T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi
.pdfOǵan qolay kim bar? Kimdi úgitlew kerek? Sóytip júrip ózi de kete almay qalsa! Pay jaman boladıaw! Biybi qalay bolar eken? Jaslayınan sırlası da, muńlası da sol. Biraq ol búginligi jaqsı turmısqa iye. Kónbeydi ǵoy. Kóngende emin-erkin qosıq aytpas pa edi.Eger Nurlıbay aldap júrgen bolmasa, Biybi oqıwǵa júrse naǵız baqsı qız bolıp múshkilijeńillener edi. Jáne kim bar? Turdıgúl-she? Ol keliser, bálkim, ol Biybige qulaq qaǵıs etip kórgen shep bolmas, táwekel etse ete qoyar.
Jumagúl dalaǵa shıǵıp qaqqan qazıqtay qaqayıp, Kegeyli betke kókiregin berip tur. Biybijúrgen soqpaǵınan bılay-bılay burılmastan, ján-jaǵına qaramay, ıńıldap qosıq baratır. Ol Biybige selteń bermey izinen ásten júre berdi. Kegeyliniń ırashına mingen soń ǵana taza hawanı simire jutıp, awılına biyikten názer salmaqshı edi, jaqınlap qalǵan Jumagúldi kórdi.
-Haw, qaydan kelip qaldıń?
-Jete almay kiyatırǵanım. Biybi-aw, jańa izińnen erip júrip, kópten beri esitpegendawıstı esitip, qulaǵımnıń qurıshı qandı.
-Qoyshı, - dedi Biybi qısınıp.
-Saǵan erk berip, úlken jıyınnıń aldında ayt dese qosıq aytar ma ediń-á?
-Óytip jinlimen be? Qatınǵa baqsılıqtı kim qoyıptı.
-Sen tıńla, balajan, - dedi Jumagúl Biybiniń qan qızıl keń kóyleginiń eteginen tartıpjaypawıtqa otırǵızıp. - Jaqında Chimbayǵa barıp ózimizdey hayaldıń waz aytqanın kórdim, qulaq esitip, kóz kórmegenler kóp eken ǵoy, - dep jıldam-jıldam sóylep Ivanova tuwralı, onıń ne degeni jóninde, bir jıl oqıp "aqıl qalta" bolıp baratırǵan Nurlıbay jóninde, endi óziniń oqıwǵa ketiwge bel baylap, bir sheshimge kelgeni jóninde qaldırmayayttı.
-Óybey, balajan, sen qayta kóp jerdi kórip júrseń. Meni jalǵız jiberse, tórkinimdi detawıp alıwım musallat, - dedi Biybi ózinen ózi. Biybi mıyıǵınan kúlip, alıs jerge kózjiberip otırıp:
-Biz qápestegi quspız, jazdırılıw qıyın, ol jaǵın oylandıń ba? - dedi.
-Usı sózdi Ivanova degen orıs hayal da aytıp, qaraqalpaq qızları tuǵırdaǵı qarshıǵa dedi,áne sol
tuǵırdan jazdırıp sharıqlatıw kerek, biraq sol tuǵır degeni kim ekenin bilmeymen. Saǵan irkinish jasaytuǵın kim? Bayıń emes pe? - dese de Jumagúl qorqıp ketti. "Ózi erinen ajırasqan jesir bolǵan soń meni de óz jolına salmaqshı eken dep oylamasa bolǵanı!"
Kegeyliniń ılaylı suwına kózin qadap Biybi ele únsiz otır.
-Qıyalıńa jaman nárse túspesin, - dedi Jumagúl óziniń oylanbay aytqan pikirlerinjuwıpshayǵısı kelip.
-Kewlime keltirip ne qılayın, balajan, men de seniń menen kete bersem... Yapırmay-a? Egermen oǵan qosılatuǵın bolsam... - Biybi gápiniń aqırın aytpaǵan menen Jumagúl bir nárse uqqan edi, soraw berip onıń jekke sırın ortaǵa salmadı.
Biybi bas kótermeydi. Awır júk kóterip sharshaǵan narday moynı sozılıp salmaq penen adım atadı. Onıń bul keypinen álleqanday jaqsılıq dámetip "oylansın-oylansın" depJumagúl onı qaytıp ǵawzastırmadı.
-Sen oqıwǵa anıq ketpekshimiseń? - dep Biybi irkilip qabaǵın bóksesinen sál kóterdi.
-Anıq ketemen. Nurlıbay kelse boldı. Eki kózim kúni menen Kegeylide. Jelqomlı kemekórinse, meni ketti dey ber.
-Qızıńdı ne qılasań?
-Házirinshe apam alıp qaladı. Eger oqıwjaq jaylı bolsa, soń alıp ketemen. OyaǵınTórtkúlge
barıp bilemen.
-Oqıǵanda ne bolamız, soyaǵına kózim jetińkirmeydi.
-Sabaǵı miyimizge qonıp, oqıwın pitkerip shıqsaq, húkimet qolımızǵa qaǵaz berip elbasqartsa
itimal.
-Táwekel, men erteńge shekem oylanıp kóreyin.
-Oylan, oylan. Bir juwabın qay waqta bereseń? Úyińe men kelsem ya sen bizikine barsańjurt gúmanlanar.
-Erteń usı mezgilde suwǵa kele qoyayıq.
Jumagúlge jazdıń hár bir uzaq kúni jılday seziledi. Úydiń ishinde bir iske júdá qumbılbolıp qalmasa, dárriw dalaǵa shıǵadı da, Kegeylige qaraydı. Kegeylige qaraydı. Bálkim, wádeli kún bolıp qalǵandı! Biybi jónindegi oy burınǵıdan beter tolqıttı. Qánekey ekew
bolıp ketse!
Zorǵa degende wádeli waqıt keldi!
-Jumagúl, men kóndim, - dedi Biybi izinen qabaq arqalap jetken Jumagúlge. - Ári-berioylanıp kórip edim, ishqısta bolıp júrgenshe bas alıp ılaǵıp ketkenim jaqsı eken.
-Men de ózińdey, tórt eli pesheneni sınaǵanımız durıs bolar. Al, endi Turdıgúlge deaytıp
kórsek qaytedi?
-Qoyagór, qoyagór, qurdasjan, - dedi Biybiniń azar-bezeri shıǵıp. - Ákesi jaman. Qayta sırımız ashılıp, masqara bolarmız. Seniń murındıq sińliń bolǵan menen, házir quday bilsin, ne oylap júrgenin. Sen bolsa Turımbetten ajırastıń. Endi ol kimge úylense soǵanmurındıq sińli boladıdaǵı.
-Sóytermeken-á?
-Sóytpey ne qıladı? Yamasa Turımbetten ele de dámelimiseń?
-Yaqshı, qoydıq. Ekewimiz birge ketemiz, umıtpa, kelesi sársenbi aqshamında úyden shıǵıpketip Kegeyliniń boyında jatamız. Bolmasa seni jibermeydi, baydıń ózi túwe jan ashır, aǵayın-tuwǵanları kórse de, tutıp beredi.
-Sol ǵoy aytıp otırǵanım, balajan, Turdıgúlge bildire kórme! Ya ákesine, ya apasına aytsa,meniń qurıp qalǵanım, bul kúnimnen ayrılaman.
Jumagúl Turdıgúlden qáwip etpew kerekligi tuwralı eskertip, onıń da júregi jaralı qızekenin, ishinde sır saqlawǵa kelgende anaw-mınaw erkekti qoyıspaytuǵının aytpaqshı bolıp turdı da, házir qurı ójetlesiwdiń nege keregi bar degen qıyal menen:
-Yaqshı onda, óz ǵamıńdı jey ber, - dedi.
* * *
Sońǵı bir hápteniń ishinde ózgerip ketken bolmasa Turdıgúl haqıyqatshıl edi, ne qudaydan jazıp aljasqan boladı? Ógizge tuwǵan kún baspaqqa tuwatuǵının qalay umıtadı ol. Eger Biybiniń aytqanı durıs bolsa, istiń shebekeyine aynalǵanı. Ol súygen jigitinenayrılǵanǵa miyi awıljıp, esi jarım bolǵan shıǵar yamasa Jańabazardıń biyiyman iymanıduwa jegizip basın aynaldırdı ma eken?
On gúlinen bir gúli ashılmaǵan náwshe, saqalı paxtaday aq iyegi másiwektey qayqı, máplikǵarrı menen qalay kete beredi?... Ketpewi tiyis. Eger hop dep sekirse, náhán japtan ótejaqbolıp tur. Onıń arjaǵı jarqıraǵan quyashlı báhár, áne sonnan lázzet alıw hámmege parız! Usınday qıyalıy oylar Jumagúldiń ózine tınım bermeytuǵın edi.
Qızınıń kóp oylanıp, belgisiz bir nárselerge ashına beretuǵınlıǵına Sánem qıylanıp qaladı, sebebi oylanaman, birewdiń ǵamın jeymen dep, basına paydasız nárseler ushın sırqaslanıp qala ma dep qorqadı, sóytip onıń dıqqatın basqa jaqqa awdarıw ushın qızınxoshametleydi de.
-Shıraǵım, seniń arqańda qatarǵa qosılarman degen dámem bar. Jaman perzent jaqsı atasınıń basın esikte qaldıradı, jaqsı perzent jaman ata-anasınıń basın tórge shıǵaradı degen. Nuratdiyin tatardıń aytqanı esime tússe, yoshıp-yoshıp ketemen, sebebisen oqıwǵa ketpekshiseń. Erkinniń boyına qaytadan barıp, Qutımbaydıń ózegi shirigen torańǵılday gewek, áljuwaz qatının esigime salsam!...
Inshalla salarman, perishteler áwmiyin degey.
Anasın ázelden narazı shıǵar dep júrgen Jumagúl ayaq-qolı jerge tiymey quwandı.
-Aytqanıń kelsin, apa, Nurlıbay "oqımaǵan jalań ayaq, sayasız ósken bir quw tayaq penen barabar" dedi. Men ushırasqanımda Ivanova degen orıs hayal "baxıt sandıqta turǵanda giltin aspannan emes, kókiregińnen izle" dep edi, endi oylanıp qarasam, Nurlıbay menenorıs hayal ekewi de durıs aytqan qusaǵan...
Ketetuǵın kúni jaqınlap kelgen sayın ol apasın ayay beretuǵın boldı. Biysharaqorlanbasa bolǵanı! Joq-a, Tórebay onday adam emes ǵoy!...
Sársenbi kúni azanda ol eń bolmasa apamdı bir arqa quwraq otınlı etip keteyin dep, arqanoraǵın alıp úyinen shıqtı. Qubladaǵı órteń sheńgellik betke baratuǵın adam Táńirbergenmashınshınıń úyine janaspay ótpeydi. Jumagúl usı saparı ótip baratırıp ta bir názer taslap qarap edi, Biybiayım keli túyip tur eken.
-Jumagúl, nan je, - dep shaqırdı.
Ol úyge barıwǵa sıltaw tappay júrgen adamǵa bul ońay tústi.
Turdıgúl tósek tartıp jatır eken, onı shınnan awırıp atır ma, joq pa dep Jumagúlqorqıp ketip, bara shekesin usladı hám:
- Aǵań qayda? - dep soradı.
-Keshe Jańabazarǵa ketti. Kelesi sársenbige jip túyisken eken, soǵan shekem aytısqanmalların ákelip alajaq.
-Qashannan beri jatırsań?
-Úsh kún boldı.
-Turıp shamallap júrgendey shamań bar emes pe?
-Bálki turmaspan endi.
Jumagúl onıń sheke tamırların uwqalap, bozlaqtan kelgen júzleri miyirmanlıqtıń
qáwiplengen kisidey Biybiayımǵa qarap edi,onıń aq belgisin ańlatıp kúlimledi.
-Turdıgúl, qáleseń oqıwǵa ketemiz.
-Oqıwǵa?!
-Awa, oqıw! Oqıw degen óner úyreniw, el basqarıw qusaydı. Házir bilgirler mirát salıp turǵanda men oqıyjaqpan. Sonı saǵan da aytıwǵa keldim. Qáleseń birge ketemiz. Bizlerge shalǵay jawıp, jeńiniń ushın usınatuǵın adamlar az emes tárizli. Onı usı duman basqan awıldan bılayıraq shıqsań biledi ekenseń. Kópshiginiń astınan buzawbas túrtkilegendey,Turdıgúl birden bas kóterdi, eki betin japqan tulımların oń qolı menen gezekpe-gezek tegislep, tandır oshaqtıń kúye-kúye awzına qarap otırıp:
-Bizler mınaw oshaqtıń, qara qazannıń iyesimiz. Qayda bara alamız, apa, - dedi, - malı bar adam qálese bizdi oshaq qılıp soqtıradı, qálemese buzdıradı. Sol Jańabazarlı iyshan usı jasına kelgenshe segiz oshaqtı awmastırǵan deydi. Men toǵızınshısı qusayman. Buytipqorlanǵansha ólgenim abzal emes pe? - Onıń kóz jası jumbay-jumbay tógilip, óńirshesine tamdı.
-Óliw ańsat, júrim tile, qaraǵım. Jılap ózińdi boldırtpa, tirnekli bol. Júreksinseńseni ertip keteyin. Oylan, táwekel etseń, erteń keshte, el jatqan soń, bizikine bar, biraqeki ayaqlı adam, tórt ayaqlı haywan, haywan demekshi, eki ayaqlınıń da haywanı boladı, áytewir janı bir maqluq sezetuǵın bolmasın.
Turdıgúl kóp eglenbesten "yaqshı" dep wáde berip qaldı.36
Eldiń aldı jatıp, daladaǵı shawqım semgen. Basqa úylerge kóz bolmaw ushın shıranı óshirip Jumagúl óz joldasların asıǵıslıq penen kútiwde. Jas júrek hár jaqlarǵa alıpushıp sháwkildeydi: Bir máhálde ol at ústinde júrgen hámeldar. Minberge minip, gileń hayal-qızlarǵa basınan ótkenlerin sóylep turǵan wazshı. Oshaq basında otırıp besik
tayanǵan ǵárip hayal, eri jáne ursa minberge minbek qayda? - degen oy kelip edi, uzaq joldan juwırıp sharshap kelgendey, júregi dúris-dúris etti. Állen waqıtta barıp onıń júrek sesine qosıla dalada birew dúrsildegendey boldı. Quwanǵanınan barıp shıranı jaǵıp jibermekshi edi.
-Qoy, jaq pa, basqa birew bolıp júrer, - dedi anası. Jumagúl tım-tırıs otırdı.
-Jumagúl a... a ... ash! - degen sıbırlı esitilip edi, ergenektiń támbisi alındı. Bul Biybieken. Ol kele sala:
-Men úydegini uyqılatıp shıqtım. Qáne, keteyik, bol! - dedi asıǵıp.
-Házir Turdıgúl de keletuǵın edi, kútip kóreyik.
-Way-way, qurımasaq bolǵanı ǵoy, - dedi Biybi jılamsırap. Ol otıra almadı da, shıǵıp kete almadı da, gúwenlegen ılaqtay árman-berman tıpırshılay berdi. Sonıń arasında tıq-tıq etken ayaq sesti esitilgendey bolıp edi:
-Áne, usı Turdıgúl, - dedi Jumagúl quwanıp.
Bul anıq Turdıgúl eken. Tórebay menen Baǵdagúl barlıq háreketten xabarlı, biraq olardıńtolıq jıynalıwın kútip úndemey jatır edi. Úshewiniń jám bolǵanın sezip orınlarınan turıp keldi.
-Jollarıńız bolsın, Jumagúl! Biybi! Biykesh, - dedi Baǵdagúl.
-Qáne, júre ǵoyıń! - dedi olardı uzatıp salıwǵa burınnan tayarlıqlı Tórebay.
Sánem burın qızınıń ketermen bolıp júrgenine ırzashılıq berip júrse de, anıq jollanatuǵın bolıp qızlar menen ornınan turǵanında, ishi iyt jırtqanday boldı, biraquzaq saparǵa jol alǵan perzentimniń aldın kes-keslep kewlin qabartpayın degen oy menen sır bermesten:
-Baxıtlarıń ashılǵay, - dep Jumagúldi qayta-qayta súyip, Biybi menen Turdıgúldiń mańlaylarınan sıypadı.
-Ala awız bola kórmeń, shıraqlarım.
Jumagúl esikten shıǵıp turıp taǵı izine oraldı da, uyqılap atırǵan bópesin qolına
kóterip, sawtanaq jerin qaldırmay shorpıldatıp súyip-súyip, bolǵan soń:
- Al, apa, xosh. Aman otırǵaysız, - dedi de, aldı-artına qaramay shıǵıp ketti.
Úsh qız tún qarańǵılıǵın qaq ayırıp, Kegeyliniń ıǵına qaray baratır. Tórebay olardı baslawda. Awıldan alıslap ketkenshe hesh qaysısı sóylemedi. Jumagúl shıǵarın shıqsa da, anası menen perzentin esinen shıǵarar emes, joldaslarına bildirmey kózine jas alıp, onıjeńi menen sıpırdı.
Turdıgul aq saqallı kisiniń sheńgel pánjesinen qutılǵanına quwanıp, kem-kem adımın shıyraqlay túsip, joldaslarınan ozıp ketkenin de bayqamay qaladı. Shadlıǵı sonshelli,ishi dúbirlesip qosıq aytıp jibergisi keledi.
Biybi qoltıǵına qısqan túyinshigin awırlap izde qalıńqıraydı. Bárha oylı: Írastan-aqqutılaman ba? Ne ushın ketip baratırǵanın bilgen menen keleshegine jartıwlı isenbeydi...
Olar awıldan tórt-bes shaqırımday uzaqlap ketti. Kegeyliniń eki boyı tıǵılısqan maysa urıq edi. Suw jaǵalap júrgen birewler kórip qoyar dep olar qándek penen júrdi. Adamnıń alqımlıǵına keletuǵın qalıń urıq mınaw úsh qızǵa haq jol tilegendey, tún samalı menen sıtırlasıp ayırıladı. - Tórebay aǵa, - dedi Jumagúl onıń qolınan uslap turıp. - Anamdıáweli allaǵa, qala berse saǵan isenip tapsırdım. Qayırqom bola gór, aǵajan. - Jumagúldiń dawısı buzılıp qamıqtı.
-Bizlerdi heshkim bile kórmesin, - dedi Biybi jalbarınıp.
-Qapa bolmańlar, - dep Tórebay olar menen xoshlastı.
Biybiniń biraz kewli basılıptı. Ol úyinen jasırıp alıp shıqqan shıńqobızın alıp"Jetim qız" namasın gúńirendirip edi:
- Búytip shaǵal máslik qurıp otırǵanda birew kelip qalar, - dedi Turdıgúl saqlıq etip.Qashıp júrgeni esine házir túskendey "haw" dep Biybi shıńqobızın shúberekke túyip, qaltasına saldı. Túnniń qara shımıldıǵı serpilip, tań súttey aǵarıp kiyatırǵanda úshewi dawıs qosagúbirlendi. - Baxtımız búgingi tańday ashılǵay iláyım!!!37
Awıldaǵı jalǵız "bolshoy" - Aytbaydıń marhum etilgeni Dúysenbayǵa awır múshkil boldı. Birese Xalqabad volostına, birese Chimbay okrispolkomına qatnap, sol waqıya ushınjuwap beriwden tınbadı. Qızlar til biriktirip ketetuǵın keshte, endi barmaytuǵın bolıp, birotala aqlanıp kelgen edi. Kúnde-kúnde kóp oylanıp uyqısı qashıp júretuǵın adam keshki awqatın jedi de, tósekke kirip sespey qattı. Mine, onıń usı qattı uyqısınanpaydalanıp Biybi shıǵıp ketken edi.
Bası dastıqqa tiyiwden qurıldap, uyqınıń qushaǵına kirgen adam tań qulan iyek bolǵan gezde oyanıp, ján-jaǵına qarandı. Biybi kórinbeydi. Biybini tań azannan suwǵa ketti meeken dep oyanǵalı beri biyǵam jatırǵan adam birden seskenip ketti. "Búytip tań azannan suwǵa baratuǵın qılıqtı qaydan shıǵardı? Esheyinde moyın tawlıq etip júretuǵın hayalbirden dúzele qoyǵan ba?" Biybi jatatuǵın qızıl maqpal kópshikke ser saldı. Kópshik ashıǵan qamırday kómpeyipatır. Adamnıń bası qoyılǵan emes. Qanday da bir jaman awhaldı sezgen baydıń janı kózine kórinip, kópshikti shıǵanaǵı menen qaǵıp jiberip ornınan turdı.
- Biybi!!!
Onıń záhárli dawısına úlken hayalı kirip keldi.
-Newe?
-Biybi qayda?
-Men onıń qarawılıman ba?
-Ne deydi?! - Ol sekirip turıp, kórpelerdi mıjımırlawı menen arshanıń ústine úydi.
-Turımbetti shaqırıp kel! - Baydıń kewili qarańǵı edi. "Bálkim jas jigitligin etipTurımbet áketip qalǵan shıǵar. Sóytip masqara bolarman, men!"
Dalaǵa juwırıp shıǵıp, qorasına úńildi. Óziniń atı da, Turımbettiń atı da óz ornında."Mańlayıma, kim kelgen boladı? Ya? Kim? Sonsha maldıń haramǵa shıqqanı ma? Sorımay! Qoy, qoy... múmkin emes!" dep moynına qurıq túsken asaw tayday esikten tórge, tórden esikke juwırıp tıpırshıladı. Dalaǵa shıqqan menen kimge xabarlasadı! Ne deydi!
Astıńǵı ernin tislep sóginip júr: "Iyttiń tuwǵanı, eshektiń balası! Usınnan tutıpalsam bar ǵoy, sazayıńdı berer edim seniń! Sen be, sen!"
Baydıń putındaǵı uzın aq dizkiyiminen basqa hesh nársesi joq edi, qarnı ish taslaǵan qoydıń qarnınday salınıp, jalańash, jalańbas hár nárseni bir sıypap, birese gúbirlenipsóginip, birese ernin tislep, úydiń ishin aynalıp ayaǵına qoz basılǵan baspaqtay, armanberman shawıp júrgende asıǵıp Turımbet kirdi.
-Bay aǵa, ne gáp?!
-Biziń hayal qayda?!
-Bir jerde júrgen shıǵar, keler.
-Qoysańa, násiyatıńdı. Bir jerde júrgende men usınday halǵa túsemen be? Qarap kel,qarap?! Turımbet heshteńege túsinbedi. Dalaǵa shıǵıp, ne qıların bilmey basın qasıp tur. "Way, way aǵası-a!!!" degen ayanıshlı dawısqa betin burdı. Táńirbergen mashınshı jalań
ayaq, jalań bas júr. Aldında kóyleksheń hayalı zıtıp qashıp baratır. Oramalı túsip qalǵan,burımları da jazdırılıp ketipti. Mashınshınıń hár qolında bir gewishi bar, jetken jerde birewi menen hayalın sart ettirip uradı, jáne jete almay qaladı. Tań azannan bularǵa bále kóringen be? Turımbet bul kórinisti xabarlandıra úyge kirip edi.
-Bar, bilip qayt! Biziń hayaldı bile me eken? - dedi bay óziniń ne bolǵanın sezbey.
Turımbet shıǵıp ketti. Ol jaqınlaǵan gezde mashınshı tınbay keyiniwde edi.
-Qızıńdı tabasań yamasa óziń óleseń! Meni masqara qıldıń, qanshıq! Ol saǵan aytpay górge barmaydı. Anasısań! Ha, atańnıń... - dep Táńirbergen mashınshı haplıǵıp, sóginip jortıwda. "Bulardıń ekewi de birew menen qashıp kete qoydı ma eken? - dep oyladı Turımbet. - Ekewi wádelesken boldı ǵoy, shaması! Ekewine eki jigit tap bolǵan-á? Qudayı bergen jigitler eken! Awıldaǵınıń awzı sasıq degen. Usı waqıtqa shekem qurı júrgenshe birewin men nege aylandırmadım!"
Ol mashınshı menen hayalın arashalap jiberiwdiń ornına ǵırra keynine qaytıp bayǵakeldi de:
-Mashınshınıń qızı da qashıp ketipti! - dedi.
-Ne dep sandıraqlap tursań sen! Men biziń hayaldıń xabarın bilip kel degenim joq pa?Onıń qızı menen ne jumısım bar, ha!...
-Birge ketken shıǵar, aǵa!
-Toqta, toqta! - dep bay ıyıǵın gújireytip, jelkesine oń qolın salıp eńkeydi. - Onıń qızı da qashqan
deyseń be, birden sóydeseń boladı ǵoy! Ha, ha, bular til biriktirgen eken! -dedi bay shep qolın mushlap! - Bári seniń jesirińniń kesiri! Sol ertip ketken bolmasın. Jalańash baydıń isiktey sarǵısh qızıl denesine qarap, ne derin, qanday keńes bererin bilmey Turımbet zeńireydi. Bir waqıtta ol kiyimin izledi. Tez-tez kiyinip bolıp:
- Qáne attı ertle! - dedi Turımbetke.
Sonıń arasında Jumagúldiń joqlıǵı da anıqlandı.
Táńirbergen mashınshıdan xabar alaman degenshe quyash sáskelikke tireldi.
-Qáne, sen asıq! - dedi bay Táńirbergen mashınshıǵa. - Úyińe tez barıp atlanıp kel, ekewimiz Kegeylini jaǵalap Chimbayǵa ketemiz. Al, sen Turımbet, - dep oǵan qol shoshayttı.
-Házir Xalqabadqa tart, eger onnan tappasań Nókis, Xojelige shap!
Turımbet sóylemesten ásten ǵana izine burıldı.
* * *
Nurlıbay wáde etken kemege minip, órlep awıldıń tusına jaqınlaǵan sayın júrekleri háwlirip, ishleri muzday suw bolıp kiyatırǵan úsh qız, "Iyshan kópirdiń" ústinde atlarınkese tartıp, bular mingen kemege qamshıların shoshaytıp álle nárselerdi aytısıp turǵan Dúysenbay menen mashınshını uzaqtan tanıp "nege órge ketpedik, "Quwanısh jarmanıń"
yamasa "Abat jarmıshtıń" saǵasınan-aq mingende boladı eken" desti ishlerinen. - Qurıdım! - dedi Biybi sıńsıp.
Turdıgúldiń "endi óldim" degen dawısı Jumagúldiń de ruwhın túsirgendey boldı. Biraqol jasırınıwǵa isharat etti.
Kópirdiń astınan ótiw ushın kemeniń jelqomı túsirilip, saldawshılar saldaw tartıwıkerek edi. Usı payıtta quwǵınshılar atlarınan túsip kelip saldawshılardı irikti.
-Kemeńizdi kóremiz.
-Ne bar sizlerge! "Kim erik berdi?" desken saldawshılardıń sózinen qanday da bir sır seziledi.
Bay úndemesten hákireńlep júr. Ol jaǵaǵa jaqınlap qalǵan kemege sekirip-aq mindi. Izinen mashınshı da ǵarǵıdı. Ekewi birden taynapır kemeniń ishinde quwıs
qoymay timiskilene basladı. Paxta tıǵılǵan náhán bir keneptiń qaptalında qaltırapotırǵan Turdıgúldiń shatırash kóyleginiń etegi kórinip qaldı.
-Ákeni qorlaytuǵın sen be? - dep tislendi mashınshı qızınıń burımınan súyrep. Qızdaún joq. Eki kózinen jas ta shıqpadı. Appaq júzlerinen qan qashıp, qos burımı áke qolında tawlanıwı menen shıǵıp baratır edi.
-Toqta! - dedi Nurlıbay asılmaqshı bolıp.
-Ketseń-á! - Mashınshı onıń qolın qaǵıp jiberdi. - Qálegen qudayıńa aytıp bar, menińqızımda ne haqıń bar?
Sonıń arasında istiń shataqqa aynalatuǵının bilip, Biybi jatqan ornınan ózi tikeydihám kemeden túsiwge ıńǵaylastı.
-Qayda barasań? - dep Jumagúl onı irkpekshi bolıp edi, Biybi:
-Iyesi tabılǵan malǵa kimniń ilajı bar, - dedi.
Kemedegiler biyorın jánjel shıǵarıwdıń esabın tappadı. Dúysenbay menen mashınshınıtutıp sabasa, jaǵadaǵı el kóteriliwi múmkin.
Dúysenbay menen Táńirbergen mashınshı óz joqların tapqan soń heshkim menen isi bolmay,atlarına minip, eki nashardı piyada aldılarına saldı.
-Turımbet saw tursa Jumagúldi Qızketkenniń saǵasınan Ámiwdáryaǵa aman túsirmes, - depbay isenimli túrde sóylep, atınıń sawırına bir, hayalınıń kók jelkesine bir qamshı tarttı.
Turdıgúl miyrimsiz ákesiniń qamshısınan denesine daq túsirmew maqsetinde aldına qarayjuwırıp ketti.
* * *
Qurdaslarınıń qalıp qoyǵanına ishi-bawırı kúyip, laplap ketken Jumagúl kózine kelgenjasın ózgelerge bildirmey, tikeyip turıp olardıń izinen:
-Xosh, Biybi! Xosh, Turdıgúl! Denińiz saw bolsın, qudayım! Quda qálese, izimnen
bararsızlar! - dep baqırdı.
Keme kópirden ótken soń jelqom qaytadan tiklendi. Jumagúl kemeniń jelqom bılǵaytuǵınekinshi órligindey ornında tikke qaqayıwı menen awıl betke názer jiberip, qos burımınartına qaǵıp tasladı da, suw ústindegi salqın samal menen dirildegen jelqomnıń kóleńkesine barıp, betin órge qaratıp nıqlana otırdı. Shamal da ońına esti. Aysız tún ishinde janǵan jekke jalınday jaltıraǵan aq jelqom, jaysań kemege kúsh berip,
Kegeyliniń aǵısı pátli ılay suwın qaq ayıra harıldatıp, alǵa ilgeriletti.Birinshi kitaptıń aqırı. Ekinshi kitap1
Úsh jıl ótti.
Hár japalaǵı gúbelektey epeleklep jawıp turǵan qar sáskege taman tındı.
Joldıń eki boyı dúrsildesken atlı. Olar taǵalı atların qar ústinen ayamay shawıp, awıldan shoq-shoq bolıp shıqqan adamlarǵa jaqınlap, qar sıqırlısın jeńgisi kelgendey,dawıslap, qamshıların shoshaytadı:
-Tórebay ushın ońǵa!
-Xojaniyaz ushın shepke!
Atlarınıń sipsedey quyrıqların túydeklep buwıp, tınbay shawıp, dawıslarıqarlıqqansha baqırıp júrgen bul shabarmanlardan hámme nárse ǵárezli edi.
Aq qurashlı atlı da, áskeriy soppaslı jigit te okrugten saylaw ótkeriw ushın kelgen wákiller: aq qurashlısı okruglik tayarlaw bóliminiń xızmetkeri Ataniyaz Qurbaniyazov, aláskeriy soppaslısı OGPU de isleytuǵın Oraqbay Embergenov edi.
Usı aqsaqal saylawınıń dábdebesi menen oqıwınan ruqsat alıp, qısta awılǵa kelgen Jumagúl tınısh tappay, Tórebaydıń tamına arqasın berip súyenip, gezek penen barmaqbúgip, ońǵa qarap burılǵandı da, shepke qarap burılǵandı da ózinshe sanaydı. Sonıń arasında Qaliy degenniń hayalı Ayzada kelip, Jumagúldiń shıǵanaǵınan tarttı:
-Biziń úydegi nawqaslandım dep jatıp qaldı, ne qılaman?Sebebin soń sorarman degen oy menen Jumagúl:
-Onda óziń ót. Hár úyden birew ótpese bolmaydı, - dedi.
Saylaw saltanatı eki kún dawam etti. Túnge qarap ta adamlar tınbaydı.
Ekinshi kúni pesinge taman saylaw tamam boldı. Dalada turǵan Jumagúldiń qasınajaqınlap kelip, Oraqbay Embergenov:
-Jumagúl, kóz aydın! Tórtkúldegi aytqanıń orınlanatuǵın boldı. Májitov saǵan hám anańa sálem ayttı. Tórebaydikinde bolǵanıńız ushın saylawdıń qádelerin buzıp alaman dep kelmedi. Saylawdıń juwmaǵı Okrispolkomda tastıyıqlanǵan soń xabar etiledi, - depattan túspesten, qalaǵa qarap ketip baratırǵan bir top adamlardıń izinen, sarı atınıń tuyaǵınan taqıyaday-taqıyaday jalpaq qar zıtqıtıp, patır-patır shawıp ketti.
Jumagúldiń esitiwge qushtar juwmaǵı da usı edi. Onıń Embergenov penen sóyleskenin qulaǵı shalǵan anası jón-josaǵın soramay-aq, Jumagúldiń quwanıshlı júzinen jaqsılıqsezdi:
-Oń qabaǵımnıń tartqanına bir ay bolıp edi. Nege quwanaman dep júr edim. Usı eken. Áy,alla, usı baxtımızdıń ashılǵanınıń aldı bolǵay. Tórebayjannıń aqsaqal bolıwına quwanbaytuǵın júrek bar ma eken?
Jumagúl oqıwǵa ketken jıldıń gúzinde Ábdi awılǵa kelip Biybini áketip, Turdıgúl jáneqalıp qoyǵan edi. Jumagúl jazǵı dem alısqa kelgeninde Turdıgúldi qaytadan úgitlep, burınǵısınan pisirip, Tórebaydıń Nókis volostındaǵı bir tanısı Seyt degenniń úyindebir hápte jasırıp saqlap, aqırında Jumagúl sol úydiń Sapargúl degen qızın da Turdıgúlmenen qosıp, oqıwǵa áketken edi. Sapargúldiń ákesi orasan aq kewil, miyirman adam eken.
Ádebinde ashıwlansa da, bir ayǵa jetpey qızın saǵınıp izinen Tórtkúlge azıq ákelip, qaytama Jumagúlge raxmet aytıp ketken edi. Al Turdıgúldiń ákesi túwe anası qızın kóriwbılay tursın, awılda júrip Jumagúlden qızı jóninde bir awız soraǵan emes. Jumagúl de olar menen xabarlaspadı.
Biraq Qaliy házir shıǵıp ketiwden kútilmegen bir hádiyse bolıp qaldı. Biybiayımsúńgip kirip kelip:
-Shıraǵım, ákesinen jasırınıp keldim, meniń Turdıgúlim saw ma? Ilayım saw bolǵay, mennen duway-duway sálem aytıp bar. Bizlerdi oylamasın. Qalıńǵa alǵan malımızdı qaytıp berip shamalastıq. Bizlerdi ashırqap qaladı demesin. Má, shıraǵım, mınanı menińTurdıgúlime aparıp ber, ishinde ákesinen jasırıp júrgen pullarım bar, ayna-taraq alar, ishinde seniń de payıń bar, bólek túyinshikke túydim, aq túyinshigi seniki, - dep
Jumagúlge tez-tez sıbırlanıp: - al keteyin, siziń úyge kelgenimdi kórse de azaplaydı, -dedi de, Biybiayım qızıl oramalǵa túyilgen qaramı qos judırıqtay bir túyinshikti taslap, Jumagúldiń bir nárse dep sóylewine qaramay dárriw ketip qaldı.
Biybiayımnıń analıq júregine Jumagúldiń kewli endi qarar tawıp, tınıshlandı. Úshinshi kúni bayaǵı bir shoq atlı awılǵa qaytadan keldi. Gúllán saylawshılardı jıynap, Okrispolkomnıń májilisinde bul awıldı burınǵısınsha "Mańǵıt awılı" dep urıwınıń atı menen atamay "Baxıtlı awılı" dep atawǵa qarar etkenin, onıń aqsaqalı bolıp, Tórebaysaylanǵanın xabarlap, ózleri menen birge jańa aqsaqaldı qalaǵa ertip áketti.
-Áne, áne, - dedi keshte Sánem bul juwmaqqa baladay quwanıp. - Meniń oń qabaǵımnıń
tartqanı keldi.
-Qoyshı, apa, dım ırımshılsań.
-Meni ırımshıl deyseń-aw, qaraǵım, oylaǵan ırımım keldi ǵoy. Al endi jaqınnan beriiynim tartıp júripti. Eń jaqın adamım menen kórisemen.
-Kóp bolsa aǵań Tóreniyaz keler, - dedi Jumagúl onıń qanday qıyın jaǵdayda da sol
tuwısqan aǵasın esley beretuǵının jaqtırmay.
-Kelse kelsin. Tuwısqan degen quwanǵanda birge quwanıssa ne jetedi?
-Pay, apa, deymen-aw!
-Seniń ashıwıńdı bilemen, shıraǵım. Jaqsı adamnıń bir ashıwı ishinde qalar bolar.
Qanday jaman bolsa da tuwısqanım. Ol maǵan jamanlıq etpeydi. Bári ilajlıqtan bolǵan.Onı sen de keshir.
Anasınıń zeynine tiymeyin dedi me, Jumagúl úndemesten, onıń jası jetpey qartayıp,qatıq quyılǵan bir tutam juwsanday kelte ǵana aq burımına qarap oylanıp qaldı.
-Ele mınanday shútik shıra jaqqanımızǵa heshkim inanbaytuǵın waqıt boladı... - Jumagúláńgimeniń baǵıtın ózgertiw maqsetinde hásteniń ústinde pır-pır janıp turǵan shıraǵa qaradı hám keleshek haqqında esitkenlerin ózi bilgeninshe erkin gúrriń etti.
Jumagúldiń áńgimesi oǵan ertek sıyaqlı kórinse de, kózlerinen quwanısh kóz jası tógildi:
-Inanaman, shıraǵım. Sen meni aldamaysań. Aytqanlarıń kelgey. Házir túsimiz emesońımız
kelgey.
Jumagúl awılǵa kelgeli bópesin boyıma úyrenbesin degen qıyal menen, onsha ıntıǵı qurıybermes, aldına alsa bawırına basa bermes edi. Búgin quwanıshtan hámme nárseni umıtıp
qızın aldına alıp otır.
- Onıń qalǵan jasın ózińe bersin, qızım...
22Sánem de barlıq ǵalma-ǵaldı esten shıǵardı. Olardıń búgingi quwanıshlı qattı uyqısı yarım aqshamnan awǵan mezgilde buzıldı. Áynektiń kózleri shańǵır-shuńǵır sınıp, qarańǵıjaydıń ishi oqqa tutıldı.
Ishtegiler Sánem, Jumagúl, Baǵdagúl, Tazagúl edi. Izli-izinen bes-altı iret atılǵan mıltıq sestinen qorqıp, olar tań aǵarǵansha bir-biri menen xabarlasa almadı. Ala gewgimmáhálinde Jumagúl birinshi bolıp basın kóterip qarasa, júkli Baǵdagúl hal ústinde, qırǵa shıqqan ılaqaday, arman-berman awnap atır. Hesh jerine oq tiymepti. Qan shıqqan jeri joq, al biyshara Sánemniń ústindegi Jumagúldiń Tórtkúlden ákelip bergen shımshıqkóz aq shıt kóyleginiń saw jeri qalmaptı: qanǵa juwıp alǵanday boyalǵan. Jumagúldiń dizeleri muz ústinde turǵanday qalt-qalt etip, "haw apajan, ne boldı saǵan?" dep ústine boyın taslap jıǵıldı. Sánemniń denesi álleqashan muz bolıp qalıptı.
Qońsılar há demey jıynaldı. Biyshara ana ádepki mıltıq atılǵannan-aq náresteniń ǵamınjese kerek, irgeniń túbine kórpeshesi menen ılaqtırıp jiberipti. Jılap-jılap dawısı semip, aqır sońı jılawǵa da shaması kelmey shalıqqan tórt jasar qızdıń betleri siyaday kógerip jatır. Kókireginde tek elpildegen janı bar.
Jılay-jılay Jumagúldiń kózleri mushtay bolıp isip ketti.
-Biyshara Sánem biyazar edi.
-Jılama, Jumagúl, kóz jasqa óli tirilgende, dúnyaǵa adam sıymas edi.
-Onıń qalǵan jasın ózińe bersin, qızım... Usılayınsha hár qıylı táselle aytıp ketip atır.
Jumagúl ózin qansha berik tutayın dese de, anasınıń ómir jolı kóz aldına eleslep ketse,dawısınıń qalay shıqqanın sezbey ókirip jiberedi.
Qalaǵa állekim xabar etipti. Erteńine keshte Tórebay menen Embergenov jetip keldi. Tórebay qaladan birinshi tapsırma menen kelgen edi, ol tuwralı jıynalıs ashıp, diyqanlar menen oylasıp alıwǵa múmkinshilik tappadı. Ózińniń úyiń túwe sol awıldıń ishinde adam ólip atırǵanda jıynalıs ashıw dástúr emes. Sol ushın óli jayǵastırılǵanshaúndemedi, al Embergenov bolsa, bul hádiyseniń gúnákarların awıldan izlemey, iz quwıp ketti...
Jumagúl ketiwge tayarlanıp oqıwǵa ózi menen Tazagúldi áketiw máselesine kelgende, Tórebay da, Baǵdagúl de bir pikir ayttı:
-Eger óziń qayıl bolsań taslap kete ber, tárbiyalaymız. Oqıwıńa kesent kelmesin,Jumagúl.
Joq, bul saparı ana analıǵın etti:
- Ákete bereyin, Tórtkúlde ilajı bolar.
Onıń bul sheshimine Tórebay menen hayalı pálen-tólen dey almadı.
Tórebaydıń qaladan alǵan birinshi tapsırması mınaw edi: bir háptege qalmay oblastıńorayı Tórtkúlge jetiwi tiyis. Sonnan arman Xiywa átirapındaǵı dushpanlardı saplastırıwshı otryadqa qosılıp Xiywaǵa baradı.
2
Hesh waqıtta kisiden aldanbayman dep, aldı-artın ólshestirip júretuǵın Dúysenbayómirinshe esinen shıqpastay bolıp eki aldanǵan edi. Birinshi aldanıwı hayalı Biybigúldiń oqıwǵa qashıp ketkeni.
Ekinshi aldanıwı - Xojaniyazǵa dawıs beriwi, onıń ótpey qalıwı edi. Bunıń pánti hayalıqashıp ketkeninen de awır kórindi oǵan.
Saylawdan keyin ol kókiregin suwıq jerge basıp, qalayınsha burınǵı qálpine keliwdi bilmey júrgende Tórebaydıń tamınıń mıltıqqa nıshana bolǵanı ábden mazasın ketirdi:júregi muzday suw. Kirse, shıqsa: "sırǵıya Tájim murt oylaspadı" dep, sarsılar edi.
Qaladan kelgen atlılar izdiń basqa jaqqa ketkenin anıqlap Dúysenbaydan gúmanlanbasa da,oǵan tıshqan tesigi mıń teńge, boyı awır: "úh... úh!!"
Onıń anda-sanda sóyleytuǵını, kewil kóteriw ushın soqta oynaytuǵını Turımbet. Biraqonıń menen de gáplerin tereńge jibermeydi.
Izlerine quwǵınshı túskeninen qorqqan Tájim murt ta bul awılǵa qádemin izep baspay ketti. Dúysenbaydıń endigi jalǵız qáwpi Tájim murttıń tutılıwı. "Ol uslansa istińpitkeni - jalaxor adam. Meni sózsiz satıp ketedi", - deydi ózi-ózine.
Tosınnan duwsharlasıp qalsa ilajı joq, bolmasa Tórebaydıń kózine túse beriwge de
júregi dawamas edi.
Tórebay Tórtkúlden júdá quwanıshlı kelgen edi. Xiywa aynalasında jıynalǵan dushpanlarǵa soqqı berip saplastırıwda jeńiske erisken jigitlerdiń qatarında oblasttan alǵıslandı. Oblast basshıları alǵıs penen qosa awıldaǵı jumıstı jáne dehár tárepleme janlandırıwdıń zárúrligin eskertip, ruh berip qaytarǵan.
Isti neden baslaw kerek? Tórebay endi usı jóninde bas qatıra basladı. Okrujkomda berilgen kórsetpege muwapıq májilis ótkerdi. Jıynalıstıń maqseti - bıyıl jerdi joldaslıq islewdi - TOZ baslaw edi. Ol ushın egis baslaǵansha awıldıń qublasındaǵıpartawǵa jap qazıp aparıw kerek!
Tórebay keskin qoyǵan bul másele awıl adamlarınıń tiykarǵı dıqqat orayına aynaldı."Suw!" dese qaysı diyqan qarsı turadı, hámme bir awızdan jap qazıwǵa kelisti.
3
Tazadan qazılatuǵın jap Kegeyliden saǵa alıp awıldıń qublası menen shıǵısqa qaray aǵıwı tiyis. Bir topar diyqandı baslap Tórebay bastan aqırına ólshep shıqtı hám onı"Jańa jarǵan" dep atawǵa kelisti.
Sońǵı gezde Tórebaydıń mazasın qashırıp, awıl diyqanlarınıń bereketin ushıratuǵın bir waqıya payda boldı. Biymálim bir atlı ara-tura: "Xalayıqlar, dindi satpańlar! DiniyXorezmniń húrmeti ushın birigińler, ul-qızlarıńızdı jańasha oqıwǵa bermeńler" dep awıl arasınan quyınday shawıp ótedi. Tórebay onı tutıp alayın dep ǵujırlanadı.
Biypayda, ańlıǵan waqtına tap kelmes sirá. Ol usılayınsha kúyip-pisip júrgende okrujkomǵa shaqırıldı.
Okrujkomnıń keńsesinde kóp adam bar edi. OGPU degi Oraqbay Embergenov ta usı jerde eken. Okrujkom sekretarı Baymuratov kishipeyillik penen Tórebaydı kóriwden ornınan tikeyip, aldına júrip kelip sálemlesti.
-Sońǵı eki hápteniń ishinde awılıńnan tısta bolıp kelgen, qıdırıp qaytqan adam boldıma? Baymuratovtıń bul sorawı Tórebay ushın kútilmegen soraw edi. Ol awıldıń mazasın alıp "xalayıqlar!..." dep shabatuǵın atlı jóninde sorar dep oylaǵan edi. Kútilmegen sorawǵa oylanıp qaldı. Durıs juwap beriwi lazım. Qáne, kim qayda bardı? Hámme awıl adamların,qáwiplilerin kóz aldına eleslete basladı: Dúysenbay awırıw. Atajan bay ǵarrı. Xojaniyazózi menen kúnde kórisip júr. Diyqanlardıń bári qazıwda. Turımbet bolsa anasına qayır bermey, jas balalar menen qaytadan asıq oyınǵa túsip júripti. Kim, kim? Barlıq adamlardı esledi.
-Joq, heshkim qıdırmadı, - dedi ol oylanıp-oylanıp.
-Anıq bileseń be? - dedi Oraqbay Embergenov.
-Anıq biletuǵın edim.
Tórtkúlge Tájim murtlar jasaǵan shabıwıldan Tórebaydıń biyxabar ekenin bilgen sońBaymuratov shaqırǵan sebebin túsindirip:
- Saq bolıńlar, oqıw jóninde bıyıl umıtpa! - dep qaytardı.
Muǵallim jetippegenlikten ele awıldan mektep ashılǵan joq edi. Baymuratov búgin jáneesine salıp jiberdi: Qalay bolmasın bıyılǵı jazda Tórtkúlge jigit-qızlardan tańlap oqıwǵa jiberiw kerek. Tórebay bul tapsırma jóninde talay bas qatırǵan edi. Qaliy qızlarına jám juwıtpaydı.Orınbaydıń
balaları jas. Salıy usta jalǵız qızım dep shır-pır boladı. Bir iyse Xojaniyazdıń toparındaǵı Seytjan ǵana iyedi.
Tórebay bul kisini burınnan jaqsı biletuǵın edi. Olar talay-talay qazıwlarda bir sheksalısıp, bir tósekte jatısqan. Qalaǵa talay-talay otın satısqan.
Tórebay usılardı eslep Seytjandikine burıldı. Seytjan ayaǵın kósilip, segiz jasar ulıtallap bergen qabıqtan kendir arqan esip otır edi. Hayalı Tursın joq eken. On bes jasar qızı Gúljan jaman otırǵan ákesiniń kóylegin júktiń ústine taslap, esik betke shıqtı daot jaǵıwǵa aylanıstı.
Olar erkin otırıp sóylesti..
- Hadal sırım, hayal oqıp jurtqa aǵa boladı degenge kewlim barmaydı, - dedi Seytjan onıatlandırıp atırıp. - Jańa zaman ushın qızıma qarsılıq etpeymen. Al Turdıgúl kele qoysa, kórip, Gúljannıń óziaq ketemen der edi.
Táńirbergen mashınshınıń minezi ózgermese, Turdıgúldiń jazǵı demalısqa kelmew qáwpibar edi. Tórebay ol jóninde heshteńe aytpastan keterinde:
-Eń baslısı, jeńgey qarsılıq etpesin, al jańaǵı aytqanım, shabarmanǵa tıyım salayıq, - dedi. Shabarman degeni sol "xalayıqlar" dep shabatuǵın biybelgi atlı edi.
Qurıǵır atlı qasaqana tap Tórebay joqta yamasa ol atın jiberip, jambaslap chay ishipotırǵanda kelip, awıl arasında dúbeley turǵızıp, bir úydi ot alıp atırǵanday ashshıdawıs penen baqırıp, ol dalaǵa shıǵaman degenshe zım ǵayıp boladı.
Keshqurın ol atınıń erin alıp, aldına bede taslap, ózi tamǵa súyenip, awıldıń báhárgi kórinisine zawıqlanıp tur edi. Arqa jaqtan kiyatırǵan kómirdey qara atı bar bir jolawshı kórindi. Sonday náletiy bolmasın dep qáwiplenip, ózin sál tasaǵa aldı. Bir waqıtta atlıǵa jan endi. Záńgige shirenip ján-jaǵına qarandı. Tuppa-tuwrı Tórebaydıńtamına kóz tikti, bunı kórmedi. Urı iyttey ján-jaǵına qaranıp, awılǵa aralasa kele, birden ústi-ústine atın qamshılap jiberip, bas bayraq ushın ozıp kiyatırǵanday qamshısın bılǵap súrenledi:
-"Xalayıqlar, xalayıqlar! Esitpedim demeńler... Islam ushın... Jańasha oqıwǵa bala
bermeńler!"
Tórebay izin tıńlap turmadı. Jadaǵay atına ǵarǵıp minip, quwa jóneldi. Qara atlı quwǵınshı túskenin kórip qalıp, atın bas demey, kóz demey urıp, artına qarap-qarap, dawıl aydaǵan qańbaqtay ushıp baratır. Bul da jedellenip "shuw, jániwar, shúw!" dep atınhám xoshametlep hám qolına ilingen shıbıq penen sabalap quwıp kiyatır... Iyesi meńgerealmaǵan qara at qápelimde súrnigip ketip, omma-qazan atıp ushıp tústi. Ol qaytadan atıntiklep minemen degenshe Tórebay da jetip úlgerdi.
Qashqın ústine uzın shapan kiyip, shabandozdıń keypin tutqan arıqnamaylaw, bir tutam qara shoq saqallı birew eken, ústine qáwip jaqınlaǵan gezde onıń qolında shıǵanaq boylıaq súyek saplı pıshaq jalt ete qaldı.
Jaraǵı joq adamnıń pıshaqlı jawǵa attan túsip topılıwı qáwipli ekenin ekewi de biledi. Tórebay ámelin taptı. Atın arqanlaytuǵın shılbırdıń ushın gúrmeklep, tap bir asaw uslaytuǵın jılqımanday piyadanıń ústine attı aydap, dónip barıp, tasladı, moynınatúspedi.
Aylanıp kelip taǵı tasladı, taǵı túspedi, úshinshi irette qashqın arqannıń gúrmek shalınǵan ushın qaqshıp aldı. Tórebaydıń qolınan attıń dizgini ketip, atın bılay-bılaytabjılta almay qaldı. Al anaw attıń dizginin sawmalap, kem-kem jaqın kiyatır. Qashqın júdá jaqın kelip "ya, alla!" dep asaw tayday shanshıp, pıshaq siltegen máhálde, Tórebay ózinonıń ústine búrkittey urdı. Ekewi qushaqlasa jıǵıldı. Pıshaq Tórebaydıń janbasına qadalǵan edi, qayıńday súlińgir jigit pıshaq zarpın pútkilley sezbesten, iyesiniń suwırıp alıwına úlgertpey, qapsıra qushaqlap astına bastı. Qashqınnıń qolında jáne bir kishilew pıshaq jalt etip, Tórebay qolınıń uyıp awırǵanın sezdi. Topıraq qanǵa bılǵandı. Tórebay bul qannıń qayaqtan aǵıp atırǵanın bayqamadı. Sebebi, qashqınnıń da awzı-murnı qan. Tórebay bir túpirip qarasa, eki jaǵınıń da tili bar shaqqı onıń qolında oynap júr eken. Jan aybatı menen onıń shaqqılı qolın qısıp, óziniń súyir iyegin onıń kegirdegine basıp edi, qashqın hálsirep,shaqqı jerge tústi. Shaqqını ózi alıp, qáwipten qutılǵan soń, oqıranıp qasınan ketpey turǵan qasqa attıń shılbırına qol uzatıp, dushpannıń eki qolın denesine qosıp, bala qundaqlaǵanday shandıp, tikeyip edi, ústindegi kóylegi órim-órim bolıp hámme denesinen qan tamshıladı. Gewgim túse Tórebaydan hal ketti. Tikeyip atqa miniwge shama joq.
Birden dúsirli shıqtı. Bunnan ekewi de dámelenip burılıp edi, Seytjan bir arıq shubarattı sabalap kelip qalıptı. Ol shırmalıp qalǵan adamnıń betine úńilip turdı da:
-Gazzap, haramı! - dep gúbirlenip, denesi qanǵa bılǵanıp, ayaqların kósile almay, búkkesine top bolıp jatırǵan Tórebaydı kórip:
-Orınbay... y! Berman ayda! - dep dawısladı.4
Tórebaydı qozǵaw múmkin emes edi. Qalaǵa jetiwi qıyın. Sol ushın onı úyine shekem eplepákelisip: - Orınbay, basında bol, qozǵalma, endi qan aqpasın, - dep Seytjan tutqındı attıń erine bóktergidey qılıp kese jatqarıp túni menen qalaǵa áketti. Tórebay, denesinen pıshaq suwırılǵan menen, júdá hálsiregen edi. Erteńine Seytjan kelgen soń kózin ashtı. Seytjanbir rus hayal menen kelgen edi. Hayal keldi de, úy ishindegilerge ózi ústemlik etip, Tórebaydı sheshindirdi hám pútkil denesin ózi juwıp qaytadan tańdı. Bul oblasttan okrugke kelgen doktor edi.