Filosofiya, etika, estetika, logika

upanishadalar, jaynizm, hinduizm hám buddizm, qádimgi Qıtay filosofiyası: Konfuciy hám Lao Czi, konfuciylik hám daosizm ideyaları. Antikalıq

dúnya filosofiyası. Antikalıq dúnya hám Yunonistan filosofiyasınıń

tuwralı táliymatı. Greciyalı atomistler: Levkit, Demokrit hám basqalar Aristoteldiń turmısı, iskerligi hám dóretpeleri.

Ellinizm dáwiri hám stoiklar filosofiyası, Áyyemgi Rimde filosofiyalıq pikirler. Xristianlıqtıń qáliplesiwi, tarqalıwı hám batıs filosofiyası pikirlerine tásiri.

Áyyemgi Shıǵıs hám Antikalıq dúnyada filosofiyalıq pikirlerdi úyreniwdegi zárúrligin, onıń jáhán mádeniyatı hám páni ushın áhmiyeti.

3-tema. Orta ásir musılman shıǵısınıń diniy filosofiyalıq oyı hám arab filosofiyası. Oraylıq Aziyada erte hám sońǵı renessans dáwiri filosofiyalıq oyınıń rawajlanıwı. (IX-XIIhám XVásirler )

(2 saat)

Oraylıq Aziyadaǵı eń áyyemgi filosofiyalıq qaraslar. Áyyemgi Xorezm, Sogdiana, Afrosiyob, Shash mádeniyatı, onıń milliy ǵárezsizlik ideyasınıń qáliplesiwindegi áhmiyeti.

«Avesto» hám Zardushtiylik ideyaları. Avesto-mámleketiniń civilizacisı hám xalıqlarımızdıń sociallıq oy-pikiri, tariyxınıń áyyemgi úlgisi. Makedoniyalı Iskender tárepdarları, Baktriya hám Kushon mámleketi dáwirindegi ideyalıq qaraslar, Oraylıq Aziyada buddizm.

Moniy hám Mazdaktıń filosofiyalıq qarasları. Olardıń tariyxın táǵdirin hám xalıqlarımızdıń mádeniy rawajlanıwına tásiri. Oraylıq Aziyanıń arablar tárepinen basıp alınıwı. Ǵárezsizlikke qarsı gúresazatlıq hám ǵárezsizlik ideyası tımsalı. Erte orta ásirde Watanımızdıń jáhándegi iri mádeniyat oraylarınan birine aylanıwı Civilizaciyamızdıń Shıǵıs xalıqları mádeniyatına keri tásiri.

Imam al-Buxari hám Imom at-Termiziy ullı hádistanıw alımları.

«Al jome as-sahih» shıǵarması, Imam ul-Azam Abu Hanifa, imom Moturidiy hám Burhoniddin ál-Marǵinoniy qarasları, «Al-Hidoya» shıǵarması. Al-Xorazmiy, alFarǵoniy, Farobiy, Beruniy hám Ibn Sinoniń ilimiy-filosofiyalıq qarasları. Tasavvuf hám onıń tariqatları.

Monǵol basqınshılıǵı: sociallıq-siyasiy hám mádeniy oydıń krizisi. Oraylıq Aziya oyanıw dáwiriniń basqıshı, olar ortasındaǵı tıǵız baylanıs máseleleri.

Erte orta ásirlerdegi Uatannıń mádeniyatınıń shıǵıs hám jáhán civilizaciyasına tásirin úyreniw mashqalaları «Alla qálbimizde, júregimizde» principi hám erte orta ásirdegi diniy pikirdiń filosofiyanı úyreniwdiń házirgi dáwirdegi áhmiyeti.

12

Monǵol basqınshılıǵı aqıbetleri hám oraylasqan mámleket ideyası Ámir Temur hám temuriyler mámleketi, onıń sociallıq-siyasiy turmısı

«Temur tuzukleri» hám milliy ideyalardıń rawajlanıwı.

Uluǵbek Orta ásir mádeniyatınıń ataqlı wákili Uluǵbek akademiyası. Alisher Nawayınıń turmısı hám dóretiwshiligi. Babur hám baburiyler dáwiri-

ideyalar sistemasınıń ulıwma krizisi. XVIIXVIII ásirlerde mámlekettiń xanlıq

Rossiyası basqınshılıǵı hám filosofiyalıq pikir táǵdiri. Ideologiyalıq maydanda kóterilisshiler ideyalarınıń ústinligi.

XIX ásirdiń ahırı hám XX ásir baslarında filosofiyalıq pikirler. Jadidler háreketi. Jadidlik–milliy ideyalar ushın gúres filosofiyası. Behbudiy, Munavvarqori, Fitrat, Chwlpon, Abdulla Qodiriy, Abdulla Avloniy-jadidler filosofiyasınıń baslawshıları.

Burınǵı Awqam hám totalitarizm dáwiri, revolyucionerler ideologiyası tásirleri: filosofiyalıq juwmaq hám sabaqlar. Marksizm: onıń qádirleniwi hám qádirsizleniw sebepleri.

4-tema. Evropada Orta ásirler filosofiyası . Jańa dáwir filosofiyası. Nemec klassik filosofiyası.

(2 saat)

Rim imperiyasınıń qulawı hám Evropada birden-bir milliy ideologiyanıń krizisi. Orta ásirde Evropa mádeniyatı. Nominalizm hám realizm, apologetika, patristika hám sxolastika ideyaları.

Renessans dáwiri filosofiyalıq oy-pikiri. Evropada XV-XVII ásirdegi sociallıq-siyasiy ózgerisler hám jańa zaman filosofiyalıq oypikiriniń qáliplesiwi. Rim filosofiyası: J Bruno, N Kopernik, F Bekon, T Gobbs qarasları.

XVII ásir Evropa filosofiyasındaǵı racionalizm, XVIII ásir máripetshiligi: Volter, Russo, Lametri, Didro, Gelveciy, Golbax.

I.Kantnemis filosofiyasınıń baslawshısı. Kanttıń dúnyanı filoosfiyalıq ańlaw, túsiniw táliymatı. V.Gegelnemis filosofiyasınıń iri wákili. Gegelden keyingi filosofiyalıq aǵım hám ideyalıq processler.

Orta hám jańa dáwir Evropa filosofiyasın úyretiwdiń házirgi dáwirdegi áhmiyeti.

13

5-tema. XX ácir filosofiyası

Házirgi zaman filosofiyasındaǵı miyraslıq hám jańalanıw onıń

XIX ásirdegi tamırları. Házirgi shet Shıǵıs mámleketlerinde filosofiyalıq pikirler, aǵım hám mektepler. I.Karimov-Ózbekstanda ǵárezsizlik dáwiri filosofiyasın jaratıw filosofiya hám tariyxtıń ózara baylanıslılıǵı haqqında.

Empiriokriticizm filosofiyası. F.Nicshenniń filosofiyalıq qarasları.

Turmıs filosofiyası házirgi demokratiyalıq mámleketlerde insan jasawınıń principi sıpatında A.Bergson hám O.Shpengler filosofiyalıq táliymatı. Pragmatizm filosofiyası. Ch. Pirs. U.Jeyms. J.Dyuining filosofiyalıq qarasları. «Amerikansha jasaw modeli» ideyası hám onıń ámelge asırılıwı.

Ekzistencializm filosofiyası. Kerkegor-insan filosofiyasınıń tiykarın salıwshı. Demokratiyalıq dúnyada sociallıq processlerdiń orayına insan problemasınıń qoyılıwı. Insan qádiri hám huqıqları probleması. Fenomenologiya filosofiyası hám onıń teoriyalıq dárekleri.

Batıs mámleketlerinde jámiyet filosofiyası P.Sorokin hám batıs sociologiyası. Industrial hám postindustrial jámiyet teoriyası. K.Popper hám onıń «Ashıq jámiyeti teoriyası». «Qarama-qarsılıqlar teoriyası»-konfliktologiya hám onıń tiykarǵı principleri. A.Zimmel, R.Darendorf, A.Kozer hám T.Parsons qarasları. Z. Bzejinskiy zamanagóy jámiyettanıw hám ulıwmainsanıylıq onı úyreniwdiń áhmiyeti.

6-tema. Bolmıs hám materiya filosofiyanıń tiykarǵı kategoriyaları.

(2 saat)

Dúnya hám ilimniń payda bolıwı hám evolyuciyası haqqında házirgi zaman filosofiyasınıń oy-pikirleri.

Dúnya hám adamnıń barlıǵı hám jasawı menen baylanıslı bolǵan problemalar-filosofiyanıń tiykarǵı máselesi, dúnya tuwralı monistlik, dualistlik hám plyuralistlik qaraslar hám olardıń búgingi kúndegi áhmiyeti.

Dúnya túsinigi. Dúnyanıń diniy, ilimiy hám filosofiyalıq kórinisi. Dúnyanıń payda bolıw formaları materiallıq, mánewiy, tábiy, sociallıq, individuallıq hám basqalar.

Adam hám dúnya, olardıń dúnyawiy, diniy hám filosofiyalıq túsindiriwlerin úyreniwdiń jas áwlad mánewiy kamalatındaǵı áhmiyeti.

Bolmıs túsiniginiń mánisi. Ontologiya-bolmıs filosofiyası Bolmıs, joqlıq, barlıq, materiallıq hám ruwxıylıq túsinikleri. Olardıń dunyalıq, diniy hám filosofiyalıq túsindiriwleri. Bolmıs tuwralı tariyxıy koncepciyaları joqlıq barma, reallıq pa yakiy ideal

14

kategoriya ma? Onı materialist yunshılıq pikirlewi menen sıpatlap bola ma? Joqlıq teologiyalıq kategoriyası sıpatında.

Obektiv hám subektiv bolmıs túsinikleri. Bolmıstıń anorganiklik, organiklik hám sociallıq formaları. Mikrodúnya, makrodúnya, megadúnya hám olardıń payda bolıw ózgeshelikleri. Bolmıs hám payda bolıw. Mángilik ázeliylik, ótkinshilik, tuwılıw hám ólim,

«bul dúnya» hám «ol dúnya» tuwralı pikirlesiwler.

Reallıq túsinigi. Materiya kategoriyası. Onıń ózgeshelikleri hám payda bolıw formaları haqqında zamanagóy qaraslar. Materiyanıń pútinlik principi hám onıń bólimlerge bólingenligi. Materiyanıń kórinisi háreket túsinigi. Hárekettiń tiykarǵı formaları hám olar ortasındaǵı óz-ara baylanıs. Hákimiyattıń máńgiligi, úzliksizligi hám tınıshlıqtıń salıtırmalılıq principi.

Bolmıstıń kosmos álemi hám waqıtta payda bolıw principi. Mákan hám zaman túsinikleri, olardıń óz-ara baylanıslılıǵı. Kosmos álemi - waqıt ólshemleri hám olardıń sheksizligi probleması mákan hám zamannıń máńgiligi hám úzliksizligi principi Sociallıq mákan hám zaman, onıń rawajlanıw principleri.

Bolmıs hám onıń barlıq usılların filosofiyalıq úyreniwdiń jaslar mánewiy kamalatındaǵı áhmiyeti.

7-tema. Filosofiyada sana. Biliw teoriyası. (2 saat)

Sana hám ruwxıyat ne? Olar kosmostıń evolyuciyasınıń nátiyjesine yaki iláhiy ájayibat pa? Sana hám ruwxıyattıń qáliplesiwi hám

rawajlanıwı tuwralı tábiyiy-ilimiy kóz-qaraslar. Filosofiyada sana hám ruwxıyat mashqalası.

Insan sanasınıń tábiyiy-sociallıq tárepleri. Sana hám inikos. Inikostıń mánisi, tiykarǵı formaları. Inikos processi. Sezim hám sáwlelendiriw. Iroda hám oy. Ózin-ózi ańlaw, tuyǵılar, sanalılıq hám sanasızlıq problemaları. Sana, til hám sóz.

Sana hám yad. Gipnoz hám parapsikologiyalıq qubılıslar. Sana hám boljaw. Xabarlar teoriyası. Informaciyalıq partlaw hám xabar dúnyasınıń globallasıw processi.

Sociallıq hám individuallıq sana. Psixologiya hám logikada sociallıq sananıń tiykarǵı formaları, olar arasındaǵı parıqlar hám ózara baylanıs.

Sana hám ruwxıyattıń filosofiyalıq túsindiriliwin úyreniwdiń áhmiyeti. Jaslarda sana hám ruwhıyat tuwralı dúnyalıq, filosofiyalıq principlerdi qáliplestiriw zárúrligi.

Bilim hám biliw filosofiyalıq analiz teması sıpatında. Biliwgneseologiyanıń tiykarǵı kategoriyası. Bilim-biliwdiń maqseti hám tiykarǵı nátiyjesi. Biliwdiń obekti hám subekti. Subekttiń aktivligi hám bilimniń obektivligi.

Insan biliwiniń tiykarǵı basqıshları. Seziwlik hám racionallıq biliw. Seziw, sanalılıq, eleslew, túsinik, oy juwmaǵı hám juwmaq.

15

Aldınan kóre biliw, induativ biliw, ǵayıbana biliw, boljaw, eleslew hám boljaw. Logikalıq biliw hám onıń ózine tán tárepleri.

Ilimiy biliwdiń mánisi hám metodları. Metod teoriya hám metodologiya. Ulıwma hám arnawlı ilimiy metodlar. Biliwde empirizm hám racionalizm. Ámeliy hám teoriyalıq izertlewdiń metodları hám quralları.

Shınlıq túsinigi. Shınlıqqa erisiw-biliwdiń tiykarǵı maqseti. Shınlıqtıń túrli formaları: absolyut, otnositelnı hám sarob shınlıqlar. Shınlıqtıń anıq-ráwshan (konkretligi) shınlıq ólshemi.

Házirgi dáwirde biliw hám shınlıq probleması onı úyreniw zárúrligi. Ózbekstannıń ǵárezsizligi hám bilimli, ilimli jaslardı tárbiyalap er jetkiziw wazıypaları.

8-tema. Filosofiyada dialektika máselesi. (4 saat)

Filosofiyalıq metodlar, nızamlar hám kategoriyalar: ózgeriw, háreket, rawajlanıw hám óz-ara baylanıs túsinikleri. Rawajlanıwdıń tiykarǵı baǵdarları. Tábiy, sociallıq hám ilimiy rawajlanıw. Eń ulıwma, ulıwma hám ózgeshe baylanıs.

Rawajlanıw tuwralı túrli teoriya, usıl hám koncepciyalar. Dialektika, onıń zamanagóy túsindiriliwi. Metafizika, onıń tiykarǵı túsinikleri hám principleri. Dialektika rawajlanıw hám óz-ara baylanıs, metofizika-barlıq uslubı sıpatında. Klassikalıq hám házirgi zaman filosofiyasında dialektika hám metofizika máseleleri. Salıstırmalı tınıshlıq hám ózgerislerdiń óz-ara baylanıslılıǵı álemde hámme salıstırmalılıǵı tuwralı relyativistlik qaraslar.

Rawajlanıw hám sistemalılıq. Óz-ara bir-birin suwretlew principi. Sebeplilik teoriyası. Determenizm hám indeterminizm. Ózinózi shólkemlestiriw principi. Sinergetika hám onıń tiykarǵı ideyaları.

Dialektika hám metafizika, determenizm hám indeterminizm, relyativizm hám sinergetikanıń jáhán filosofiyası ushın áhmiyeti. I.Karimov turmıs nızamlıqları hám ǵárezsizlik processin dialektikalıq túsindiriw tuwralı. Ǵárezsizlikti bekkemlew wazıypalarınıń óz-ara tıǵız baylanıslılıǵı.

Filosofiyalıq nızamlar.

Rawajlanıw processinde tákirarlanıw principi, nızam hám nızamshılıq túsinikleri, nızamlardıń obektivligi. Tábiyat hám jámiyet nızamları. Filosofiyalıq nızamlar hám olardıń ózine tán ózgeshelikleri.

Reallıq hám ózgeris processinde turaqlılıq hám qarama-qarsılıq dialektikası.Turaqlılıq, qáwip, qarama-karsılıq túsinikleri. Olar ortasındaǵı baylanıs turaqlılıq hám qarama qarsılıq dialektikasınıń tábiyat hám jámiyet ushın áhmiyeti. I.Karimov ózgerislerdiń qaramaqarsılıqlı xarakteri, onı sheshiw jolları, imkaniyatları tuwralı.

16

Ǵárezsizlik hám jámiyettiń evolyucion rawajlanıwı Ullı keleshek – maqset, reformalar-oǵan jetiw usılı, turaqlılıq-bul process evolyucionlıǵın táminleytuǵın shárt-shárayıt.

Álemniń barlıǵı – san hám sapa reallıǵı tárizinde. San hám sana túsinikleri. Ólshemniń buzılıwı hám jańa sapaǵa ótiw. Rawajlanıwdıń evolyucion ózgeriw usılı hám onıń házirgi Ózbekstanda payda bolıw ózgeshelikleri.

Ózgeris hám rawajlanıw processlerinde ózin-ózi biykarlaw principi. Biykarlaw túsinigi. Biykarlawdı biykarlaw dialektikası. Miyraslıq-eskiniń biykarlanıwı hám jańadan qáliplesiwi sıpatında. Jańadan eskilik elementleriniń saqlanıwı hám bárxam tabıwı problemaları. Jańanı qurmastan-eskisin buzbaslıq principi. Ǵárezsizlikti bekkemlew processinde miyraslıq hám jańalanıwdıń ózine tán ózgeshelikleri. Bul processtiń ǵárezsizlik ideologiyasın qáliplestiriw hám kámil insan tárbiyası ushın áhmiyeti.

Filosofiyalıq kategoriyalar.

Álem barlıǵı hám óz-ara baylanıslılıǵınıń ayrıqsha, jeke hám ulıwma tárepleri. Pútin hám bólek sistema struktura hám element-álem dúzilisiniń payda bolıw formaları sıpatında. Ayrıqshalıq, jekelik hám ulıwmalıq, pútin hám bólek kategoriyalar.

Jáhán rawajlanıwınıń bir pútinligi hám Ózbekstan onıń quramlas bólegi ekenligi. Rawajlanıwdıń ózbek modeli: jekkelik hám ulıwmalıq dialektikası.

Mánis hám qubılıs reallıqtaǵı óz-ara baylanıslılıqtıń kórinisleri sıpatında. Mánis hám qubılıs kategoriyaları. Olarda tábiyatta hám jámiyette juzege shıǵıwı. Ózbekstannıń ǵárezsizligi hám ǵárezsizlikti bekkemlewdiń túp mánisi. Bul boyınsha ámeliy qádemlerózgerisler processiniń qubılısları tárizinde.

Reallıqta mazmun hám formanıń júzege keliw ózgeshelikleri. Mazmunı hám forma kategoriyaları, olardıń tábiyat hám insan turmısında kórinisiniń ózgeshelikleri. Ózbekstannıń ǵárezsizligi: reformalardıń ámelge asıw processinde mazmun hám formanıń birligi.

Ózgeris hám óz-ara baylanıs processiniń sebepli baylanıslar. Sebep hám aqıbet kategoriyaları. Reallıq hám qubılıslardıń óz-ara baylanıslılıǵınıń sebep hám aqıbet baylanısı tárzinde ámelge asıwı.

Reallıqtaǵı zarúrli hám tosqınlıq kategoriyaları, olardıń óz-ara baylanısı hám bir-birin suwretlew principi. Zárúrlik hám tosqınlıqtıń kórinisiniń ózgeshelikleri.

Ózgerisler hám rawajlanıw processinde imkaniyat hám reallıq. Imkaniyat hám reallıq kategoriyaları olardıń mánisi hám mazmunı. Ózbekstannıń ǵárezsizligin bekkemlewde imkaniyat hám reallıqtıń birlesiwi.

9-tema. Tábiyattı filosofiyalıq túsiniw.

Tábiyat túsinigi, onıń filosofiyalıq mánisi hám mazmunı. Naturfilosofiya-tábiyat filosofiyası. Janlı hám jansız tábiyat. Olardıń

17

bir pútinligi, tıǵız baylanıslılıǵı turmıs, onıń qádir qımbatı probleması. Jerde turmıstıń payda bolıwı tuwralı dúnyalıq hám diniy qaraslar, táliymatlar hám olardıń tiykarǵı ideyaları.

Tábiyat hám jámiyet, tábiy hám jasalma orta, olardıń óz-ara baylanısı. Tábiyat-jámiyettiń jasaw shárti. Jámiyettiń tábiyatqa tásiri Insan iskerligi planetalıq qubılıs sıpatında.

Tábiyattıń ulıwmainsaniylıq rawajlanıwı barısında Jerdegi turmıs hám biosociallıq noosfera, ekosfera hám ergosfera túsinikleri, olardıń tıǵız baylanıslılıǵı hám pikirleri.

Ekologiyalıq problemalardıń júzege keliw sebepleri hám olardı hal qılıw problemaları. Ózbekstanda tábiyattı asırap abaylaw hám ekologiyalıq sana hám juwapkershilik jaslar kamalatınıń quramlıq bólegi.

10- tema. Sociallıq filosofiya Jámiyetti filosofiyalıq analizlew. (2 saat)

«Jámiyet» túsinigi onıń mánisi, barlıǵı hám rawajlanıwı nızamları. Jámiyet

–insaniyattıń ulıwma shańaraǵı. Jámiyettiń barlıǵınıń, ómir súriwiniń materiallıq hám mánewiy faktorları. Jámiyet rawajlanıwı haqqında hárqıylı teoriyalar.

Jámiyet rawajlanıwında evolyuciyalılıq hám miyraslıq. Jámiyet tariyxı hám rawajlanıwınıń klasslıq qaras hám sociallıq qarsılıqlardı dogmalastırıwdıń zıyanı.

Jámiyet turmısında turaqlılıq hám turaqsızlıq. Turaqlı rawajlanıw-tınıshlıq hám evolyucion rawajlanıw girewi. Insaniyattıń qáwipsiz rawajlanıw imkaniyatları hám problemaları. Jámiyet rawajlanıwında tolerantlıq principi.

Jáhánniń milliy mámleketshilik rawajlanıwı. Rawajlanıwdıń ózine tán tánlik hám maslıq principi. Ózbekstannıń milliy ǵárezsizligi. Ǵárezsizlikti bekkemlew, azat hám abat Watandı boldırıw processi.

Rawajlanıwdıń ózbek modeli-jámiyet rawajlanıwınıń evolyucion rawajlanıw koncepciyası. Onıń tiykarǵı principleri, milliy hám planetarlıq áhmiyeti. Ekonomika hám mánewiyat. Ekonomikalıq rawajlanıwdıń mánewiy rawajlanıwǵa baylanısı. Zamanagóy texnologiyalardı óndiriske engiziw wazıypaları ekonomikalıq basqarıw hám ideologiyalıq processler.

Jámiyet hám shańaraq. Salamat áwlad tárbiyası-jámiyet keleshegi ushın háreket. Ana hám hayaldıń muqáddesligi-ózbeklik qádriyat Ana tili – millet ruwxı. Ózbekstanda jámáát, shólkem hám birlespeler iskerligi. Jámiyet rawajlanıwında mámleket. Reformalar siyasatı hám mámlekettiń reformashı ekenligi .

Jámiyet filosofiyası hám rawajlanıwdıń ózbek modelin úyreniwdiń áhmiyeti. Jas áwladtı sociallıq-filosofiyalıq bilimlerdi

18

qáliplestiriw hám rawajlanıwımızdıń principleri tuwralı ilimiy juwmaqlar hasıl qılıw zárúrligi.

11- tema. Filosofiyada adam probleması.

Insan álemniń quramlas bólegi. Adam, insan individ hám jeke adam túsinikleri. Insan tariyxtıń jaratıwshısı hám eń ullı sociallıq qádriyat. Antropologiya insan tuwralı pán. Insannıń jámiyettegi ornınıń zamanagóy túsindiriliwi.

Insannıń tábiyatı hám mánisi. Insannıń barlıǵı dene hám ruh (mánewiyat) birligi. Insan bolmısı: tábiy maqluqat, biologiyalıq zat. Sociallıq qubılıs. Insannıń mánewiy-ruwxıy dúnyası. Jeke adamnıń tábiyatı, sociallıq hám mánewiypsixologiyalıq ózgeshelikleri. Maqset hám pánler insan bolmısınıń principleri sıpatında.

Ǵárezsiz Ózbekstanda demokratiyalıq jámiyet qurıw, insan mápleri onıń materiallıq hám mánewiy talapları. Reformalar-insan máplerin gózlep ámelge asırılıp atırǵan process. Bazar múnásibetlerine ótiw sharayatında sociallıq qorǵaw principi.

Insan probleması úyreniwdiń tárbiyalıq zárúrligi hám áhmiyeti. Ózbekstanda azat Watan hám erkin turmıs qurıw wazıypasınıń jaslar mánewiy kamalatı menen birligin támiynlew-zamanagóy tálim-tárbiya isiniń ólshemi sıpatında.

12- tema. Jámiyettiń ruwxıy turmısı.

Mánewiyat túsinigi, onıń mánisi hám mazmunı. Manewiyat sociallıq qubılıs sıpatında. Mánewiyattıń payda bolıwı, mánisi tuwralı koncepciyalar. Mánewiyattıń insan hám jámiyet turmısındaǵı ornı hám áhmiyeti.

Mánewiyattıń insaniy qádriyatlar sistemasındaǵı ornı. Mánewiy miyras hám házirgi zaman. Mánewiyatta milliylik hám ulıwma insanıylıq.

«Ózbek mánewiyatı» túsinigi. Ózbekstanǵa tán mánewiy turmıs hám mádeniy principler. Ǵárezsizlik dáwirinde mánewiyattaǵı ózgeris hám jańalanıw processi.

Mánewiyat hám ideologiya: ulıwmalıq, qáwip, óz-ara baylanıs, óz-ara tásir. Ideologiya jamiyet mánewiyatınıń ideyalıq sáwleleniwi sıpatında.

Mánewiyattıń ekonomika, siyasat, iskusstvo, huqıq, din hám turmıstıń basqa tarawları menen óz-ara qatnası.

Mánewiyat hám moral. Moral mánewiy tarawdıń quramlas bólegi. Házirgi dáwirde kámil insan, joqarı morallıq qásiyetlerge iye jeke adamdı tárbiyalaw wazıypaları.

Mánewiyat hám estetika. Estetik hám ruwxıy dúnyası gózzal insan mánewiyatı. Mámleketimiz puqaralarında joqarı estetikalıq tárbiyalaw zárúrligi.

Ǵárezsizlik tárbiyanıń mánewiy principleri. Ǵárezsiz Ózbekstandaǵı mánewiy jańalanıw procesinde jas áwladtı kamolatqa jetkiziw mashkalaları.

19

Filosofiya onı hám mádeniyattanıw problemaları mádeniyattı rańbáreńlik, milliylik hám ulıwmainsanıylıq. Milliy mádeniyattıń ulıwmainsanıy civilizaciyadaǵı ornı.

Watannıń mádeniyatında ulıwmainsanıy qádriyat ústinligi. Ózbekstanda jasaytuǵın milletlerdiń mádeniy rawajlanıwı, qádriyatlar hám úrp-ádetlerdiń XXI ásir civilizaciyasındaǵı perspektivaları.

Mádeniyat hám civilizaciyalardıń tiykarǵı principleri, nızamlıq hám ózgesheliklerin úyreniw-mánewiy kamalat dáregi. Jas áwladtı joqarı mádeniyatlı hám ulıwmainsanıy qádriyatlar ruwxında tárbiyalaw wazıypaları.

Ideya túsinigi, onıń kórinis formaları. Diniy, dúnyalıq ilimiy hám ǵayrımilliy ideyalar. Milliy hám ulıwmainsanıy ideyalar, ideyalardıń tarixıy rawajlanıw hám jámiyet turmısındaǵı áhmiyeti, ideya hám dogma, ideyalardı absolyutlestiriw hám bunıń aqıbetleri. Aqıdaparazlıq ideyaları. Olardıń mánisi, maqsetleri, tiykarǵı ózgeshelikleri hám qáwip-qáteri.

Ideya hám ideologiya. Olardıń óz-ara baylanısı. Ideologiya –ideyalar filosofiyası. Ideologiya – talap, maqset hám umtılıslardı sáwlelendiretuǵın ideya, tálimat hám baǵdarlamalar sisteması.

Ideologiyalıq ideyalar hám qádriyatlar. Olardıń insaniyat tariyxı hám táǵdirindegi ornı. Ideologiyanıń absolyutlestiriliwi (ideologiyalandırılıwı) hám ideologiyasızlıq (deideologizaciya). Olardıń mánisi hám aqıbetleri.

Házirgi dúnyanıń ideologiyalıq kórinisi. «Ideologiyalıq maydan», «Ideologiyalıq boslıq», «ideologiyalıq poligon», «ideologiyalıq tásir», «ideologiyalıq immunitet» tusinikleri. Ideologiyalıq processtiń globallasıwı. Geostrategiyalıq maqsetler hám ideologiyalıq siyasat. Dúnyanı ideologiyalıq bilim

alıwǵa urınıwlar hám onıń aqıbetleri. Oraylıq Aziyadaǵı ideologiyalıq processler. Ózbekstannıń ǵárezsizligi hám ideologiyalıq mashqalalar. Ideologiyalıq

boslıqqa jol qoyıp bolmaslıǵı. Ideologiyalıq boslıqtı toltırıw hám jańa ideologiyanı qáliplestiriw zárúrligi.

Ǵárezsizlik ideologiyası-jámiyetimizdi keleshekke jeteklewshi kúshi. I.Karimov miynetlerin ǵárezsizlik ideologiyası koncepciyasınıń islep shıǵılıwı hám ilimiy tiykarlanıwı. Ǵárezsizlik ideologiyasınıń tiykarǵı ideyaları, principleri, ózgeshelikleri, maqset hám muljallari.

Ǵárezsizlik ideologiyasın tiykarǵı principleri ámelge asırıw jolları hám principleriniń xalıqtıń sanasına sińdiriw usılları hám imkaniyatları.

Qádriyatlar temasınıń tariyxı hám shıǵıs qádirlew principleri, ótmishte qádriyatlar hám qádirlew ólshemlerine qatnas.

Qádirlew kategoriyası, onıń mánisi hám mazmunı qádriyatlar sisteması. Qádriyatlardıń kórinis formaları hám olardıń tiykarǵı ózgeshelikleri. Qádirlew hám basqa, olardıń óz-ara baylanısı.

20

Aksiologiya-qádriyatlar haqqında pán. Onıń rawajlanıw imkaniyatları. Ǵárezsizlik hám qádriyatlarǵa baylanıslı qarastıń unamlı ózgerisi. Ózbekstanda milliy qádriyatlardı asırap-abaylaw hám ulıwmainsanıy

qádriyatlardıń ústinligin támiynlew processi.

Házirgi dáwir qádriyatları hám olardıń jámiyet hám insan turmısında áhmiyetiniń asıp barıwı. Jaslar kamalatı hám tálim-tárbiya processinde qádirlew principlerin tuwrı qáliplestiriw wazıypaları.

Siyasat hám huqıq, siyasiy hám huqıqıy múnásibetler, demokratiyalıq jámiyet túsinikleriniń mánisi hám mazmunı. Siyasiy hám huqıqıy qaraslar rawajlanıwınıń tariyxıy baqıshları. Filosofiya hám siyasattanıw.

Totalitarizm hám demokratiyalıq jámiyet siyasatı. Ǵárezsizlik hám siyasattıń unamlı baǵdarlanǵanlıǵı Ózbekstan Respublikası rawajlanıwınıń tiykarǵı ózgesheligi.

Ózbekstan Konstituciyası hám ulıwmainsanıy demokratiyalıq qádriyatlar ústinligi támiynlew. Respublikada huqıqıy mámleket hám puqaralıq jámiyetti qurıw. Puqaralardıń huqıqların támiynlew kepillikleri hám olardıń praktikası.

Jámiyet turmısınıń bárshe salaların erkinlestiriw Ózbekstan mámleketi siyasatınıń ústinlikke iye principi. Respublika ishki hám sırtqı siyasatınıń birligi.

Házirgi zaman jáhán siyasıy turmısınıń ulıwmainsanıy regionlıq, territoriyalıq (globallıq, zonalıq hám regionlıq) ózgeshelikleri. Geosiyasat hám xalıqaralıq múnásibetlerinde Ózbekstannıń ornı. Ózbekstan Respublikasınıń XXI ásir bosaǵasındaǵı hám onıń baslarındaǵı siyasatınıń tiykarǵı principleri.

Tálim tariyxı, onıń túrli civilizaciyası hám dáwirlerdegi rawajlanıwı. Ilimniń payda bolıwında Shıǵıs hám Batıstıń roli. Evropocentrizm hám Aziyacentrizm, olardıń mánisi. Orta ásir, oyanıw dáwiri hám XIX ásirde pán. Ózbekstannıń ǵárezsizligi hám pán-texnika.

Házirgi zaman iliminiń ulıwma mánisi. Onıń ulıwmainsanıy problemalardı sheshiw, mádeniyat, siyasat hám óndiristegi ornı. Ilimniń mádeniyat, qádriyatlar hám siyasatlar menen óz-ara baylanısları. Ilimiy biliw metodları hám qádeleriniń gloseologiyalıq tábiyatı. Ámeliy hám teoriyalıq izertlew usılları: baqlaw, salıstırıw, tasvirlash, formallashtirish, modellestiriw, kompyuterlestiriw. Ilimde dóretiwshilik probleması, oylap tabıwlar, olardıń áhmiyeti hám aqıbetleri.

Ilimniń aksiologiyalıq problemaları, mánewiy-morallıq principleri, qádiri hám qádriyatları. Ilim-pánniń aksiologiyalıq juwapkershiligi problemaları. Alımnıń qádriyatqa qaray umtılıwı Sociallıq dóretiwshiliktiń faktorları. Ilimiy izleniste erkinlik hám

21