń qalıp birer is pitire aldıń ba?
-Pitkerdim abdulla, is pitti...
Erkinbaydıń isti qalay pitirgeniń túsingen tamırı murtınan kúlip, dedi.
226
-Semizdiń tilin tawıp alǵan qusaysań?
-Men teńizge muz qatpay turıp Qazalıǵa undı jetkiziw ushın shaytanǵa qul bolıwǵa da tayarman...
Otarbanıń úsh vagonına mıńlaǵan qap un, júzlegen qalta ǵálle tiyew ushın bir neshe kún ketti. Júk tasıwshılardı Erkinbay haq tólep kún-túni isletti.
Aqırında mórısınan qara tútin, al «pıs-pıs» etip, jılıslaǵanda eki qaptalınan dumanday bolıp puw burqıraǵan ot arba ornınan qozǵalıp, eki iz kibi ushı qıyırsız belgisiz tamanlarǵa sozılıp ketken shoyın jolǵa ráwana bolǵanda aqırep ayı aqırlap qalǵan edi.
Otarbanıń jetegindegi qatara dizilgen, bálki jigirmadan aslam vagonlardıń bir neshewine tiyelgen unlar Aral teńiziniń arjaǵında jasaytuǵın, ashlıq jábirin tartıp atırǵan qaraqalpaq awılları taman asıqpaqta, biraq otarbanıń shoyın izleri tawsılǵan jerden arjaǵında ashırqaǵan xalıqqa jetip barıwı tiyis bolǵan júktiń jolın tosıp, tolqınları kókke shapshıǵan Aral teńizi shaypatılıp jatar edi.
29
Tikózek awılına gúz jıldaǵıdan erte hám qolaysız keldi.
Aqırepten burın túsip, diyxanshılıqtı urıp ketken qırawdan soń
bir kún, eki kún quyash kókte jadırap turǵanǵa adamlardıń: -endigi jaǵı jaymashuwaq gúz boladı-ǵoy, degen úmitleri aqlanbadı. Kúnde, bolmasa kún ara, batıs tamannan, alıstaǵı Aral teńizi ústinen kóterilgen qorǵasınday awır bultlar toparı túnerip kelip, nóser jamǵırǵa aylanatuǵın edi. Qaraúylerdiń úziklerinen, tóbesine shópshar salınǵan qoslardan, paxsa diywaldan tiklengen úylerdiń ústinen
ótip, barlıq taman ıǵal bolıp, otırǵanday qurǵaq jer tabıw múshkil iske aylandı.
Berkinbaydıń eski qaraúyinen hár dayım «jamǵır bir jawsa, úydiń ishi eki jawıp», ishke tóselgen shıpta menen boyranı hár kúni sırtqa jayıp, qurǵatıp alıwǵa tuwra keldi. Qaraúydiń janındaǵı eki
ójireniń bastırılǵan aǵashı hálsiz bolǵanlıqtan sebezgi ǵana etip, topıraq shıǵarılǵanlıqtan jamǵır jawa baslaǵannan pátikten suw tamshılap, ójireniń ishi batpaqqa aylanadı.
Suwıq urǵanan soń ósiwden toqtap, quwraǵan júwerilerdi
Berkinbaydıń balaları demde orıp tasladı. Basın qayırıwǵa kelgende jamǵır jawıp, jigitler panalaǵanday jer izlep, tumlep-tusqa juwırıp ketti.
Azanda Berkinbay ádeti boyınsha júweri atız tamanǵa názer salıp edi, atızdıń ishinde, orılǵan júweriler ústinde qaraltım
jániwarlardıń shoǵırlanıp, ushıp-qonıp atırǵanlıǵın bayqap qaldı.
Bes-altı adım júrmey atırıp-aq olardıń qaratorǵaylar ekenligin
bildi. Jerge eńkeyip, kesek alıp zıńǵıtıp edi, bir topar quslar 227
«gúw» etip ushıp, atızdıń ústin bir aylanıp, dásteler ústine qaytadan qondı.
-Óskinbay, turıńlar, mında kelińler!
Azanǵı dawıs tımıq hawada jańǵırıp esitildi. Berkinbay jerden kesek alıp, izli izinen qaratorǵaylar taman ata berdi. Olar da bir toparı hawaǵa kóterilip ushsa, ekinshi toparı qonıp, júweri basların shoqıp, dán jemekte edi.
Ákesiniń dawısı tańǵı tatlı uyqısınan oyatıp jibergen balalar biriniń izinen biri kózlerin uwqalap atız basına keldi.
-Qáne, hámme jıyılıp, kesek atıńlar!
Tórt-bes pátli qollardan atılǵan kesekler menen shawqımlardan
úrkken qaratorǵaylar toparı júweri atızdan dúrlep kóterilip, samal aydaǵan bulttay tawlanıp, buralıp, bası awǵan tamanlarǵa ushıp ketti.
-Jortqan ań menen ushqan qus jalǵız tamaǵı ushın ózin otqa, suwǵa urıwǵa tayar ekenligin kórdińiz-ǵoy,-dedi Berkinbay úlken balası Óskinbayǵa qarata. Eń biyazar qaratorǵay bolsa bir-eki dana dán ushın adamnan qorqpawǵa qaraptı. Bıyıl qustıń nesiybesi de kemis boldı,diyxanlardıń ekken az ǵana daqılın suwıq urıp ketti, sol ushın tógilip-shashılatuǵın,qus terip jeytuǵın dánniń ózi de kemirek. Alla aqırın, bergey.
Ákesiniń sózine qulaq asıp turǵan Óskinbaydıń kewline:
«qaratorǵaylar halal desedi, onlaǵanın qolǵa túsirse bir qaynatıp jewge bolar edi-aw» degen oy keldi. «Biraq olardı qalay uslaysań, qanatı bar, «pır» etip ushıp ketedi».
-Quslar da ashıǵa baslaptı,-dep oyladı Berkinbay alıs kók jiyekte toparlasıp ushıp baratırǵan torǵaylar toparına tigilip turıp. Al, adamlar she?Házir-aq oraqlardı qolǵa alıp júweriniń basın qayırıwǵa kirisemiz. Ózge qıs azıǵımız joq ekenin bilesizler.
Balalar ákesiniń aytqanın eki etpey, oraqlardı qolǵa alıp, keshegi jamǵır menen aqsham túsken shıqtan ızǵar bolıp atırǵan atızǵa túsip, jalań ayaqlarınıń tabanlarınan ótken salqınlıqtı elestirmey júweri baslardı kesip alıp, hár jerge kishigirim-kishigirim qırman etip úye berdi.
Úsh tanap jerge egilgen júweriniń iyilgen basları kesip alınıp, aldın ala atız erneginen tayarlanǵan qırmanǵa úyip bolınǵanda gúz quyashı uyasına batıp baratırǵan edi.
Qırmandı túyeklew keyinge qaldırıldı. Túyekke qosatuǵın kóliktiń ózi joq edi, sonlıqtan júweri basındaǵı dándi sabap alıw kerek. Onıń ushın qırmandaǵı júweri basları qurǵaǵansha taǵı bir neshe kúnler kútiwge tuwrı keledi.
Berkinbay hár aqsham bir ulın qırmanda qondırdı. Kekse diyxan balalarınıń erteńgi tirishiligi ushın dárkar bolatuǵın bir dana
dánniń de sepsiwine razı emes edi.
228
Kún ısıp ketpese de gúz quyashı astında jatıp kewip bolǵan júweri baslarınan dánin ajıratıp alıwǵa hámme jabıla kiristi. Bul iste
keli menen kelsap, aǵash toqpaq, jún sabaytuǵın sabawlar, qızıl jıńǵıldıń qayısqaq shıbıqları, qullası júweri bastan dánin ayrıwǵa imkan jaratatuǵın hámme nárse iske salındı.
Bir neshe kún degende qırmannıń ortasında qaramı ádewir bolıp
úyilgen júweri dáni kózge taslandı, dáninen ayırılǵan júweri basları qırmannıń shetinde jatar edi.
Samal tilep:
Qamıs bası qaltırar,
Jeken bası jıltırar, Aydar, aydar!
Aydar, aydar,-dep dawıslap qırman atqan Berkinbay «qırmannıń aqqulası», dep bir kepshik dándi shetke tókti, soń hár toǵız kepshikten
úsir menen kewsen shıǵarıp, bir jerge tóge berdi. Berkinbaydıń ólshew kepshigi yarım batpan dán alatuǵın edi. Eshki júninen toqılǵan bir neshe ala qap dánge toldı.
-Diydimdegiden ádewir tómen. Degen menen buǵan da mıń qátle shúkir. Quday qálese usı dán menen ózim hám balalarım qıs penen báhárden ótip, kelesi pisikshilikke jetisermiz,-dep gúbirlendi Berkinbay. Soń úlken ulın shaqırıp:- Aqqulasın awıldıń mollasına,
úsirdi de soǵan jetkizip beriń. Al, kewsendi Seyilxannıń jarımjan balasınıń úyine aparıńlar,- dep tapsırdı.
Qaraqalpaqlarda qırman atqanda bólip shıǵarılatuǵın úleslerdi kekse diyxan umıtpaǵan hám eńsesinde qıtshılıq ótkir qılıshın kóterip turǵanına qaramastan olardı bólip shıǵarǵan edi.
«Átteń, suw erterek kelgende, qıraw keshirek túskende bul júweriden qıs azıqtan zıyat ónim alǵan bolar ma edim», dep ókinish penen bas shayqap, qaplarǵa súyenip otırǵan diyxannıń oyların:
-Qırmanqızıllansın!-degen dawıs bólip jiberdi.
Basın kótergen Berkinbay óz awıllasın kórdi. Basındaǵı jırtıq bórkiniń astında kózleri jıltırap, bir qolına qapshıq, úsh-tórt jaslardaǵı jalańbas – jalańayaq, ústinde bóz kóyleginen ózge lipası joq azǵın balanı jeteklegen arıq qara kisi qırman shetinde ózine tigilip turar edi.
-Kel, Serkebay.
-Kewsen sorap kiyatırǵanım, Berkinbay aǵa. Bilesiz, jerim suwdıń ayaǵında, shıǵırım joq, oǵan qosatuǵın kóligim de joq... Daqıl ege almay, qurı alaqan qaldım-ǵoy,-dep tómen qarap qamsıqtı. Úsh-tórt janbız, balalar házirden ash, erteńgi kúnimiz ne keshedi, ol jaǵı allaǵa ǵana ayan...
-Qamsıqpa, inim,-dep Berkinbay awıllasınıń kewlin ala sóyledi.
El ishindemiz-ǵoy, áytewir, qalǵan jaǵınıń esabın táńirim qıla berer.-Qáne tut qabıńdı. Ol awzı tigilgen tolı qaptı ashtı. Kepshikti
229
alıp, júweri saldı, azǵana eglenip, dán betleme bolıp turǵan ıdıstı
úyip toltırdı.
-Jaqınıraq tut!
Serkebay úlken qaptıń awzın eki qolı menen kere ashıp, shaması ol birer júweri dáni aljasıp jerge túsip ketpesin, degen oy menen sonday qılar edi, Berkinbayǵa jaqınlastı.
«Suw» etip kepshikten tógilgen júweri úlken qaptıń túbinde qaldı.
-Al, Serkebay inim, razı bol, kórip turıpsań, meniń diydimdegidey ǵálle bolmadı...
-Táńir jarlaqasın aǵa, sizdi alla zıyat qılǵay. Taǵı kimler qırman atsa solarǵa baraman.-Qáne, júr balam...
Serkebay qaptı iynine salıp, jolǵa tústi. Atalı-balalı eki súlderdi Berkinbay muńlı názer menen gúzetip qaldı.
-Ashtan ólip qalmasa bolǵanı-ǵoy, sorlılar,-degen ashshı oy ókpesin osıp ótkendey boldı.
Sonıń arasında qapshıq qoltıqlaǵan bir neshe adamlar arba joldan Berkinbaydıń qırmanı taman qayrılıp kele berdi.
-Assalawma áleykum!
-Qırman qızıllasın, Berkinbay!
-Qızır darısın, bereketin bergey!
Olar Serkebay usaǵan kewsenshiler bolıp, aralarında Berkinbaydıń óz awıllaslarınan ózge, biytanıs adamlar da bar edi.
- Waleykum assalam. Aytqanlarıńız kelgey, qáne, qapshıqlardıń awzın ashıńlar...
Berkinbay baqıllıq etpedi. Aldına ákelgen qaptıń hár birine bir kepshikten júweri saldı. Awzı ashılǵan qap ortayıp, túbinde azıraq dán qalǵan edi.
Keshke jaqın qaptıń túbinde dán qalmadı, kewsenshilerdiń qaplarına salınıp bolındı.
Jatar payıt qırmanǵa qarawılǵa qoyılǵan balalardan xabar alǵan
Berkinbay qırman shetinde dińkiyip turǵan qaplardı kórgende ǵállesiz qalǵan awıllasların oyladı. «Bálki olardıń balaları ashtanash otırǵan shıǵar, quday tesken tamaqtıń esabı bolar. Olarǵa kewsen beriw kerek. Dástúr solay».
Tań azanda úlken ulı Óskinbayǵa tapsırdı.
-Birazlar kewsen sorap keliwge tartınǵan shıǵar, solardıń úylerine barıp aytıń, kelip kewsenin alıp ketsin! Diyxan bir-neshe awıllaslarınıń atların atadı.
-Haw aǵa, ózimizge...
-Ne aytajaǵıńdı bilemen,-dedi Berkinbay, aqırın ǵana. Bilip qoy, balam, bul dúnya gelme-gezek, shıǵırdıń digirine baylanǵan
gúzelerdi kórdiń-be, gúzeniń hár biri tolǵannan soń tógiledi, tógilgen
230
sen jáne toladı...Táǵdir de sonday...Bul ǵálleni iship biz aman qalarmız, kim biledi kelesi jıl qanday bolıp kelerin...Ulıń erjetse, qızıń erjetse búgingi kórsetken miriwbetiń solarǵa qaytsa ne deyseń...
Kóp sóylemeytuǵın ákesiniń sózge sheshen bolıp ketkenine tań qalıp:
-Meyli aǵa, aytqanıńızdıházir-aq orınlayman,- dedi Óskinbay.
-Temirbay, Jádiger... Beri kelińler. Temirbay, sen Oljabay menen Tańjardıń úyine juwır. Kelip kewsenin alıp ketsin, Jádiger, sen...
«Insan óziniń úrim-putaǵı menen máńgi jasaydı,- degen oy keldi Berkinbayǵa. Bálki áwladlarıma sharapatı tiyer...»
30
Pristav sharbaǵınıń ishinde jaylasqan, qumbızda pisken tas gerbishten salınǵan, tóbesi suw ótpeytuǵın etip jabılǵan jaydıń aynalı esigi ashılıp, gerbish basqıshta basına júnnen toqılǵan qalpaq, ústine beli qınama palto kiygen, qolına zontik uslaǵan kishkene qızalaq payda boldı. Usı payıt ishkeriden:
-Janna esikti jawıp qoy,-degen hayal dawısı esitildi.
-Óziń tezirek shıq, mama. Tısqarı qanday ájayıp... oǵan hámme nárse: úzik-úzik bultlar kóship júrgen gúzgi aspan, ushıp baratırǵan quslar, sharbaq ishinde belindegi qılıshına qolın qoyıp, ári-beri gezip júrgen ural kazagınıń basına kiygen júni ósik bórki menen betin pútkilley jawıp turǵan qalıń saqalı, qullası endi ǵana bes-
altı jasqa kelgen qızalaqqa tán bolǵan ózin qorshaǵan álemdi tanıp alıwǵa degen háwes jeteginde dógerekke toymay tigildi.
-Mama, shıq tezirek!
-Házir, minekey! Ákeń kiyinip atır...
Kóp ótpey sharbaqtıń kók boyaw menen sırlanǵan awır aǵash dárwazaları ayqara ashıldı. Ishkerige par at jegilgen, sháhár kóshelerin toltırıp júretuǵın arbalardıń heshbirine uqsamaytuǵın,
dóńgelekleriniń temirden islengen kegeyleri jaltıraǵan arba kirip keldi. Aldındaǵı orında bayramdaǵıday jasanıp kiyingen, beline qılısh ildirip, iyinine mıltıq asınǵan kazak otırar edi.
-Mama, bizdi alıp ketiwge brichka keldi! Ol ketip qalmay turıp, úyden shıǵıńlar!
Qızalaq jarasıqlı, qara reńge boyalǵan etikleri menen hár jer-
hár jerde kólmek bolıp atırǵan, keshe ǵana jamǵır jawıp edi, suwlardı shashıratıp arba tamanǵa juwırdı.
Bul waqıtlarda arba sharbaq ishinde irkilgen, arbakesh baqqı atlardıń dizginin tartıp, «trrr...trrr..» dep dawıslap, kishkene ǵana qızǵa súysinip názer tasladı.
-Aǵay, arbaǵa minsem bola ma?
-Álbette, xanım! Kele-ǵoy, jaqınlap...
231
- Ura! Qız súysingeninen qol shappatlap jiberdi. Ol hámmeden burın arbaǵa shıǵıp alıwǵa, solay etip ata-anası aldında maqtanıwǵa asıqtı.
Arba aydawshı bir orında turmay shıyırshıq atıp, tepsinip turǵan atlardıtınıshlandırıw menen áwere edi.
Qızalaq arbaǵa jaqınladı, kazak jılawdan bos qolın sozıp, jıynalmalı basqıshtıń bawın bosatıp jiberdi. Basqısh jerge bireki qarıs jetpey irkildi.
Jannanıń júregi dúrsildep, qáweterlenip arbanıń basqıshına qádem qoydı, birinshi basqıshqa ámellep minip aldı, ele onı ekinshi hám úshinshi, birinen-biri bálent basqıshlar kútpekte, qızalaqtıń kishkene ǵana qádemleri oǵan jetpeytuǵın edi. Ol ekinshi basqıshta irkilip, arbanıń ernegine asılıp aldı, joqarı kóterile almadı. Kazaktıń kúshli qolı qızalaqtıń qoltıǵınan kóterip jumsaq
orınlıqqa otırǵızǵanda qızalaq quwanǵanınan qıshqırıp jiberdi. Sharbaqtaǵı aynalı esik ekinshi mártebe ashılıp, onnan orta boylı,
qarapereń júzine qara murtları jarasqan, súr reńli shineldiń belinen buwǵan enli kámar menen iynindegi juldızlar qadalǵan pogonı ústinen asırılıp ótken ensiz qayıstıń tutasqan jerine ildirilgen sherim
qınapqa tapansha salınǵan, kún ádewir salqın bolıwına qaramastan basına qara qasnaqlı furajka kiygen áskeriy adam shıǵıp, arbaǵa qaray júrdi. Onıń izinde etegi uzın, qınama bel paltosınan tómen túsken kóylegi ayaǵındaǵı qısqa qonıshlı etigin tobıǵına deyin jawıp turǵan hayal keler edi.
-O, Janna!-dedi hayal qıyǵash qasların kerip. Qumar kózleri qızıǵıw hám tańlanıwdan parlap janar, qır murını janındaǵı tarıdan zárre úlkenirek qara qalı jarasıp turǵan sulıw júzi taǵı da shıraylıraq bolıp kórindi,- Sen álle qashan brichkaǵa shıǵıp alıpsań-ǵoy!
-Ózim mindim! Qızalaq marapatlanıp otırǵan ornında qol shappatlar edi. Soń ózin arbakeshtiń kúshli qolları bul orınǵa otırǵızıp qoyǵanın eslep, «ótirik aytıp qoydım ba?» degendey qızarıp ketti.
-Ózi mindi,- dedi arbakesh qızalaqtıń uyalǵanın sezgen kibi. Men qoltıǵınan az ǵana demedim.
Arbaǵa aldın hayal mindi. Oǵan eri, áskeriy adam kómeklesti.
Hayaldıń tar paltosın kóterip turǵan tolıq kóksine, qınalǵan názik beli menen bóksesine erksiz suqlanıp baqqanın sezip qalǵan arbakesh názerin atlardıń qulaǵına qaratıp, qozǵalıwǵa buyrıq bolǵanǵa deyin izine moyın burıp qaramadı.
-Kettik!
Qısqa buyrıqtan keyin brichka ornınan qozǵalıp, dárwazadan shıqtı.
-Qay tamanǵa aydawdı buyırasız?
Bul arbanı aydap kiyatırǵan kazaktıń dawısı edi.
232
-Bazar tamanǵa!
-Ájep boladı.
Arba sháhárdiń eń keń kóshesi boylap júrip ketti. Bir neshe atlı kazaklar arbanıń artında, al aldında eki kazak qamshıların tawlap qıshqırıp, jol baslap kiyatır.
-Nazad, nazad!
-Tikay, tikay! -Posh...Posh...
Sońǵı sózdiń mánisin túsinbese de sháhárde jasaǵanına bir neshe jıllar bolǵan ural kazaklarıjergilikli arbakeshlerden esite berip yadlap alǵan kórinedi. Olardıń ishinde qaraqalpaq tilin shalama-
shekki úyrenip alǵanları, áskeriy xızmetten bosaǵannan keyin sháhárde qalıp, jergilikli xalıq penen aralasıp, balıq, ań awlaw, temirshilik kásibin meńgergenleri, sawda menen aylanısqanları bar edi.
Kimnińdur arbası jol ústinde qozǵalmay keselep turıp qalıptı, shaması buzılǵan kórinedi, átirapında gúybeńlep júripti. Jol ashıp kiyatırǵan eki kazak onı qıstawǵa aldı.
-Otkroy dorogu!
-Arbańdı al!
Qamshılar bas ushına kóterildi.
Semiz hám asaw atlar jegilgen brichka irkiliwge májbúr edi. -Ne bolıp atır,- dep qızıqtı hayal.
-Kimnińdur arbası sınıptı,-dedi áskeriy adam biypárwa. Ol hayalı
Sara menen qızı Jannaǵa óziniń qaramaǵına berilgen Shımbay uezdiniń paytaxtı bolǵan sháhárdi tamashalatıwǵa alıp shıqqan Shımbay pristavı Mikelyan edi.
Sonıń arasında arbası sınǵan adamnıń janındaǵı kazaklar hayal dawısın esitti.
-Tiymeńler ol adamǵa!
Kazaklardıń qamshısınan qorǵanıw ushın basın qolı menen kólegeylep alǵan adam ózi jaqsı túsinbeytuǵın tilde sóylegen hayal taman qızıqsınıp qaradı.
Orta boylı, mıqlı gewdeli adamnıń qandaydur jekkóriwshilik,
ǵázep hám kekli ızaǵa tolı kózleri brichkada otırǵan xanımǵa tigildi.
Ol sulıw hayalǵa qarap ızalı kúlgendey boldı. Onıń ózine tigilgen kózleri menen kózleri duslasqanda Saranıń júregi silkinip ketti. Kewil túpkirinde qandaydur túsiniksiz, qorqınıshlı sezimler bas kóterdi. Otız jaslardan ótken, shekpeniniń etegin qayırıp belbewine ilgen, ayaǵına úlken sherim etik kiygen, sımbatınan artıqmash kúsh iyesi ekeni kórinip turǵan bul adamnıń kózlerinde óshpenlilik
hám jawızlıq parlap turar edi.
-Arbam sınıp qaldı,- dedi ol qolların jayıp. Bálki joldıń
shetine shıǵarıwǵa kómeklesersizler?! Kózlerin pristavtıń hayalınan 233
úze almas edi, kim bilsin, bunday sulıw hayaldı ómirinde birinshi mártebe kórip turǵan shıǵar?
Pristav Mikelyan arbanıń izinde, at ústinde turǵan kazaklarǵa ishara qıldı.
-Ubrat s dorogi.
Kóp ótpey sınǵan arba joldan alıp taslandı. Brichka balıq bazarı menen dán bazarı janınan ótip, Qarakól taman júrdi. Páskeltek jaylar, olardıń janında japıraqları tógilgen baǵlar, qamıslı jaylawlar
kózge taslandı. Sara menen qızalaq ushın qaraqalpaq awılların tamashalaw qızıqlı edi, biraq kózge ashıq-aydın taslanıp turǵan kámbaǵalshılıq, kerek bolsa ashlıq belgileri hár adımda gezlesip, hayal menen qızalaqtıń kewillerin shóktire berdi. Jol Qarakólge burılar jerde ústindegi bóz kóyleginiń jırtıqlarınan arıq denesi kózge taslanǵan keywanı hayal qolın jayıp sadaqa sorap turar, janındaǵı on jaslar shamasındaǵı arıq qızalaq shókelep otırǵan, jas shaması Saranıń qızı Jannaǵa teńles, arıqtan qabırǵaları sanap alǵanday bala jerde sozılıp jatar edi.
Kewli bos Sara jalma-jan kisesine qol saldı, qolına ilingen tiyinlardı, bul payıtta arba qayır sorawshılar janınan ótip ketken edi, arbadan turıp ılaqtırdı. Tiyinlar shıńǵırlap ses shıǵarıp, arba joldıń topıraǵına tústi.
-Naverno oni golodnıe?- dedi hayal erine qarap. Pristav ózin esitpegenge salıp úndemedi. Kewil kóteriw
kewilsizlikke aylanıp barmaqta edi. Mikelyan izge qaytıwǵa buyrıq berdi.
Tashkent qalasında otırıp, Túrkistan úlkesin basqaratuǵın rus generalları aqpatshanıń vassallarına aylanǵan xanlar menen uezdlerdegi bolıs hám aqsaqallarǵa isenbeytuǵın, sol ushında taxt iyeleri janına ózleriniń isenimli adamların,al uezdlerdi basqarıwǵaáskeriylerdi tayınlaytuǵın edi.
Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵındaǵı qaraqalpaqlardıń jerlerin Rossiya patshası xanlıqtan tartıp alıp iyelemgenine qırq jıldan
aslam waqıt ótkenligine qaramastan Shoraxan hám Shımbay uezdlerin elege shekem ruslardıń áskeriy dúzimi basqaratuǵın edi. Aqsaqallar bolıslarǵa, bolıslar tikkeley Ámiwdárya bóliminen jiberiletuǵın pristavqa júgindi.
Ámiwdárya bóliminen Shımbay uezdine pristav etip tayınlanǵan Mikelyannıń is baslaǵanına bir jıldan aslam waqıt boldı, biraq ol ele basqarıw isine túsinisip aldı, dep aytıw qıyınıraq edi, shaması.
Qaysıdur baslıqtıń adúþtantı, shtab xızmetkeri bolǵan oficer qaraqalpaqlar arasında ózin biyganaday sezdi, kerek bolsa bolıslar menen aqsaqallardıń ne xızmet atqaratuǵınlıǵın jeterli túsinbedi. Onıń ústine hayallı menen qızın ózi menen alıp kelgen. Olardıń
234
jergilikli xalıq penen aralasıwı qıyınǵa soǵıp, kóp waqıtların zerigiw hám nalınıwlar menen ótkizdi.
Kúni búgin pristav hayalı menen qızın arbada qıdırtıp, kewillerin kótermekshi edi, biraq olardıń kewlinen shıǵa almadı, shaması.
Pristav keńsesine jetip kelgen soń hayalı menen qızı úyge kirdi, al Mikelyan keńsege betledi.
Rus patshası Nikolay II niń portreti iliwli diywal bettegi stolǵa otırǵan Mikelyan bir buwat qaǵaz alıp, kózden keshire basladı. Bul Shımbay uezdi bolısları tamanınan dúzilgen on segiz jastan qırq jasqa deyingi er adamlardıń dizimi edi.
Birinshi jer júzlik urıstıń baslanǵanına bir jıl bolıp, alıs
Evropa jerlerinde ruslar menen nemecler ayawsız sawashlar júrgizip atırǵan, al bul jerde, Aziyanıń alıs bir túpkirinde oq atılıp, qan tógilmese de tınısh, paraxat otırıwına imkaniyat joq ekenligine Mikelyannıń ızası keldi.
Ótken jılǵı suwsızlıq ǵálle zúráátin kemitti, awıllarda derlik ashlıq baslanǵanı jóninde bolıslar hár kúni arız qılmaqta. Biraq, Rus patshalıǵınıń ashıqqan xalıqqa járdem beriwge ıqlası da, imkaniyatı da joq. Pristav ashlıq penen birge xalıq arasında qozǵalań kóteriliw imkaniyatı bar ekenligin de biledi. Ústine-ústek rus-german urısınıń awırmanlıǵın iyinlesiwge hár on úyden bir adam jiberiwdi talap etken buyrıqtı orınlaw mashqalası da ańsatlıq penen orınlanbasa kerek. «Buyrıqtı orınlaw kerek!». Kewliniń álle bir múyeshinde ayanısh sezimleri bas kóterip kiyatırǵan edi, onı buyrıqtı orınlaw dárkarlıǵı haqqındaǵı oy biykarlap jiberdi. Qápelimde kóz aldına jol boyında qayır sorap qolın jayǵan hayal, oǵan súyenip turǵan qız, shańǵa bılǵanıp jatırǵan nárenjan bala elesledi. «Olar ashtan óliwi múmkin»... Bul oydı: «ólse ne bolıptı», degen ekinshi hóktem pikir sanasınan quwıp shıǵardı.
Ol stoldıń shetinde turǵan qońırawdı qolına alıp, silkip jiberdi. Qoladan quyılǵan qońırawdıń jańǵırıqlaǵan sestin esitken járdemshi kazak esikten sıǵaladı.
-Qanday xızmet, oficer mırza?
-Shay alıp kel!
Kóp ótpey, shaması samovar jaqın jerde qaynap turǵan bolsa kerek, járdemshi kazak podnos alıp kirip stolǵa qoydı. Stakanǵa quyılǵan shaydı alıp, bir urtlaǵan pristav terezeden tısqarıǵa qarap, oyǵa battı. Ayna artında, shımshıqlar állenemeniń átirapına toplanıp, óz tilinde juǵırlaspaqta edi.
«Bir mıń bes júz adamdı front artına jiberiw dárkar! Bir mıń bes júz adam...» Biraq bolıslar bergen dizimdegi adamlardıń sanı mıńnan sál ǵana asatuǵının oylaǵan pristavtıń ǵázebi qozǵaldı. «Adamlar nege kemis?»
235
Ol qońıraw qaǵıp edi, járdemshi ótken rettegidey esikti qıya ashıp, sıǵaladı.
-Pisardı shaqır!
Báshir kirip, esikte irkildi.
- Ne ushın dizim ele tolıq emes? Pristavtıń qırǵıy murnı
ústindegi kózlerinen ǵázep ushqınları shashıradı. –Ne ushın!
Báshir basın tómen saldı.
-Ne ushın?
-Bolıslar adamnıń bolǵanı deydi?
-Bolǵanı qalay? On úyden bir adam joq pa sonda?
-Bilmedim...bilmedim.
-Erteń bolıslardı shaqırt!
Orınlayman. Báshir áskerlershe qáddin tik tutıp, ózin qolǵa aldı. -Erteń-aq...
Ashıwlanǵan Mikelyan bólme ishinde ári-beri qádem tasladı.
Kókiregindegigeorgiy kresti kiteliniń jez sádeplerine soqlıǵısıp jıńǵırladı. Pristavtıń esine alıs tamanlarda óziniń dáslepki sawashqa kirgen payıtı túsip ketti. Sonda... sondaǵı qılǵan erligine marapatlanıp murtınan kúlip qoydı.
Sol payıt esik aqırın ashılıp, járdemshi úshinshi mártebe sıǵaladı.
-Ne gáp? Oyları bólingeninen renjigen Mikelyan járdemshige júzlendi.
-Xanım keshki awqat tayar bolǵanlıǵınxabarlawdı buyırdı...
-Yaqshı, barıp ayt, men házir...
Oyları alıstaǵı sawash maydanınan izge qaytıp, endi hayalı menen qızı haqqında oylay basladı.
«Olarǵa qıyın boldı. Zerigiwden...»
Aqırında hayalınıń keshki awqatqa shaqırǵanı, olardıń stol
átirapında ózin kútip otırǵanı yadına túsip, bólmeden shıqtı.
Shınında hayalı menen qızı stolda otırar, ortadaǵı kishirigim ıdıstaǵı awqattıń puwı burqırap turar, biyday shóregi ontórtinde tolısqan ayday kóz tartıp podnosta jatar edi.
-Keldińiz be, qudayǵa shúkir, biz álleqashannan berli kútpektemiz...
31
Aqırep ayı izde qalıp, qawıs baslanǵanda japsalmalarda suwlar tońlap qalǵan, Tikózek awılınıń adamların, sonıń ishinde Berkinbaydıń balaların awır sınaqlardan ótkizgisi kelgen kibi, qáhárli jádiy ayı qazaq tuwısqanlar «jeltoqsan» dep ataytuǵın qıstıń dáslepki ayı kirip kiyatırǵan edi.
Azan menen páskeltek ójiresinen shıǵıp, shıǵıs tamannan kóterilip kiyatırǵan quyashtı serlep turǵan Berkinbay hawanıń salqınlıǵın
236
denesi menen sezdi, shımshılaǵan jeńil ayaz gónetoz shapanınıń jeńi menen jaǵasınan kirip, titirkendirdi.
«Suwıq erte túsejaq!» Usınday oy menen kógi bir qarıs bolıp kózge taslanıp turǵan gúzlik biydayǵa qaradı. Kók-kómbek bolıp turǵan jarıqlıq biydaylardıń ústin appaq qıraw qaplaǵan edi.
-Búgin kún ashıq-jarıq boladı, shaması,-dep boljadı kekse diyxan. Allanıń bir kúni baslandı esabı, bir maydannan soń tús, keyin
pesin, onnan soń namazlıger, namazsham, quptan bolıp, erteńgi kúnge qádem taslanadı. Ol biyday atız taman taǵı bir mártebe názer tasladı. qıyalınan: - biyday pisikke jetkizgey,-degenoylar keshti.
Erte gúzde suwıq urıp ketken júwerilerdi orıp, túyeklep alǵannan soń gúndesi menen malası bolsa da «qosqa qosatuǵın ógizim joq», dep qol qawsırıp qarap otırmaǵan Berkinbay burınǵı saparǵıday
balalarına gúnde súyretip, jer aydap, júweriden bosaǵan astı qanıq, jazı menen qol serppe arqalı suwǵarılǵan jer ádewir qanǵan, hár qalay suw ishpey qaqsap atırǵan atızlardan aǵla edi, atızǵa gúzlik biyday ekti. Tuxımı joq edi, bir oyı: «Asqardan tuxım sorap barsam ba eken?»-dep edi, ekinshi oyı: «házir onnan járdem sorawshılardıń esabı joq kóp, bir sapar jaqsı kómek kórsetti, balalarım Asqardıń qol-qabısı arqasında aman qaldı, jáne: «jaqsı kóredi, dep bara berme, beredi dep, ala ber me», degen qaraqalpaq naqılı oyına keldi.
Solay etip táwekelge bel baylaǵan Berkinbay bir batpan biyday tuxımdı eki batpan júwerige almaslap aldı. Hár qalay júweri atızdıń topıraǵı qanıq eken, biydaydıń náli kóp ótpey ónip shıǵıp, kógi
jer betin jasırdı. Diyxan ushın ekken daqılı kógergeniniń ózi quwanısh, erteńgi kúnge baylanǵan úmit, beline dárman bolıp turatuǵınlıǵın Berkinbay bilmegende kim biler edi?
«Awıldaǵı diyxan jaz boyı qıs azıqtıń ǵamın jeydi. Kimdur azǵana tarı, másh, bolmasa bir-eki tawıǵınıń máyegin jıynap, awız qabaqlarda saqlap júredi. Mınaw qıtshılıq bárinen beter sháhárdegilerge qıyın, kópshilik «qarsı bazar, qaǵıp salar» degendey hár kúngi iship-jeytuǵının bazardan alıp úyrengen, olardıń awızqabaǵı bosap qalsa...» degen oy menen ayazlaǵan kekse diyxan ishkerige kirdi.
Berkinbay oylaǵanday shınında da sháhárlikler ashlıq azabın tarta baslaǵan edi.
Sháhár aqsaqalı hár kún azanda pasbanlarǵa kóshelerdi aylanıp shıǵıwdı tapsırıp qoydı. Hár tańda derlik kóshedegi jaylardıń mushında, jabıq dúkanlar aldında ólip atırǵanlar gezlesetuǵın boldı. Olardıń kópshiligi dárwishler, báńgiler, máddeshiler, jetimler bolıp, tilenshilik penen kún kóretuǵın, ǵálleniń, nannıń kemliginen olarǵa sadaqa beretuǵınlar azayıp, endi ashtan óle baslaǵan edi.
237
-Biz Bekman aqsaqal menen birer sheshimge kelgen edik. Xabarlarıńız bar, sháhárde qıtshılıq, ǵálleniń bir pudı pálen teńge, ol da tabılmaydı. Ásirese joq-juqa, jarlı-jaqıbaydıń ózleri menen balaları ashıǵıwǵa qaradı,- dedi Asqar bir namazda baylar menen gezleskende.
-Asqardıń sózi tuwrı,-dedi Bekman aqsaqal. Hár kúni kósheden jeti-segiz adamnıń óligi tabılmaqta. Bul barıstan...
-Sonda bizge ne qıl demekshisiz?-dedi Shınıqul.
Xalqımızda: «qoldan bergenge qus toymas», degen sóz bar. Biraq ilaj qansha, qolımızdan kelgen isti qıla bereyik. Oǵan deyin ǵálle tiyegen kárwanlar jetip keler mágar...
Kárwan, ǵálle kárwanı haqqında gáp qozǵalǵanda hámmelerdiń iyini kóterilip, jıynalǵanlar sergeklengendey boldı. Olardıń ishinde Xalmurat, Asqar, Shınıqul Reseyden ǵálle satıp alıp, Shımbayǵa jetkiziwge adamlar jibergen, endi ishleri ulı dúbirli bolıp, ǵálle
tiyegen kárwanlar keliwin kútpekte edi.
-Kárwan kelse xalıqqa azǵana bolsa da jeńillik ákeler edi,-dedi
Asqar.
Shınıqul bay Bekmannıń sóziniń izin kútti. «Ol ne aytpaqshı edi, ózi?»
-Soǵan deyin,- dep gápiniń izin jalǵadı Bekman aqsaqal qolına uslap otırǵan qamshısın janına qoyıp, xalıqtı ashtan qırıp almawdıń jolın izlew dárkar.
-Sonıń jolın aytsesh, bala,-dedi Shınıqul shıdamsızlanıp. -Erteńnen baslap Asqar ekewmiz bir-bir shúlen qazannan qaynatıp,
awqat tarqatıwdı sheshtik. Asqar shapan bazardıń bir shetinde, biz bir shetinde qazan asamız...
-Biziń tilegimiz: sizlerde bul iske úles qossańlar,- deymiz,-dep
Asqar qosıp qoydı.
-Sonda bizge de shúlen qazan asıp, xalıqtı toydır demekshisizler
me?
-Awa,-dedi Bekman aqsaqal. Xalıq ashtan qırılıp ketse dúkandaǵı tawarıńdı kim aladı erteń?
Xalmurat penen Shınıqul, Palwaniyaz biydiń balası bir-birine qarastı.
-Xalmurat aǵa!-dedi óz tuwısqanınıń zıqnalıǵın biletuǵın
Bekman aqsaqal. Jurt qatarı bolǵan maqul-aw, qalayda.
-Men bas tartıp otırǵanım joq. Basın qasıp oylanıp turǵan
Xalmurat inisiniń sózi qamshı boldı ma, ya óziniń saqıylıǵı oyandı ma, meniń de shúlen qazan tarqatqanım bolsın,- dep suwıq demin aldı.
-Sizler ne qılasız? Bekman aqsaqal qalǵanlarǵa názer saldı.
-Elge dástúr bol arqama min hayal,-degen. Men nege bas tartar ekenmen
bul isten,-dedi Palwaniyaz biydiń balası. 238
-Ákeń qarsılıq qılmay ma bala?-ospaqladı Shınıqul. «Bala» dep bala emes, otızdan asqan, ákesi, Erejep aǵabiydiń úlken ulı Palwaniyaz biydiń atınan kelgen jigit házildi túsindi.
-Jawdan qaytpaǵan júregim bir asam maydan qaytarma?-degendey aǵabiydiń áwladı babasına uqsap jawdan da, dawdan da, alıwdan da, beriwden de qaytpaydı, Shınıqul aǵa,-dedi jigit.
-Bárekella!-dep jiberdi jigittiń gápine razı bolǵan Bekman aqsaqal.
Erteńine sháhárde unamlı qáweset tarqadı.
-Pálen jerde Xalmurat bay shúlen qazan asıptı! Shapan bazar janında Asqar bay!
-Qarańǵı kósheniń basında Shınıqul!
-Orıs jol tamanda Palwaniyaz biy!
-Júriń baramız?
-Kettik!
-Meniń júriwge shamam joq...
-Qoltıqlap alamız...
-Bir tislem nan bolǵanda?
-Qánekey onda...
Bunday gápler xabardı hámmeden burın esitken, balıq quwıratuǵın jerdegi oshaqlar átirapın ańlıp júretuǵın jetim balalar arasında
bolıp ótti. Sońǵı payıtlarda balıq quwırıw toqtap qalǵan, balıq shóbiresin jep, ot jaǵılǵan oshaqtıń jıllı kúli ústinde túnep jan saqlaytuǵın balalardıń hálsizirekleri hár kúni ashtan ólip, sháhár aqsaqalınıń jumısın kóbeytip, óliklerdi kómiw sháhár aqsaqalınıń isi edi, ólmey qalǵanları awqatqa asıǵıstı. Hálsizlerin ekew ara qoltıqlap, ornınan tura almaytuǵınlarǵa birer jeytuǵın nárse ákeliwdi wáde etip, jolǵa tústi.
Q anatın jayıp kiyatırǵan ashlıqtıń dáslepki qurbanları
qálender, dárwish, máddeshi, biytalap, úysiz-jaysız adamlar edi. Olardıń dáslepki ayaz benen ashlıqtıń ayawsız hújiminen aman qalǵanları
qay jerde awqat berilip atırǵanın sorastırıwǵa kiristi.
32
Erkinbay menen Qasım un menen ǵálle tiyegen vagonlarda shoyın jol menen shayqatılıp júrip otırıp, Qazalıǵa jetemen degenshe
aradan eki hápte waqıt ótip ketti.
Dán tolı qapshıqlar ústinde qus uyqı menen qalǵıp kiyatırǵan
Qasım qattı soqqıdan oyandı. «Shaması otaraba taǵı toqtadı-aw» dep oylaǵan Qasımnıń oyın otarbanıń jolbarıstay arqıraǵan sesti tastıyıqladı. Dizilgen túye kárwanı kibi birbirine
jalǵastırılǵan vagonlar ornınan qozǵalǵanda, yamasa toqtaǵanda otarba sonday etip qıshqıratuǵınlıǵın bilip alǵan Erkinbay menen Qasım orınlarınan túrgelip, ózleri kiyatırǵan vagonnıń esigin ashıwǵa
239