Kenesbay Karimov - Aqqapshıq

—Qamaqtan shıqqanman, Berkinbay aǵa... Quday qálese siz de...

—Meniń jónim bólek, meni «qozǵalańshı», dep atamaqta... Soǵan qaraǵanda...

Usı payıtta siyrek qara murtı tikireygen esauldıń buyrıǵı esitildi.

—Otoydite ot telegi! Otoydite! Kazaki, vıgonyayte jenùin i detey ot arestantov! Xvatit!

Kazaklar dárhal iske kiristi. Arbadaǵı tutqınlardıń qollarına asılıp, jılap-sıqlap kiyatırǵan hayallar menen balalardıń tóbesinde qamshılar oynadı.

—Berkinbay aǵa,—dedi jaǵdaydıń shiyelenisip atırǵanın kórgen

Asqar.—Má, mınanı alıń, kúnińizge jarar: ol alaqanı tershigen qolına qısımlaǵan pullardı diyqannıń keń alaqanına bastı.

Qolımdı qaytarmań, basqa jaqsılıqqa imkanım joq kórinedi, alıń...

—Asqar!—dedi kazaklardan tartınıwdı bir shetke jıyıstırıp qoyǵan Berkinbay bálent dawıs penen. Balalarım jas, hayalım ekiqat qalıp baratır... Meniń qashan qaytıwım namálim... Olarǵa járdem qıl... Biyday atızlarım... Balalar... Ýh, dep aqırında qolın bir siltep, júzin burdı... Kómek qıl, jaqsılıǵıńdı...

Ómiri kámbaǵallıqta keshken, bayıwdı hár kúni árman etip jasaǵan, endi ǵana, «eger on tanap biydaydan mol zúráát alsam ózim hám balalarım, hayalım biyday nanlı bolamız», degen árman menen tańdı atırıp

miynet qılıp júrgen diyqannıń kewlinde úmit penen ashıw, ókinish penen ıza arpalasıp gúrespekte edi.

***

Qozǵalań basshıları, dep qaraqalpaq awıllarınan tutqınlanǵan on toǵız adamdı Petroaleksandrovskte derlik sol jıldıń ayaǵına

deyin túrmede, qamaqta usladı. Uzaq dawam etken tergewlerden soń sud boldı. Onda on eki adam aq patshanıń ápiw etiwi menen qamaqtan bosatıldı. Qalǵanlar, olardıń ishinde Berkinbay da bar edi, Sibirge, Arxangel wálayatına súrginge jiberildi.

Berkinbaydıń shegi Borisovka dep atalǵan, aǵashtan qurılǵan birneshe úyleri bar, qıstıń kúnleri jol túwe úyler de qalıń qar astında qalatuǵın awılǵa tústi. Ol ózin ne ushın bunday alıs túpkirge

«iyt jekken jerge» jibergenine túsinip jetpedi. Aqshamları kishkene ǵana tereze artında ulıǵan boranlarǵa qulaq túrip jatıp táǵdiri haqqında, ne ushın bul tamandı «iyt jekken» dep ataǵanı jóninde, alıstaǵı Shımbay uezdinde qalǵan óziniń biyday atızları haqqında oylaytuǵın edi. «Iyt jekken» sóziniń mánisin, adamlar qalıń qarda shanalarǵa iyt jegip júrgenin kórgennen soń uǵıp aldı. Biraq óziniń ne ushın qamalıp, bul tamanlarǵa aydalǵanın, biydayları menen balalarınıń táǵdirin bile almadı.

180

Ashıwǵa mingen Ámiwdárya bóliminiń nachalnigi Galkin

Qulımbetti bolısnaylıq wazıypasınan bosattı, ádette bolıslar úsh jıl múddetkesaylanatuǵın edi.

22.

Sol jılı Asqar ózi diydilegen, Reseyge sawda kárwanın tartıw maqsetin iske asıra almadı, suw kem bolıp, paxta zúrááti ońlı bolmadı, el arası tınısh emes, sháhárde payda bolǵan narazılıq keypiyatı adamlardıń qolın suwıttı. Bunday payıtta birer istiń sátli

shıǵıwına isenim joq edi.

—Kárwan tartıwdı kelesi jılǵa qaldırsaq, degen oydaman dedi gúz kirgende Asqar Erkinbayǵa.

—Men de sonday pikirdemen,—dedi Erkinbay. Bazarda qımbatshılıq.

Sol ushın sapardı izge qaldırǵan maqul shıǵar.

—Onda-she, sháhárden birneshe dúkanlar ashsaq. Baqqal, shershi buyımları, kiyim-kenshek penen sawda qılatuǵın dúkanlar...

—Zattı qaydan alamız?

—Xiywa menen Buxaradan.

—Bul gápiń maqul keledi,—dedi Erkinbay qáterjamlıq penen.

Xiywa qol sozım jerde...

Solay etip Asqar menen Erkinbay qarańǵı kóshede kiyim-kenshek bazarında, shershiler menen baqqallardıń qatarında satılatuǵın dúkanlardı izlestirip taptı, bahasınıń ústinde baqıllıq qılıp

otırmadı, qolaylı orınlarǵa jaylasqan dúkanlarǵa bahasınan zıyatıraq berip aldı. Asqar kimnendur esitken edi: Sawdanıń hám júrisetuǵın kiyeli ornı bolatuǵın qusaydı. Birew sawdası júrisip, dáramat keltirip turǵan ornı tarlıq qılıp pa, yamasa tapqanına qánáát etpey ashkózlik etip pe, keńirek orınǵa kóship ótip, sawdanı gújitpekshi bolıp, tawarları menen dúkanların kóbeytip, «Qáne, kelegór qardar!», dep otırsa burın gúrlep turǵan sawdası qápelimde tır-tım bolıp, júrispey qalıptı. Bolmasa kóship ótken jeri menen burınǵı ornınıń arası qırq qádemnen artıq emes qusaydı.

«Usı orında bir káriyat bar-aw», dep kewline gúptikey kelgen sawdager bir dúkanın eski mákanına kóshirgen eken, bayaǵıday sawda júrisip,

bir dúkannan túsken dáramat on dúkanınikinen asıp túsipti. Sonda sawdager dúkanların burınǵı orınǵa kóshirip, dáwleti asıp-tasıp ketken, desedi.

Bul ráwiyat Asqarǵa unap qalıp, sońǵılıǵında onı kóp mártebe tákirarlap aytıp ózgelerge keńes berip júrdi, ózi de oǵan isenip, ámel qılıp turatuǵın edi.

Qarańǵı kóshede, sol kóshege kiriwge Asqardıń hár dayım tabanı tartpaytuǵın edi, satılatuǵın dúkan bar, degen xabar menen barıp edi, tap Qálmen baqqal menen irgeles dúkan eken. Dáslep: «usı eski dúshpanım menen qońsı bolmayın tap», dep oylap turdı da sońınan

181

ishki bir dawıs sol dúkandı al, dedi. Nege olay islegenin jigittiń

ózi de túsinbedi, bahasınıń ústinde kóp tartıspay-aq, soraǵanın berip, dúkandı aldı. Sawdadan burın ba, yamasa soń ba, áytewir kelte boylı, qarnı salınǵan Qálmen baqqalǵa uqsaǵan kimseniń súlderin kórgendey boldı da oǵan dıqqat awdarmadı. Biraq bir waqıtları ózi xızmet

qılǵan, dóhmet penen quwılǵan, Qálmen menshiklep alǵan dúkan aldınan

ótkende kókireginde qızıǵıwshılıq pa, óshpenlilik pe, ózine túsiniksiz, qandaydur bir ǵáleti sezim oyanıp, tınıshın ketire basladı. Ózin qolǵa alǵan jigit tez-tez adımlap, bul jerden qashıqlasıwǵa asıqtı.

Dúkanlar satıp alınǵan, endi olardı tawar menen toltırıw kerek edi. Erkinbay menen, ol endi Asqardıń dostı hám jaqın keńesgóyi bolıp alǵan edi, oylasıp, Buxar sháhárin bazarlap, tawar ákeliwdi sheshti.

Shımbaydıń ústinen ótetuǵın, bir waqıtları «Qasqa jol» dep atalatuǵın gúzar sháhárdi qublada Buxara, Xiywa, Xojeli menen, al arqa tamanda Resey qalaları Orınbor, Ombı, tatar sháhári Qazan, bashqurt qalası Ufa, qazaq sháhári Qazalı menen tutastıratuǵın edi hám ol sońǵı jılları «Orıs jol» dep atala basladı. Bul joldan hárdayım dizilisken túyeli kárwanlar ótetuǵın, olardıń birazı Shımbayǵa kelse, birazı qonıp, yamasa túslenip, mánzillerine qaray asıǵıp, sapar shegetuǵın edi.

Bul joldan basqa dáryada muz ketiwden Ámiwdárya arqalı suw jolı baslanadı hám ol Buxaradan tap Qońıratqa, onnan teńiz arqalı Aqmeshitke deyin sozıladı.

Asqar menen Erkinbay Buxaraǵa bul jollardıń qaysısı menen barıw jóninde oylasa-oylasa, aqırında suw jolı menen barıwdı sheshti. Onıń ústine Ámiwdáryadan Nókistiń tusınan Kókózekke túsip, Kegeyli arnası menen tap bazardıń dárwazasınıń aldına shekem keliwge bolatuǵın edi.

Bir sátli kúni azıq-túligin ǵamlaǵan Erkinbay menen Asqar Xiywaǵa baratuǵın toǵız aznalı ushan kemege otırıp, Buxarǵa sapar shekti. Ol tamanǵa tuwrı baratuǵın keme keshigip, «arjaǵına keme tabılar, bolmasa basqa kólik bolar», degen úmit penen Xiywa sawdagerlerinińkemesine mindi. Reseydiń qaǵaz pulları salınǵan qorjındı Erkinbay iyninde, al, Asqardıń altınǵa almastırıp alǵan orıs shırwanları duwqat shapannıń ishinen tigilgen qaltaǵa salındı. Alıs jolda dárkar bolar, dep alıp shıqqan jaraqları jas sawdagerdiń janınan qaldırmay, bárqulla qosbawına ildiriwli júretuǵın múyiz saplı polat pıshaǵı menen Erkinbaydıń saqtıyan terisinen tigilgen etiginiń uzın qonıshına tıǵılǵan, qını kiyizden tigilgen eki

júzli qanjarı, onı Erkinbay saparǵa shıqqanda janınan qaldırmaytuǵın edi.

182

Kegeylide kemeniń jelqom menen, bolmasa saldawshılar tartqandaǵı júriwi ónimli, Ámiwdáryaǵa túskennen keyin órge qaray júriwi qıyınlasıp, bir hápte degende Xiywaǵa jetti. Buxaraǵa deyin keme kútiwge, jáne kemede bir hápte, on kún waqıt sarplawǵa taqatı shıdamaǵanlar dáryadan qaytıp ótip, shep jaǵadan kárwanlarǵa qosıldı. Olardıń ishinde Asqar menen Erkinbay da bar edi.

Buxaraǵa jetip, kárwansarayda qondı. Bir-eki kún sháhárdi tamashalaǵan soń, bazarǵa kirdi. Kárwansaray átirapında sawdagerlerdi ańlıǵan dáldallar júrgen eken. Olar qarıydardıń aldına túsip, ne

arzan, ne qımbat narqın aytıp, kótere zat alǵanlardıń sawdasın kelistirip, xızmetleri ushın bes-on teńgege qánáát qılıp kete beredi.

Bir on kún sawda qılǵan jigitler endi ıqqa qaray júretuǵın keme izledi. Gúz kirgen, qıs jaqınlap kiyatır, kún suwıtıp ketse dáryada muz qatıp, keme júrmey qalıw itimalı bar.

Tuwrı Shımbayǵa barǵanday keme tabılmadı. Xiywaǵa keteyin dep turǵan kemege minip, Gúrlen jaǵısta túsip qalıp, taǵı bir kemege ilesip, Shımbayǵa jetiskende azanda dáryanıń shetine qatqan muz adamdı kótergendey jaǵdayǵa kelgen edi.

Ákelingen tawarlar dúkanlarǵa toltırıldı. Asqardıń sawdası júrise basladı. Kelesi jılı esaplap kórgende bir jılǵı dáramatı

on eki mıń manatqa jetipti. Endi gúzge salım Orınbor menen Qazanǵa sawda kárwanın tartıwdı sheshti. Esim bolıslıǵında kárwanǵa túyesin beretuǵın, bolmasa on-on bes túye menen bir túyekeshti qosıp, haqı alıp kárwan tartatuǵın bay sharwa qazaqlar bar edi. Erkinbay burınları sháhárdegi kimnińdur kárwanın qorıqlap, Orınborǵa barǵanda olar menen tamır-tanıs bolıp qalǵan eken, ózi barıp, bayları menen sóylesip, soraǵan payıtta túyekeshi menen júz jaramlı túyeni júk artatuǵın abzalları menen alıwǵa kelisip qayttı.

Kárwannıń aldı qıs edi. Dárhal júz túyege shaqlap sháhár bazarınan tawarlar alına basladı. Paxta, qaqlanǵan balıqlar, gúzelerge salınǵan sarımay, Babayannan ústeme pul berip alınǵan jońıshqa tuqımın arttı.

Kárwan jolǵa atlanbastan burın Berkinbaydıń bala-shaǵasın eslegen Asqar tórt qap biyday, bir qap salı, tiyelgen arbanı Tikózekke jiberdi. Biyshara hayalǵa bererseń, kiyim-kenshek alar, dep bir qansha pul da berdi. Kewli qáterjam, túyelerge erteń-birsi kúni júk artamız,— dep otırǵanda Qulımbet bolıstıń dilmashı Seyfulmálik izlep

kelipti.

Asqar Seyfulmálikti birneshe mártebe kórgen, onıń «shayırlıǵı bar» ekenligin esitken edi. Dalada kún salqın, hátteki ayaz bolıwına qaramastan ústine juqalań gónetoz, biraq jamaw túspegen jipek shapan kiyip, belin buwǵan, noǵay jaǵası naǵıslı kóyleginen moynı anıq kózge taslanǵan orta boylı, arıq-turaq, otız jaslardaǵı kisi báribir

sál tartınıńqırap, ózin tanıstırdı.

183

—Men Seysfulmálik Mázid ulı bolaman, esitken bolsańız kerek, bir payıtları Qulımbet bolıstıń xatkeri edim. Bolıstıń atın

aytarın aytsa da kelgen adam qızarıp ketti, sol adamnıń atın aytıp, bul sawdagerdiń kewline orınsız tiyip almadım ba eken?—dep oylasa kerek. Sálden soń qáterjam dawıs penen dawam etti.—Sizdi Orınbor

menen Qazan qalası tamanǵa kárwan tartpaqshıeken,—dep esitkenmen. Eger barsańız kitaplar menen jurnallar alıp kelseńiz, sizden

minnetdar bolar edim. Álbette, kelgennen soń pulın tóleymen, ol jaǵınan qáterjam bolıń, dep qosıp qoydı.

—Shının aytsam kitap penen aylanıspaǵanman. «Háptiek» oqıǵanday-aq imkaniyatım bardur. Onıń ústine sizge qanday kitap zárúrligin bilmesem.

—Orıs háriplerin tanıp bilesiz be?

—Joq, orıs háribin bilmeymen.

—Áttegene... Sizge ol tamanda sawda islerińizde qol kelgen bolar edi. «Úyren de—jiyren», deydi qaraqalpaqlar. Sapardan kelgennen soń álbette orıs háriplerin tanıp alǵanıńız paydalı boladı. Qáleseńiz,

ózim úyretken bolar edim. Onı úyreniw qıyın emes.

—Aman-saw saparǵa barıp qaytsam, siz benen ushırassaq, degen oydaman—dedi Asqar. Al, siziń ótinishińizge kelsek, onı álbette orınlawǵa háreket qılaman. Sorastırıp, bilip alarman... Atların aytsańız...

—Maǵan oqıǵanday jurnal hám kitaplar... Rus tilinde bolsa da bola beredi...

—Ne ilaj, orıs háribin tanıp alǵanımda bolar eken. Endi «soqır tawıqqa bári tarı», degendey qolımızǵa ilingenin alıp qaytamızdaǵı...

Seyfulmálik ádep penen xoshlastı.

«Oqıǵan adam ózgeden zıyat bolatuǵın kórinedi-aw», dep oyladı

Asqar kelgen adamdı gúzetkennen keyin.

Qullası kún suwıta Orınbor menen Qazanǵa atlanǵan kárwan báhárge salım, araǵa aylardı salıp uralıp keldi. Buxarda temir, mıs penen

jez, gúmis ádewir qımbat edi, al Orınbor bazarında temirshi ustalar menen zergerge, mıskerge kerek bolatuǵın temir, jez, mıs penen qalayı

á dewir arzan eken. Paxta menen qaqlanǵan balıqtıń qardarı kóp kórinedi.

Asqar Orınbordan kóńline bir oy túyip qayttı. Paxtanı sonsha jerge shigiti menen tasıp júrgenshe orıslar «zawıt» dep ataytuǵın temir úskeneni Shımbaydan qursa qalay bolar edi? Paxtasın taylap, belin sım menen buwsa kólikke júklewge ańsat. Shigitin juwazǵa salıp, may alsa boladı. Jońıshqa tuqımdı hám tazalap, túrge ayırıp beretuǵın «zawıtı» bar eken.

184

Qazan sháhárinde bir tatar jigitin jallap, kitap tańladı. Quran kitapların, oǵan túsindirmelerdi, ayırım orıs kitapların, «Din wa mayshat» dep atalatuǵın tatarsha jurnaldıń birneshe sanların alıp qaytıp edi, kárwandı asıǵıslıq penen kútip júrgen Seyfulmálik aqshasın tólep, alǵıs jawdıra-jawdıra alıp ketti.

Solay etip XX ásir—jańa ásirdiń basında Shımbay sháhárinde Asqar Sálmen ulınıń atı ózi usaǵan jas baylar Xalmurat bay, Shınıqul bay menen teńdey tilge alına basladı.

Bir kúni Erkinbay menen sawda isleri ústinde sóylesip otırǵanda

Asqar sawdadan túsken payda menen kórilgen zıyandı esaplawdan qıynalatuǵınlıǵınaytıp qaldı.

—Medirese pitkergenler bolsa kerek, esitiwimshe ol jerde tek quran kitabın oqıtıp qoymas, esaptı da úyreter eken. Solardan birewin esapdan etip alsań bolmay ma?

—Onı oylamappan. Erteń-aq izlestirip, esabdan tap. Sóytip, men esabadanlıbolayın. Al, óziń úylenip al,—dedi Asqar birjaǵı oyın, birjaǵı shın, házillesip.

—Durıs aytasań Asqar. «Juwırǵan almaydı, buyırǵan aladı», degeni durıs kórinedi. Súygen qızım ózgege ketti, yamasa meni taslap ketti, dep jalǵız baslı júrgenimnen ne payda. Úylengenim bolsın. Biraq «saǵan tiyemen» dep turǵan hám heshkim joq-ǵoy.

—Tabıladı, ǵam shekpe. Kimge kóz salıp, «maǵan unaydı», deseń

ózim ayttırıp, alıp beremen,—dedi Asqar kúlip.

Ertesine Erkinbay súlińgir qara jigitti ertip kirdi. Asqar satıp alǵan dúkanlarınıń biriniń janındaǵı ójiresinde otıratuǵın,

xanaǵa xantaqta, Buxardan keltirilgen kúrsi, bir shette qaǵaz pullar menen shırwanlar salınatuǵın, baltaday úlken gilt penen ishten qulpırılatuǵın temir sandıq qoyılıp, tórdegi túrkmen gilemniń ústine kórpeshe tósewli turar edi.

—Mınaw jigittiń esaptan xabarı bar kórinedi,—dedi esikte irkilgen Erkinbay janındaǵını nusqap.

Gilem ústinde tósewli kórpeshede, qandaydur qaǵazdı qarap otırǵan

Asqar basın kóterdi.

—Atıń kim, inim?

—Súnnetbay.

—Medirese oqıǵanbısań?

—Oqıǵanman, aǵa.

—Onda nege molla bolmaysań?

—Oy-boy, aǵajan,—dedi jigit tap kópti kóre berip, sóyley berip kósem bolǵan eresek adamday saldamanlılıq penen. Mollashılıq tabılsa onı qılıp, bala oqıtpaq qolımnan keler edi, meshitlerde házirshe mollalar jeterli kórinedi.

185

—Esaptı bileseń be?

—Mediresede tórt ámeldi: qosıw menen alıwdı, bóliw menen kóbeytiwdi meńgergenmen. Ál-jabr menen handasaǵa* jetikpen, dep ayta almayman.

—Esaptı bilseń jetip atır,—dedi Asqar. Mınaw esap dápteri, onda qaysı dúkanǵa qanday tawar berilgeni, tawardıń narqı, alısberis jazılǵan. Endigiden bılay esaptı óziń júriteseń. Sawdager esaptan aljassa zıyanǵa qalar eken, Súnnetbay, sonı házirden bilip qoy. Men joqta kim kelip, satılǵan tawardıń pulın berse, dápterge jazıp, puldı mına jerge qoyasań, dep kórpesheniń astın kórsetti.

—Maqul aǵa.

—Ayına on manat moyana alasań,—dep qostı Asqar. Jigit júzinde razılıq belgileri kórindi.

—Maqul, Asqar aǵa. Sizdi alla zıyat etsin, dáwletińiz asa bergey, ilayım.

Kóp ótpey Erkinbay úylendi. Asqar kárwan tartıp, saparǵa kóp shıqpaytuǵın boldı. Ándebay hám Mańǵıtbay

degen, sháhárde alıp-satıp sawdadan tisi shıqqan kishigirim sawdager jigitlerdi kárwan menen atlandırıp, tawar jiberip, tawar aldıratuǵın

edi. Olarǵa ózine isengendey isenetuǵın, sol sebepli olardıń aytqanı menen degenin teksermey júrdi. Bir kúnleri kútilmegende Mańǵıtbaydıń shiykiligi shıqtı.

Mıskerler janınan ótip baratırıp, bir dúkanǵa qayrılıp edi, basında bir túgi qalmaǵan taqır basınan tamshılaǵan teri kórikke tamıp mıs qumǵandı kepserlep atırǵan mısker Asqardı kórip gáp qattı.

—Asqar inim, dáwletiń assın, gápim joq mıs penen qalayını siziń dúkannan alıp turıppız. Biraq sońǵı waqıtta solar qımbatlap ketti-ǵoy. Orınbor tamanda ansha arzan, dep esitemiz.

—Gápiń jón mısker aǵa. Meniń jibergen adamım qalayını pálennen, mıstı tólennen aldım,—dep nırqtı aytadı, al men jábir bolmasın dep, ústemeni azǵana qosaman-ǵoy. Bul nárseni tekserip kóremen,—dep dúkannan shıqtı.

Sorastırıp, anıǵına jetkende Mańǵıtbay mıs penen qalayını alǵan pulınıń ústine ústeme qosıp, qallaplıq etkeni belgili bolıp qaldı. Ayıbın moynına alıp, keshirim sorap edi, Asqar dedi:

—Eger qılaplıǵıń meniń ózime ǵana zıyan keltirgende men keshirgen bolar edim, al seniń sebebińnen mıs penen qalayını satıp alǵan talay mısker menen zerger zıyan kórdi, aqıbette pútkil sháhárde birneshe qarıydar zıyat pul tóledi. Qansha kisige bir teńge bolsa hám zálel keltirgenińdi kóz aldıńa keltirip kór! Keshirimdi pútkil

elden sora, mennen emes. Solay dep, Mańǵıtbay menen birotala xoshlastı.

__________________

*ál-jabr—algebra, handasa—geometriya.

186

Asqardıń tábiyatı jumsaq minezli, teginlikte kisiniń kewline tiymeytuǵın, kek penen ókpe-giyneni kewlinde uzaq saqlamaytuǵın jigit edi. Qulımbet bolıstıń qılǵan jamanlıqların umıtqandur,

biraq óspirim payıtında Qálmen baqqaldan kórgen xorlıǵı qolamta astında qalǵıp, tutandırılatuǵın tamızıǵın kútip jatqan barmaqtıń basınday ǵana keletuǵın seksewildiń shoǵı kibi payıt kútip jatırǵan ba, qullası qandayduróshpenlilikke uqsaǵan birer oydıń jeteginde qarańǵı kósheden satıp alınǵan dúkandı gelle qant, nabat,

shashaqlı kámpit, qálempir, Qıtaydan keltirilgen shay, temeki menen toltırıp, satıwshı bolıp jallanǵan jigitke hár bir zattı Qálmen baqqaldıń dúkanındaǵı narqtan bir tıyın arzanǵa satıwdı tapsırdı. Onıń bul isi óz nátiyjesin bergen bolsa kerek, shaması, Qálmen baqqal Asqardıń aldına óz ayaǵı menen kirip keldi.

Asqar umıtpaǵan waqıyalardı baqqal álbette, umıtpaǵan shıǵar, ele aradan júdá kóp waqıt ótpegen, onıń ústine bolıp ótken isler qádimgidey bir kewil qalıspa emes. Kim biledi, ómirlikke umıtılmaytuǵın nárseler de gezlesip turadı-ǵoy.

Óz ójiresinde esapdanı Súnnetbay menen otırǵanda sálem bere kirgen Qálmendi esikte kórgende Asqar tańlanbadı, mágar onıń keliwin birazdan beri ishley kútetuǵın edi. Jigit sır aldırmadı, ádetinshe ornınan túrgelip qos qollap sálemlesip, kórpeshege shıǵıp otırıwǵa mirát etti.

Jas sawdagerden, onı atı Shımbay sháhárine «Asqar bay» bolıp tarap úlgergen edi, bunday iltipat penen izzet kútpegen Qálmen qızarıp ketti, mestey qarnınan sıpırılıp, ıshqırlıǵınıń tusında salbırap

turǵan belbewin kóterip qoydı. Kúlmekshi bolıp edi, awzı qıysayıp, jılaǵanǵa megzedi. Kórpeshege otırıp, maldas qurınǵan baqqal aqırında kózlerin másisiniń ushına qadap alıp, múlayımlıq penen gáp basladı.

—Ilayım, dáwletiń asıp-tasa bergey Asqar ulım,—dep bir eglendi. Asqar: «ulım» deme dep ayta jazlap qaldı da ózin kúsh penen irkti. Bir payıtları ákesi menen sherik edi, jası da ullı, húrmeti bar...

—Hár saparı alladan usı tilekti tileymen... Namazdan burın hám namazdan soń...

Sanasında qarama-qarsı pikirler arpalasıp gúresip atırǵanına qaramastan Asqar kúle shıray berip, baqqaldıń sózine qulaq túrdi.

—Bileseń, kishkene ǵana dúkannıń arqasında xojalıq asırap otır edik,—dedi endi maqsetke kóshken baqqal. Sol dúkan janındaǵı satıwshıń múlkińdi suw teginge satıp, seni zıyanǵa batırıp atırǵanın, álbette bilmeseń kerek. Onıń ústine sol satıwshı kelgeli meniń zatım ótpeytuǵın boldı. Janıńda birew úsh teńgelik shaqa nabattı bir teńgege berip otırsa, seniki álbette ótpeydi.

—Sol bolǵanı ma?—dedi Asqar sının buzbay sıpayılıq penen.

—Bolǵanı, Asqar ulım,—dedi jigitke jaltaq-jaltaq qarap otırǵan 187

baqqal. Satıwshıdan tezirek qutıl, seni zıyanǵa batırıp, meni qárep qılmastan burınıraq... «quwıp sal» demekshi edi, tiliniń ushına kelip turǵan sózdi basqa sózge almastırdı. Báribir onı Asqar elestirmey qalmadı. Kóz aldına: bunnan neshe jıl burınǵı: «Joǵal, kózime kórinbe!» dep jekirinip turǵan baqqaldıń kelbeti eslesledi. Ishinen gijinip qoydı.

—Meyli, ol satıwshıǵa:—zattı arzan satpa,—dep aytıp qoyaman. Baqqal jas sawdagerdiń sózine isenerin yamasa isenbesin bilmey

hayran bolǵan halatta ketiwge jıynaldı.

—Sonday qıl, ulım,—dedi esikte turıp. Ilayım, bereket tapqaysań, seni de, meni de qárep qıladı...

—Qáterjam bolıń... Jigit onı jubatqan boldı...

Álbette, Asqar aytpasa baqqal jigit bayarınıń zatın arzan sata alar ma edi?

Bir aydan keyin Qálmen baqqal Asqardıń esiginde taǵı payda boldı. Shaması, Asqardıń ákesi sherik bolǵan múlkke iyelik etiw,

Qálmendi jabıq kóshede kórmew niyeti bar ekenligin uǵıp alıw ushın baqqalǵa bir aydıń ózi jetkilikli bolǵan kórinedi. Bul kelgende ol «óziniń insapsızlıq qılıp, bir waqıtları Asqardı dúkandaǵı ákesiniń úlesinen mahrum qılǵanın, bul ayıbı ushın

ómirinshe pushayman jep kiyatırǵanın, endi bolsa pálen pul turatuǵın sol múlkti Asqarǵa jarı pulına bermekshi ekenligin» aytıwǵa keldi.

Jigit maqsetine erisken edi. Ótkenlerdi «umıtqan» bolıp,

Qálmenge aytqanınan zıyat pul berip, dúkandı satıp aldı. Sóytip, qatara turǵan eki dúkandaǵı narq teńlesti. Keminde sháhárdiń yarımı qant penen nabat, kámpit penen shay alıw ushın «basqa jerlerden arzan», desip sol jerge keletuǵın boldı.

Q álmen baqqal sháhárdiń bir shetinen dúkan satıp alıp, baqqallıǵın dawamlay berdi. Biraq ózi árman qılǵanday «bayıp» kete almadı.

—Bul dúnyanıń isleri qızıq,—dep oylar edi jası ádewirge barıp, saqal-shashı aǵarǵan Qálmen baqqal. Birewge alla beremen, dese úyiptógip bere qoyadı, birew ómir boyı zır juwırıp, bir dúkanın eki

qıla almaydı. Mısalı, Asqardı qara... Bolmasa bir jesir hayaldıń ulı edi...

23.

Aradan derlik on jıl ótkende Berkinbay súrgennen qayttı. Saqalshashına aq aralaǵan, túksiygen qabaqları astındaǵı kózi burınǵıdan da batıp ketken, bálent boylı, iri gewdeli, ústine túsi ońıp ketken gónetoz mawıtı shekpen, basına kazaklardıń eski papaǵın, ayaǵına jıltıraǵan qara etik kiyip, beline enli kámar baylaǵan adam ılashıqtıń esiginen kirip kelgende ishkeridegi káywanı hayal menen on jaslardaǵı bolasınlı bala shaqırılmaǵan hám biytanıs, ájeptáwir

188

jolawshını kórip, orınlarınan órre turdı. Boyı anasına jeteqaba bolıp qalǵan bala anasınıń artına ótip, húreyli hám qızıǵıwshı názer menen biytanıs adamdı gúzete basladı.

—Bul men... Keldim... Tamaǵına kelip tıǵılǵan túyin Berkinbaydıń tilin sózge keltirmes edi. Keldim...

Gónetoz bóz kóyleginiń jaǵasın oń qolı menen qımtap uslap alǵan, mágar biytanıs adam aldında qısınǵannan shıǵar, basındaǵı túsi ońıp ketken gónetoz oramalınan shıǵıp turǵan shashlarına aq aralaǵan azǵın hayaldıń bul ushırasıwdan tili káliymaǵa kelmey, húrresi ushıp, ań-tań bolıp, esin joǵaltıp alǵanǵa usadı. Tili sóylewge sóz tappasa da qara kózlerinen quyılıp kelgen kóz jasları bóz kóyleginiń jaǵasın uslap turǵan qollarına sorǵaladı.

Shaması Berkinbay hayaldıń jaǵdayın túsindi, bunday halatta hár túrli hal júz beriwi múmkin, bunnan on jıl burın kazaklardıń jeteginde baratırǵanda, hayalınıń soqpaqqa jıǵılıp túskeni kóz aldına kelip, bawırı ezildi.

—Ólmesek!—dep qıshqırıp jibergen Berkinbay iynindegi awır qapshıqtı jerge qoydı. Kúshli qolları menen hayalın qushaqlap, bawırına tarttı.—Ózińe kel! Soń állenárse yadına túskendey anasınıń izinde ne islerin bilmey turǵan balaǵa júzlendi.

—Suw! Suw ákel!

Bala shaqqanlıq penen sháńgil qabaqtı alıp, qabaqtaǵı suwdan quydı da, Berkinbayǵa usındı «qápelimde jıǵılıp túspesin» degen oyda bir qolı menen hayaldıń iyninen uslap, sháńgil qabaqtaǵı suwdı júzine serpip jiberdi.

Muzday suw hayaldı ózine keltirgendey boldı.

—Berkinbay...dedi hálsiz dawıs penen. Keldiń be?

—Keldim,—dediBerkinbay hayaldıńsóylegenine quwanıp.

—Mına bala kim?

—Ol ma? Ol Jádiger... Hayaldıń kóz jasları tamshılawı kúsheyse kúsheygendur, biraq toqtamas edi.

—Nege jılaysań? Mine, men aman-saw qayttım-ǵoy...

Óziniń kózlerinen tamshılaǵan jasları bolsa saqalınan tómen sorǵalamaqta edi.

—Jádiger... Jádigerim... Beri kel,—dedi Berkinbaydıń qushaǵınan bosanıp, sál ózine kelgen hayal... Mınaw seniń atań...

Berkinbay da, Jádiger de biraz nárseni túsinip aldı. Áke: «Jádiger bolsa ol men joqta tuwılǵan ulım eken», dep oyladı, qaraqalpaqlar izlerinde qalǵan jalǵızına Jádiger yamasa Yadgar dep at qoyadı, shaması estelik bolsın, degen niyette solay qılsa kerek, al Jádiger bolsa

anasınan hám aǵalarınan ákesiniń atı Berkinbay bolıp, onıń alıs jaqlardajúrgenligin, «jaqındaqaytatuǵınlıǵın», al olar aytqan jaqın bolsa júdá uzaqqa sozılıp kiyatırǵanlıǵınbiletuǵın edi.

189

Aradan onlaǵan jıllar ótken, izli-izinen iyin tiresip turǵan balalarınıń aldı jigirmaǵa tolıp, jigit bolǵan, ózi tuwılǵanın kórmegen ulı Jádiger bolsa on jasqa tolıptı.

Hayalı ádewir qartayıp, azıp-tozıp ketipti. «Álbette, men joqta oǵan qanshelli qıyın bolǵanlıǵın túsinemen, on jıllar boyı óspirim ulların asırayman, ishkizip-jegizemen, dep kúni-tún miynet qılǵan shıǵar», dep oyladı Berkinbay. Durıs, balaları kómekshi bolǵandur, báribir turmıs arbasın súyrewi onı qartaytıptı.

Balaları menen hayalınıń aytıwınsha sháhárden Berkinbaydıń biytanıs inisi, álbette onıń kim ekenligin Berkinbay biler,

«Asqardan ózge kim bolar edi», degen oyǵa barǵan, onısı durıs edi, hár jılı gúzde birneshe qalta dán menen azı-kem pul jiberip turǵan

eken, al halı kelgeninshe ózleri ekken daqıllardı bazarda pullap, kiyim-kenshek alıptı. Qansha qıyınshılıq kórse de pisetindegi on tanap jerin satpaǵan, hayalı:—Báribir qos ógizimiz joq, ógizlerdi Berkinbay qamalatuǵın jılı egilgen on tanap jerdegi biyday suwsızlıqtan quwrap, tarıqqan dáslepki jılda-aq satıp jibergenin aytpaǵan, jerdi satıp jibereyin be, dep talay oqtaldım, biraq jersiz qalsaq, bir kúni Berkinbay kelse ne qılamız, balalar bolsa erjetip, kiyatır, olardı úyli-jaylı qılıw kerek,—degen oylar menen dáslepki pikirimnen qaytarar edi,—dep anıǵın aytqan edi.

—Durıs, eger Asqardıń járdemi bolmaǵanda bálki hayalım menen balalarımdı saw-salamat kóriwim gúman bolar edi,—degen oyǵa barǵan

Berkinbay Asqarǵa ishinen sonday minnetdar boldı, kórgen payıtım ayaǵın qushaqlap, raxmet aytaman, degen sheshimge keldi.

Tikózek awılında, ásirese Berkinbaydıń eski qaraúyindegi quwanısh birneshe kúnge sozıldı. Qolınan hár qanday is keletuǵın Berkinbay ol tamanda qarap jatpaǵan kórinedi, kimniń otının jarıp, kimniń toǵaydan shapqan aǵashın at arbaǵa tiyep, qol ushı talap penen tapqan pulına hayalına túbit oramal, balalarına noǵay jaǵasına naǵıs túsirilgen kóylekler, qaǵazǵa uralǵan kámpitlerdi bazarlıqqa alıp kelgen edi. Awıllaslarına Berkinbaydıń ústine kiygen gónetoz

mawıtı shapanı, basına kiygen papaǵı, ayaǵına kiygen jıltıraq qurım etigi, olardıń barlıǵın, Ombıda ma, Orınborda ma birer ǵarrı kazaktan birneshe manatqa satıp alǵan edi, qızıq kórindi. Olar Berkinbaydan alıs úlkeler jóninde aytıp beriwdi de sorar, al Berkinbay bolsa qolın bir siltep:—Áy, nesin aytaman? Qısı qattı hám uzaqqa sozılǵan, jazı bir tutam sol jaqlarǵa men ózim qıdırıp barıppan ba?—dep tunjırap sala berer edi. Awıllasları da onıń qıynalǵanın kórip ishlerinen:—Ne qılsın biyshara, ómiriniń sonsha jılı úyinen alısta ótti, hayalı bul jaqta birneshe bala menen tiri

jesir, tiri jetim, ırıl-tırıl «ılaq mańıray suw kesher» degendey

kún kórgen joq pa?- degen oy menen onı artıq qıynamaytuǵın boldı.

190

Berkinbay aman-esen Tikózekke keliwin kelse de biraz waqıtlarǵa deyin ózin tikley almadı. Jası eliwden asıp ketkenine qaramay qudayǵa shúkir, kúsh-quwattan nalıytuǵın jeri joq. Biraq ishindegi qanday da bir tetigi shikaslanǵan buyımday, kewliniń túpkirinde állenege, yamasa állekimge degen qısaslıq barday miynetke de qolı onshelli barmaytuǵınday, enjar halatta:—aman-saw qayttım, kúshquwatım ózimde, suw kelip turǵan kórinedi. Jerge diyqanshılıq qılayın, balalar erjetipti, úlkenim Óskinbay bıyıl jigirmaǵa

toladı, úylendiriw kerek,—dese de kewil qáterjamlıǵın joǵaltqan adamday teleziy beredi.

Óshpenlilik degendey kewlinde heshkimge dıq joq. Qulımbet bolıs qartayıp, bir-eki jıllıqta haq ráhmetine ketipti. Onıń orınbasarı

Xalil shabandoz sol saparı tayaq jegennen jarımjan bolıp qalǵan. Shımbay pristavı Egorovtı da sol payıtta-aq ornınan alıp, Túrkistannıń qaysı bir túpkirine jibergen.

Asqar da Berkinbaydıń kelgenin esitti. Bul waqıtlarǵa kelip jońıshqa hám paxta zawıtlardıń iyesi bolǵan, Shımbay uezdiniń ataqlı bayı Asqardıń súrgennen kelgen diyqandı barıp kóriwge imkaniyatı bolmadı.

Kúnlerdiń kúninde Berkinbaydıń sháhárge jolı tústi. Sebep penen Asqardı kórip, moynında qarız bolǵan, diyqan solay oyladı, raxmetin aytıwdı kewline alǵan edi, bazar aylanıp, jumısların pitkergen soń, sorastırıp, Asqardıń otıratuǵın jerin tawıp aldı.

Eńgezerdey kisi:—«Assalawmaáleykum»,—dep kirip kelgende Asqar dáste-dáste pullardı tekshelep, sandıqqa jaylastırıp atırǵan edi.

Kelgen kisi: «Shınında da usı men izlegen Asqar ma? Bálki basqadur. Men bilgen Asqarǵauqsamaydı...», degen oylardıń basına barıp úlgergenshe temir sandıqtıń qaqpaǵın jawıp, Berkinbayǵa júzin burǵan orta boylı, keń peshanalı, qoy kózleri adamǵa múlayım baǵatuǵın, sarı sınlı júzine qońır túsli saqal-murtı jarasıp turǵan aldı ashıq jipek shapanınıń ishinen kiygen mawıtı kamzolına

altın sádepler qadalǵan jigit kirip kelgen adamǵa tigilip turıp qaldı.

—Berkinbay aǵa!

Ol bir-eki atlap, esikte turǵan adam menen qos qollap sálemlesti.

—Berkinbay aǵa! Xosh kelipsiz. Aman-esen kórgenimnen quwanıshlıman.—Qáne, tórge ótiń.

Berkinbay ayaǵına, keyingi payıtları maylanbay, awıl jollarınıń shań-tozańı qona berip aǵarıp ketken úlken etigine qaradı.

—Qáne, etikti sheship, tartınbay tórge ótiń. Otırıp, etigin sheshsin, degen maqsette tórde turǵan jalǵız kúrsini esik janına ákelip qoydı.

—Asqar inim, shınımdı aytsam dáslep tanımay qaldım,—dedi Berkinbay. Aradan qansha jıllar ótip ketti, aqırı.

191

—Eń baslısı siziń aman kelgenińiz, Berkinbay aǵa. Jeńgemiz benen balalarıńız quwanıp qalǵan shıǵar?!

—Nesin aytasań, Asqar inim... Ózińniń járdemińniń arqasında...

dep Berkinbay dárhal maqsetke kóshpekshi edi, Asqar onıń sózin bóldi.

—Qáne, kúrsige otırıp etigińizdi sheship, tórge ótesiz, sońınan shay ústinde gúrrińlesemiz.

Berkinbayǵa etigin sheship, tórge ótiwden ózge ilaj qalmaǵan edi.

—Men ózińizdi esikten kirgen payıtıńızda-aq tanıdım,—dedi Asqar. Saqal-shashıńızǵa aq aralasqanına qaramastan burınǵı Berkinbaysız, ollagór. Ol ádeti boyınsha mańlayın sıypap qoyıp, dawısladı.

—Súnnetbay, xızmetkerge ayt. Shay ákelsin.

—Meniń ushın háleklenbeń, Asqar inim.

Sonıń arasında xızmetker suwı qaynap turǵan kishigirim samovar kóterip ákelip, xantaqta ústine qoydı. Shaqqanlıq penen dasturxan jayıp, porsıldaǵan biyday nan menen jez ıdısqa salınǵan sarǵısh nabat ákelip, eki shını kesege shay quyıp, ketiwge beyimlesti.

—Biz bir-eki kese shay ishken soń, awqatıńdı ákele ber,—dedi

Asqar xızmetkerge.

—Maqul, maqul.

Berkinbay ózi súrgende bolǵan tamanlarda samovardı da, orıslardıń shay ishkenlerin de kórgen, sol ushın samovarǵa tańlanbadı, biraq ol bunnan onlaǵan jıllar burın Shımbayda shay ishilgenin, ásirese, altınday jıltırap turatuǵın samovardan ishkenlerdi kórmegen, al

búgin samovardan shay ishiw bul jaqta da dástúrge aylanıp kiyatırǵanın oyladı. Sońınan Asqarǵa óz minnetdarshılıǵın bildiriw payıtı

kelgen shıǵar, dep sóz basladı:

—Asqar inim, men súrginde júrgen payıt hayalım menen balalarıma.. Qońır reńli saqal-murtın sıypalap oyǵa batqanday kóringen

sawdager jigit Berkinbaydıń sózin bóldi.

—Óziń bolǵan jaqlar suwıq eken,—dep esitkenmen. Biziń tamanlardan hám suwıǵıraq pa?

Berkinbay baslaǵan sózin tuwarıp, sorawǵa juwap beriwge májbúr boldı.

—Ne desem eken... Suwıǵı biziń jaqtıkinen alıq emes shıǵar. Al, biraq qarı... Aq aralasqan qalıń saqalın tutamlap oyǵa batqan Berkinbaydıń kóz aldına Borisovka awılınıń qısqı qar astına kómilgen páskeltek aǵash úyleri elesledi, qar sonshelli kóp jawadı, awıllar menen toǵaylardı, jollar menen soqpaqlardı kómip taslaydı. Jáne gúzde jawǵannan Nawrız ótkenshe erimeydi...

—Bir awıl menen bir awıl qalay qatnas qıladı?

—At jekken shanalar menen barıp-kelip turadı.

192

—«Iyt jekken» dep aytısadı?

—«Iyt jekken»i men bolǵan jerden hám armanıraqta eken. Basqa kólik júre almaǵan soń ol jaqlarda shanalarǵa iyt jeger eken.

—Kórgen shıǵarsız, olardı.

—Kórdim... dedi Berkinbay kemsalıyqalaw.

—Balalarıńerjetkendur... Súrgin tuwralı sózler diyqanǵa unamay atırǵanın sezgen Asqar áńgimeniń ańǵarın basqa tamanǵa burdı.

—Qudayǵa shúkir erjetipti.

—Sawdaǵa uqıbı qanday?

—Ol jaǵın ele sınap kórmegenmen.

—Tuwrı dá. Kelgenińizge kóp bolmadı-ǵoy.

—Ózińniń isleriń qalay?—dedi aqırında minnetdarshılıǵın ashıq-aydın aytıwdan úmiti úzile baslaǵan Berkinbay. «Asqar bay» degen sózlerdi bazarda birneshe mártebe esittim.

Asqar sońǵı sózdi esitpegenge megzedi. Ózin «Asqar bay» dep ataǵanlarına, bul sózdi on jıldan aslam waqıttan berli derlik hár

kúni esitip kiyatırǵan bolsa da kónlikpegen, shaması. Óziniń oyınsha Asqar: «bir dárwishtiiń miriwbeti arqasında waqtınsha bayıǵan, biraq bayaǵısınsha Náziypa atlı bir jesir hayaldıń jetim ulı», edi.

—Islerim, qudayǵa shúkir, jaman emestey kórinedi,—dedi Asqar tap ózi menen ózi sóylesip atırǵan adamday.

—Balalarıń bar ma?

—Qudayǵa shúkir, ulım da, qızım da bar. Shaydan iship otırıń. Sóz benen bolıp, suwıtıp aldıq shaması. Qáne, keseni uzatıń, ıssısınan quyaman.

Asqar Berkinbaydıń bosaǵan kesesine samovardıń qulaǵın burap, shay quydı. Sonıń arasında xızmetker esikti ashıp, dedi:

—Palaw tayar bolıptı. —Ákele berińler.

Jez shılapshın menen quman uslap, iynine bóz súlgi salıp, tayar turǵan xızmetker qol juwdırǵannan keyin puwı burqıraǵan palaw

ákelindi.

Awqat ústinde gúrriń dawam etpedi.

—Ózińdi kórip, hal-awhal sorastıq,—dedi Berkinbay awqattan keyin qol shayıp atırǵanda. Men joqta balalarıma kórsetken járdemiń

ushın minnetdarman. Ómirim bolsa...

—Eger qanday da járdemim tiyetuǵın bolsa tartınbay aytıń, Berkinbay aǵa...

—Házirinshe kúnimiz ótip turıptı,—dedikewlindegi múddáhásin aytıp, jetkizip úlgergen Berkinbay. Alla ómiriń menen dáwletińdi zıyat qılǵay.

—Aytqanıńız kelsin, Berkinbay aǵa.

Xoshlasıp, kewlin qáterjam qılıp ketip baratırǵan diyqandı óziniń atın aytıp shaqırǵan dawıs izge qayrılıwǵa májbúrledi.

193

—Berkinbay aǵa, mınanı berip jiberdi. Xızmetker birer túyinshikti usınıp turar edi.

—Kim jiberdi? Túyinshikte ne bar?

—Asqar: balalarına bazarlıq etsin, dedi.

Ómirinde Asqardan ózge kisiden miriwbet kórip, birer sawǵa almaǵan diyqan túyinshikti aların da, almasın da bilmey jol ústinde hayran

bolıp turar edi.

—Meyli, ákel,—dedi aqırında Berkinbay.

«Sawǵasın almasam, álbette Asqardıń kewline keledi!», dep oylaǵan diyqan túyinshikti aldı, qorjının iyninen túsirip, asıqpay jaylap,

iynine saldı da óz jolına tústi.

«Baylardıń ishinde hám saqıyları boladı», degen oy Berkinbaydıń kewlinen keshti. Durıs, ol tıńlaǵan erteklerde baylar hárdayım ashkóz, shıq bermes shıǵaybaylar bolıp aytılatuǵın edi,

ózi de baylardıń saqıyların kóp ushıratpaǵan. Qulımbet bolıstıń úyinde bárqulla shúlen qazan qaynap turatuǵınlıǵın kórdi, biraq waqtında suw bermey Berkinbaydı qárep qıldı. «Dúnyanıń isleri

solay eken dá!». Berkinbay da baylıqtı háwes etpedi me? Heshkimnen qarıwı da, ǵaybarlıǵı da kem emes, jerdiń de tilin biledi, atası,

babası da diyqan bolǵan. Jerge de, qos ógizge de iye boldı. Biraq

quday kelistirmedi me, yamasa adamlar sebepker me, minekey, jası eliwden asqanda on tanap jeri menen hayal, bala-shaǵasınan ózge heshnársesi

joq adamǵa aylandı.

Bunnan on jıllar ilgeri kókireginde diyqanshılıqtan mol ónim alıp, bayıw úmiti bar edi. Endi sol úmitten kúl astında qalǵan bir túyir shoqtay ushqın qaldıma eken?

24.

Múshel esabınıń jıl bası, Tıshqan jılı, yaǵnıy 1912-jıl Tallıq bolıslıǵınıń, tek Tallıq emes, al Kegeyli, Besjap, Náwpir, Esim

ózeginiń ayaǵında jaylasqan Esim, Dáwqara, Kókkól bolıslıqlarınıń diyqanları menen sharwalarına qolaysız keldi. Suw keshigip, daqıllar jazdıń ortasında egildi. Qırsıǵına gúz erte kirip, eginler kók

qaldı, qalamasın aqrep ayınan burın túsken qıraw urıp ketti. Onnan aldıńǵı jılları zúráát mol bolıp edi, adamlar uralar menen teleklerdegi dánin azıq qılıp, tisin-tisine qoyıp, kelesi báhárdi kútti.

Kelesi báhár erte kelip, Nawrızǵa deyin-aq kún qattı ısıdı, azıkem jawǵan jawın jerge kók shıǵarǵanı menen shóllegen biydaydıń shólin qandırmadı.

Bir-eki jıl awılda júrip, ózine kelgen Berkinbay qos ógiz alıwǵa qolı qısqalıq etti, onıń ústine úlkeni Óskinbay jigirmadan asıp

edi, qońsı awıldıń ózindey bir diyqannıń qızın alıp berip,

194

kishigirim toy ótkizgen boldı. Qudası ózindey, ómiri boyı baylıqtı

árman etse de qolı jetpey kiyatırǵan adam edi.

Berkinbaydıń bayaǵı miynetkeshligi qaytadan baslanǵan edi. Gúzde bes tanap jerge tuqımın qarızǵa alıp gúzlik biyday ekti. Aqıreptiń basında kógergen biydaylar kók-kómbek bolıp, jerdi jasırdı, gúzgi samal menen terbelip, tolqınlanıp kóz quwantar, jılın berse kelesi

mol rısqı-nesiybeden derek bergendey keleshekke, ómir súriwge kúshquwat berip turar edi.

Hár jılı, bolmasa jıl aralap, egin-tegin jıynap alınǵan soń, qawıs ayınan baslap dáslep Kegeyli arnası, sońınan arna menen

ózeklerden saǵa alatuǵın japlardıń qazıwı tap aqpan ayınıń ayaǵına deyin, jerdiń tońı ketip Nawrız—hamal kirgenshe dawam etetuǵın edi.

Ádette qazıwdı shólkemlestiretuǵın aqsaqal bolıp, Dáwletiyar neshe jıllar boyı Kegeyli, Esim, Tallıq arnaların qazıwǵa basshılıq

etti. Tutımı qattı arıq aqsaqaldıń aldında bolıslar qurday jorǵalaytuǵın, Shımbay pristavı onıń aytqanı menen esaplasatuǵın, bunday abıroyǵa bolsa ol óziniń durıs sózi, heshkimge jaltańlamaytuǵın ór minezi, omırawlılıǵı, jáne iskerligi arqasında eristi.

Ózi muraptıń balası bolıp, ákesinen suwdıń jolı haqqında biraz nárselerdi bilip alǵan Dáwletiyardıń qazdırǵan jabı, aldırǵan

saǵasınan suw aqpay qalǵan emes. Ádette, suw oy jerge qaray, kóbinese, arqadan qublaǵa qaray aǵadı. Sol ushın qazılatuǵın jap-salma ıldıy jerden, biyigirek jerden páske qaray tartılıwı kerek. Onı arnawlı

áspaplarsız, kóz benen shamalap, durıs sheshim qabıllaw ushın adamda ayrıqsha qábilet bolıwı dárkar. Turmısta kóp miynet sarp etilip

jarılǵan arna menen salmaǵa suw jaramay, batıl bolıp qalǵan jaǵdaylar kóp gezlesken. Biraq Dáwletiyardıń ómirinde onday awhal bolmaǵan.

Uezd diyqanları sol ushın Dáwletiyarǵa isenetuǵın, onı tanıǵanlar da, tanımaǵanlar da «arıq aqsaqal», dep húrmetlep, toy-merekede tórge otırǵızıp, aldına tapqanların qoyıp qonaq qılıp, sońınan

hárdayım: «Dáwletiyar arıq aqsaqaldı kútkenbiz», dep marapatlanısıp júretuǵın edi.

Dáwletiyar arıq aqsaqal bolǵan jıllarda, minekey, oǵan da jigirma jıldan asıp baratır, Kegeyli menen Esim qazılmay qalıp, suw tamtarıslıǵı bolǵan emes.

Jası eliwden ótkende orta boylı, nıǵız deneli Dáwletiyardıń densawlıǵına birer nuqsan jetti, sońǵı jılları tez-tez tósek tartıp jatıp qalatuǵın boldı. Átirapta táwip qaldırmay kórindi, kim «ıssıdan bolǵan biytap» dese, ózgesi «biytaptı suwıqtan tapqan kórinesiz», dep hárqıylı em buyırıp esin ketirdi. Tamır uslaytuǵın,

sınıqtı salatuǵın, bulawǵa túsiretuǵın, murınǵa is aǵash suǵıp, basqa 195

súlik qurt jiberip, bolmasa bas terisi menen qulaqtıń artın ótkir páki menen tilip jiberip, haram qandı aǵızatuǵın túrli táwipler óz ónerleri menen arıq aqsaqaldı keselinen qulantaza ayıqtırıp jibere almadı.

Tıshqan jılınıń gúzinde Dáwletiyar orınbasarın, ózi til alǵısh, aq kewil bolǵanı menen iyi bos Hilaldı shaqırdı.

Jasıl jipek shapan, ayaǵına ókshesi sıqırlawıq qurım etik, basına selkildek bórk kiyip jasanıp alǵan Hilal kóp ótpey-aq jetip keldi.

Sháhárdiń sırtındaǵı átirapı paqsa diywal menen qorshalǵan háwlisiniń áynegi kúnshıǵarǵa qaraǵan keń ójiresinde, qırmızı

reńli túrkmen gilemine salınǵan kórpeshede basına qos kópshik qoyǵan tolıq deneli kisi paxtalı shapanına búrkenip jatar edi.

—Assalawma áleykum, Dáwletiyar aǵa!

Sálem bere kirgen orınbasar esikte irkildi.

—Wa áleykum...dep ses bergen Dáwletiyar qolın mańlayına pana qılıp, kishigirim áynekten sıǵalaǵan quyash nurı biytaptıń ústine túsip turǵan edi, nursız kózlerin esik taman qadadı.—Hilalmısań?

—Hilalman, Dáwletiyar aǵa!

Arıq aqsaqal asıqpay, biytaplarǵa tán bolǵan bayaw háreket penen ornınan turıp otırdı.

—Jaǵdayıń qalay, jaqınla, kúrsige otır.

Orınbasar Hilal eńkeyip ayaǵındaǵı sıqırlawıq etigin sheship kúrsiniń bir shetine amanat ǵana jaylastı.

Arıq aqsaqaldıń sınshıl názeri kúrside otırǵan kisiniń bastanayaǵına deyin sholıp ótti. Qıyalına: «Ketedi, ornına bolaman, degen dámesi bar» degen pikir keldi. «Hárkimse súrerler kelse dáwranı». Erksiz sanasında aylanǵan bul qatar qaysı shayırdiki ekenin esine túsirgisi kelip, mańlayın jıyırdı. Berdaqtiki me? Maqtumqulı aytqanba eken? Kim aytsa da tuwrı aytıptı. Bul yalǵanshıda kim qalar edi... Soń iske kóshti.

—Hilaljan, gúz keldi. Kóp ótpey arnalardıń suwı tartılıp qazıw máwsimi baslanadı. Meniń bolsa jatısım, mınaw. Bolıs pa bolıs qazıwshılardıń dizimin aldıń ba?

—Alıp atırıppan...—dedi birden sóylemey irkilgen orınbasar izin gúmilji qılıp.

—Tuwrısın ayt, alıp boldıń ba, joq pa? Eki ushlı juwapqa taqat qıla almaytuǵın arıq aqsaqal tuwrısınan keldi.

—Birli-yarımı qalıp tur.

—Qaysı bolıslar...

—Kegeyli bolısı... Taǵı Palwan bolıs... Besjaptan...

«Jaz bar, gúz bar, asıqqanday nesi bar», dep oylaytuǵın ayırım bolıslardan dizimdi almaǵanına, ayırımlarınıń: «qazıwshınıń sanın azaytagór», dep bergen kishigirim sawǵaların alıp, olardı qıstamaǵanına endi ókingen orınbasar qızarıp, ernin tisledi.

196

—Qazıwshınıń sanın bilmek júdá muhim-ǵoy, inim Hilal,—dedi

Dáwletiyar renish penen basın shayqap. Neshe beldar barın bilmeseń qalay bolǵanı?

—Jónleymen, aǵa. Házir-aq iske kirisemen. Bolıspa-bolıs ózim shıǵıp...

—Óziń barma! Arıq aqsaqal orınbasardıń sózin bóldi. Óziń qay waqıtta on eki bolıstı aylanıp shıǵasań. Xabarshı jiber, aldıńa shaqırt, talap qıl. Biytaptıń hálsiz dawısınan temirdey qatallıq sezilip turar edi. —Bileseń be? Erteń báhárge deyin Kegeyli menen Esimózek, Quwanıshjarma menen Iyshan jıqqın qazılmay qalsa ne boladı. Neshe mıń diyqannıń jeri suw dep awzın ashıp turmay ma? Sonsha jan daqılın suwsızlıqtan kúydirip alsa olarǵa sen nan tawıp bereseń be?

Hilaldıń mańlayı tershidi. Selkildek telpegin qolına alıp, mańlay terin jeńi menen arttı.

—Túsindim, aqsaqal aǵa!

—Túsinseń iske kiris. Biydaydıń qamırınday bılqılday bermey, polat pıshaqtay iyilmes bol, bar endi.

Etigin ońlı-terisli kiygen orınbasar arıq aqsaqal menen qayırlasıwdı da nesiye qılıp, jónep ketti.

Dáwletiyardan esitken azı-kem dákkige shamlanǵan orınbasar órt sóndiretuǵın adamday-aq pátlenip shıǵıp edi, at ústinde kiyatırıp, bolıslarǵa qalay dápiniw kerekligin de kóz aldında elesletti. «Házir Palwan bolıs penen Iniyat bolısqa adam jiberip shaqırtaman. Usınnan kelmey kórsin, hár biriniń pirin arqasına tańıp pristavqa, tap

onnan da joqarıǵa Petroaleksandrovsktegi nachandiktiń ózine jamanatlı qılaman».

«Pıshıqtıń juwırǵanı topanxanaǵa shekem», dep qaraqalpaqlar biykar aytpaytuǵın kórinedi, sháhárdiń ekinshi shetindegi háwlisine atınıń bası tirelgende iyi bos Hilaldıń qıyalı ózge tárepke

burılıp, basqa oylar sanasına dizilip kele basladı. «Ózim arıq aqsaqal bolıp alayın, háwlimniń diywalın buzıp keńeytemen, mınaw páskeltek jaydı buzıp, ornına paxsa gúńgaralı bálent imarat tikleymen. Ójireleri de arıq aqsaqaldıkikindey keń boladı.

Qıyalında házir ǵana ózi kúrside otırıp, Dáwletiyardıń aqılın tıńlaǵan keń ójire, edenge tóselgen qırmızı gilemler janlandı. «Onnan da keńirek etiw kerek!»

«Háwlini keńeytiw ushın pul kerek. Bolıslardı shaqırtıp, qazıwshını basıp salsań, ózleri alıp keledi. Palwan bolıs penen

Iniyat bolıs az berip qutıldı. «Esabın tapqan eki asar» degendi kim aytsa, bilip aytıptı». Usınday shım-shıtırıq oylar qorshawında dárwazadan kirip, attan tústi.

197

«Bolıslardı shaqırtıp adam jiberemen».

Hayalı keltirgen túski astı jegen Hilaldıń boyı awırlasıp

uyqısı keldi. Kiyiz ústine tóselgen kórpeshege jambaslap, kópshikti qoltıǵına basıp, jaǵın tayandı, kóp ótpey uyqılap ketti de, qurılday basladı.

Tosınnan qıyalına «shaqırtıw kerek»ligi túsip, oyandı, dógeregine qaradı, kózine heshkim túspedi. Soń qolın bir siltedi.

—Erteń... Erteń shaqırtaman...

Dáwletiyardıń awırıwınıń beti berman qarawdıń ornına, negedur kem-kemnen tómenlep bara berdi. Aqırında onıń tósek tartıp jatıp qalǵanlıǵın pútkil sháhár esitti. Itibarlı adamlar arıq aqsaqaldıń kewlin sorap izli-izinen kele basladı.

Arıq aqsaqaldıń awırıwınıń ádewir qattı ekenligin esitken

Asqar barıp kewlin sorawdı kewline túyip qoyǵanı menen qandaydur qıstawlı isler aralasıp, izge súrile berdi. Qulımbettiń dóhmeti

menen qamalǵan payıtta Mátkarimniń ótinishine bola Asqarǵa kepil bolmaqqa razı ekenligin bilgen jas sawdagerdiń júreginde arıq aqsaqalǵa degen qanday da bir jıllılıq payda bolǵan, bul állebir máplerdi gózlep, abıroylı adamlarǵa jaqınıraq júriwdi qáleytuǵın paydakúnemlerdiń jalǵan ıqlası emes, al ózgeniń boyındaǵı adamgershilik pazıyletlerdi tanıǵan adamnıń jaqsıǵa degen qalıs ıqlası edi.

—Dúnya biyopa eken inim,—dedi Asqardı tik otırıp kútip alǵan arıq aqsaqal. Dáwrandı súrdim, jap qazdırdım, suw apardım, adamlar sol japlardan suw iship shólin qandırǵanda meni eslep júrse, sonıń

ózi meniń biykar jasamaǵanım. Óziń kúni keshe bir sawdager bala bolsań, búgin kimseń «Asqar bay» boldıń. Sawdań halal bolsın, imarat salıp, baǵ ek, izińde solar qaladı.

—Erteńnen úmit qılıp jasań Dáwletiyar aǵa,—dep táselle bergen boldı Asqar. Alla bergen dártiniń dawasın da beredi, deydi-ǵoy.

Qaytarsın jol boyına arıq aqsaqaldıń sózlerin eslegen Asqar nawqastıń dúzeliwden úmiti joqlıǵın ańǵardı. Ómir menen ólim jóninde pikirler qıyalına keldi. Oylanıp qarasa kún boyı baylıq jıynaw, sol baylıqtı jáne kóbeytiw táshwishi menen jasaydı eken. Sonda ne arttırmaqshı bul jarıq dúnyaǵa kelip. Anası menen sóylesip, kewlinde qanday ármanları bar ekenligin sorap, olardı orınlawǵa háreket qılıwdı niyetlep júrse hám keshqurın sharshap-shalıǵıp,

súre jıǵıladı. Dáwletiyar: «Imarat sal, baǵ ek» dep tuwrı aytadı. Jer satıp alıp, sonı qılmaq kerek, bul isti Erkinbayǵa tapsırsam boladı,—degen oylar menen mánziline jetken jigit dárwazadan kirdi.

Dáwletiyar arıq aqsaqal bir payıtları Iniyat bolıs penen Palwan bolıstıń, tek ǵana olar emes, kóp bolıslardıń qazıw ústinde kewline tiygen, biraq Nókis bolısı menen Besjap bolısı arıq aqsaqaldıń

198

pitispes dushpanlarına aylanǵan, endi ashıqtan-ashıq jamanlıq qıla almasa da ishlerinde dıq saqlawlı júretuǵın edi.

Palwan bolıs arıq aqsaqaldıń awırǵanın esitip, ishinen:

«Dáwletiyardan qutılatuǵın zamanlar keler», dep júrdi. Gúz kirip, kúnler salqınlay baslaǵanda arıq aqsaqaldıń tósek tartıp jataqqa jatıp alǵanı, jurt: «Paqırdıń taqanı tawsılayın dep turǵan qusaydı, nawqası ádewir qattı kórinedi» desip gúńkildeskeni qulaǵına shalınǵanda, ol biytaptı óz kózi menen kórgisi kelip, atlandı.

Xızmetker esikke Palwan bolıstıń kelip turǵanın xabarlaǵanda shapanın búrkenip jatırǵan Dáwletiyar dárhal ornınan turdı.

—Azǵana kútsin. Óziń sırtqı shıǵıp, tez attı ertle!—dedi xızmetkerge.

Xızmetker buyrıqtı orınlaw ushın shıǵıp ketken soń awırıw zarpınan qıynalıp, astıńǵı ernin qımtıp tislep alǵan arıq aqsaqal ornınan qıyınlıq penen túrgelip, ójireniń bir múyeshinde diywalǵa qaǵılǵan qazıqta iliwli turǵan kiyimi taman júrdi. Entigip, hár adım atıwı múshkil bolıp, múyeshke mıń mashaqatlar menen jetip alǵan arıq aqsaqal biraz waqta kiyinip, belin buwdı, mákke saplı qamshısın qolına alıp, óziniń házir ǵana jatqan ornına saqqa júginip otırdı.

Ala kózli, qarnı salınǵan Palwan bolıs ójirege kirgende tósek tartıp jatırǵan nawqas ornına toyǵa baratuǵın adamday kiyinip, qamshını uslaǵan qolın búyirine tayap, esikke baǵıp otırǵan kisini kórip, hayranlıǵın állenemirde basıp aldı.

—Qudayǵa shúkir, nawqastan jazılǵan kórinesiz Dáwletiyar jora,— dedi Palwan bolıs kúrsige otırıp atırıp.

—Allanıńmárhamatıdaǵı,—dedi arıq aqsaqal quwnaq dawıs penen.

Keńsege barıp, beldarlardıń dizimin kózden ótkermekshi bolıp otırǵanım.

Palwan bolıstıń júregi kútilmegende shanshıp awırǵan kibi bildirmey ǵana shapanınıń jaǵasın jónlegen bolıp, kákireginiń shep qol tamanın sıypalap qoydı. Hilal soraǵan dizimdi beriwdi hár qıylı sıltaw aytıp, keshiktirip kiyatırǵanı yadına túsken bolsa itimal.

—Kóreyin dep kelip edim, hárne jaqsı qusaysız, Dáwletiyar,—dep

Palwan bolıs turmaqshı boldı.

—Palwan,—dedi Dáwletiyar bayaǵısha quwnaq dawıs penen. Túbinde bir basqa bir ólim bar, onnan qashıp qutılǵan heshkimdi kórmedim,

sen hám kórmegenseń. Tek alla ańsatınan bersin,—deymizdaǵı. —Ólimdi moynıńa alma,—dedi Palwan bolıs tiline kelgen bul

sózlerden ózi de tańlanıp. Ele attay bolıp keteseń, jora. Onda bizge ruxsat.

Jol boyı oylap kelgen oylarınan uyaldı ma, ketiwge asıqtı.

Bolıs ketken soń kiyimlerin sheshiwge de halı kelmegen arıq 199