T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi
.pdfbılayıraq shıǵıp, qalaǵa aparatuǵın gúzar jolǵa túskenshe, ıńqıldawı menen attıń sırın,qay waqıtta dem berip, qay waqıtta otınnıń ústindegi bededen asatıw kerekligin túsindirip, qalaǵa kirgen soń arbalı otınshılarǵa gezlesetuǵının, arbasın qanday jerge qoyıw kerekligin, qáytkende otını iri hám kóp kórinetuǵının eskertip bardı...
Azanǵı qatqalaq penen Jumagúl biraz jerdi asıp ketti.
Ol qalaǵa jaqınlaǵan sayın aldı da, artı da ıbır-jıbır jolawshılarǵa toldı. Balaqların túrgen jalań ayaq adamlardıń bazıları qap tolı bir nárselerdi tırmıshlap arqalap, kókireklerin samalǵa ashıwı menen kimisiniń beli qayqayıp, kimisi aldına iyilip, mańlayınan puw burqırap baratır. Mingesken eshekliler de kórinedi. Esheklerineqızıl jıńǵıldı, sókli jantaqtı bastıra artqan, kiyimleri órim-órim hár qıylı otınshılar hár jer hár jerde baratır. Sóytip kiyatırıp aldı-artına qarawǵa pursat tabadı. Áne, aldında bir arqa tomar ásten jılısıp baratır. Jaqınlaǵan gezde onıń astınan jalańash qos baltır kórindi. Arqalamayshı biyshara! Qaptallasıp kele bergende qarap edi, bası jerge tiygenshe eńkeygen birew qızıl jıńǵıldıń tomarların arqalap baratır. Uzın, qalıń saqalı kókiregine basılǵan, ósik qaslı qarapáreń piltaban bul adamnıń mańlayınan ter tamshıları tamıp pısnap kiyatır. Arbanıń tusına kelgende, Jumagúl onı ayap ketti.
-Aǵay, qalaǵa baratırǵan bolsańız biziń arbanıń ústine sala qoyıń.
-Arbańa salsam, enedáregin taba almayman ǵoy, onnan soń bala-shaǵam ne kún kóredi? Jumagúl qaytıp zorlamadı. Onıń júgi salınǵan soń atı tarta almay qalıwı múmkin.Qala kórindi. Áne, inine kirip shıqqan qumırısqaday bıǵan-jıǵan adam. Endi onıń kózleri erksiz apalaqlap, átirapına qaray beredi. Ol qalanıń kórinisin pútkilley basqasha sıpatta kóz aldına elesletetuǵın edi. "Qalalılardıń hámmesi azada, jaqsı
kiyinedi. Birew-birewge múnásibetli. Jay degenleri biyik. Ishi-sırtı naǵıs. Qáyer bolsasol jerde sawda, pul..."
Bul qıyalları biykar eken. Azada kiyingenler qansha bolsa, alba-dalba bolıp kiyingenleronnan mıń ese!... Awıldan ayırması tek tamları jiyi.
Qalaǵa jaqınlaǵan gezde shoǵırtpaqlanǵan kóp adam kóringenge "awıllarda adam qaldı ma eken, haw, meni jiberip Tórebay da, Baǵdagúl de kelgen shıǵar" dep oyladı. Bala kóterip joldan kese ótip baratırǵan gónetoz beshpentli kempirdi kórgende "apam shıǵar" dep oylap,"haw, apa, ne qılıp júrseń?" - dep shaqırajaq ta boldı. Topar-topar bazarshılardıń arasında ol tanıǵanday bende joq! Awıldan shıqqan pátte búgin qalaǵa arbalı otın alıp kiyatırǵan bir ózim shıǵar dep pámlegen edi. Qalaǵa kirgen jerde, shúy-shúyine qaǵısqan arbalarǵa gezlesti. Otın tiyelgenarbalar qalay qarap júrse, bul da solay qarap burıla berdi. "Otın bazarı qayda?" dep sorawǵa usınshama biytanıs adamlardan birewi bolmasa birewi natuwrı siltep jibere me, dep qorqadı.
Aldındaǵı eshek arba irkilip qaldı. Aylanıp ótiwge jol tar edi. Bul da turdı.
-Otınıńdı nege bereseń? - dedi sarısınlı egede kisi. Ústi-basına qaraǵanda márdikardankelgen
kórinedi. Kim de kim otının sorap kelse, oǵan tiklenip qarawdı shegelep "eger tómen qarap, burın qalaǵa kelip kórmegenińdi ańlatsań, qalanıń sırǵıya dáldalshıları aldap ketedi" dep anasınıń qaytaqayta eskertkeni esine túsip, ómiriniń ishinde erkek kisige tiklenip qaramaǵan nashar sawda dosına burılıp edi, aldında turǵan sarı kisiniń saqalın, murtın qırǵızıp qoyǵanı belgili bolıp turdı. Saqal, murttı erkeklerdiń birotala sıydamlap qırıp qoyatuǵının kórmegen Jumagúl bul musılman ba eken dep oyladı.
-Qızım, nege tańlanasań, otınıńnıń bahasın ayt, - dedi qalalı kisi. Jumagúl bul kisiniń qaraqalpaqsha sóylep turǵanına hayran qaldı. Biraq onıń tilindegi azǵana ózgeristi bayqap, ol jóninde oylanıp ta turmadı. Tek Tórebaydıń usıǵan kelse irikpeyberip jiber degen bahasın aytıp edi.
-Júdá maqul, qalaǵa birinshi kelgen ekenseń, kúyewiń menen kelispey shıqqan kórineseń. Aytqanıńa alayın, aydap júre ǵoy, - dep Jumagúldiń aldına túsip, Kegeyliniń kópirine qaray jol basladı.
Jumagúl otınım arzan ketti me, dep qıyalına keltirgen menen tez qardar tawıp basqa otınshılarday turıp qalmaǵanına quwanıshı kókiregine sıymay kiyatır. Ol kisi Kegeyliniń kópirine jaqın jerdegi biyik haywanı bar, shópker jayda turadı eken.
-Jeńgeńler bazarda júrip edi, - dep ol otındı ózi túsire berdi. Jumagúl de tınbay júr.
Oylamaǵan jerden payda bolǵan bul adamǵa ishinen raxmet aytadı. Otındı túsirip bolǵansoń ol kisi Jumagúldiń ishke kirip chay iship ketiwin soranıp edi, ol kirmege tartındı. Sonlıqtan úy iyesi baǵanaǵı aytısqan puldı hám:
-Mınaw sıylaw! - dep úlkenligi alaqanday tórt múyeshli bir ayna menen bir múyiz taraqákelip berdi. Erjetip, qatarǵa qosılǵalı ataǵına ayna-taraqlı bolıp kórmegen sorlı
Jumagúl oǵan raxmet aytıwdı da umıttı, tek ishinen "dúnyada jaqsı adamlar kóp eken ǵoy"dep sıbırlanıp, arbasına mindi. Otın alǵan kisi oǵan atın aytpadı, ol sorawǵa tartınıp,onıń Nuratdiyin tatar ekenin bilmey-aq ketti. Jumagúl bir arba otın menen ári aynataraqlı, ári pullı bolǵanına, oǵan qosımsha otınnıń tez ótkenine de shad. Qalaǵa barıp kirer dárwazanıń aldında arbasın irkip, gósh alǵısı keldi. Hámmeniń dıqqatı Jumagúldetárizli. Olar kelinshektiń arba aydaǵanına tańlana ma, yamasa bári onıń qalaǵa birinshi ret kelgenin bilip ersi kóre me, ótip baratırıp qarasa beredi. Sheńgektiń aldı tıǵılısqan adam eken. Dizbe qatardı buzıp biriniń ústine biri asırılıp shawqımlasıp atırǵan adamlar Jumagúl jaqınlaǵan gezde birden taradı daketti. Olar óz ara gúbirlesip:
-Bunı qoy, wazǵa barayıq. Wazǵa! - desedi. Jumagúl hayran boldı. "Waz degen ne? Yamasa bir
sheńgektiń atımeken? Sirá, waz degen arzan gósh shıǵar. Bolmasa adamlar búytip tarqasa ma?Men de sol wazǵa barıp arzan gósh alsam ba eken?" dep, kópshiliktiń ketken tárepine qarap eki qádem taslap turdı da: "Qoy, pulı arzannıń sorpası tatımas! Apam ózińdi qalıńǵa urma dep edi, arzan gósh izleymen dep pulımnan ayrılarman" dep, ózinshe gúbirlenip qaltasına qolın suǵıp, pulın barlap kórdi. Túyinshigi ornında. Ayna-taraqqa qolı tiygende quwanǵanınan jımıyıp bir kúldi de, adamlardıń joqlıǵınan paydalanıp sheńgekten jigirma aǵarı gósh aldı da, qaytıp keldi. Asıqpay altaqtaǵa minip, gósh túygentúyinshigin arbanıń kókiregine taslap, attıń basın awılǵa qaytarmaqshı bolıp, qamshı kóterip edi, tusınan ótip baratırǵan birew:
- Wazdı tıńlamay, qayda barasań, sińlim? - dep asıǵıp juwırıp ketti. Jumagúl jáne hayran bolıp sıbırlandı: "haw, wazdı tıńla degeni nesi? Arzan gósh bolsa nesin tıńlaydıkisi? Qalanıń jalańqaya adamları qashshan alısıp ketken shıǵar. Óybey! Qala degende adamhár qıylı nársege duwshar bola bere me deymen. Esitpegen, bilmegen nárseniń ózi kóp qusaydı dúnyada, astawpuralla!... Dárwaz degen boladı deytuǵın edi, solmeken? Ne bolsa da kórip ketsem, shep bolmas. Ayta júrermen..." Ol arbasınan túsip jańaǵı jigittiń izine áste júrip edi. Qalaǵa kelgen erlerdiń hámmesi bir jerge toplanıptı. Qara shor adam úyilip tur. Ortadaǵı qorıqshınıń shertegindey minber ústinde bir jalań bas kisi bir qolın aldına sozıp, alaqanın birese jayıp, birese mushlap kúyip-pisip sóylep atır.
Onıń gúzem qunannıń jalınday tegislengen altın túsles sarı shashı samal menen jelkildep, kózin jawıp ketedi. Ol qolı menen shashın tez artına qayırıp, dawısınıń barınsha kelip qızadı. Bul adam ne dep atır? Jumagúl hesh nárse uǵa almadı. Kópshilikke aralasayın dese tartınadı. Sebebi minberdi aylanıp turǵanlardıń arasında hayal áwladı kórinbeydi. Alısıraqtan qulaq saldı. Sarı shashlı jigittiń dawısı óreski pátli. Tek qıymılınan bir nársege kúygenligi seziledi. Tórt tárepi aq gúlli qara jipek taqıya kiygen birew onıń menen qatar minberde. Gezegine ol da sóylep turǵanday, Jumagúl kútá tınıq zeyin salıp edi. Sarı shashlı tınǵan gezde sol ala taqıyalı sóylep ketedi. Onıń tili túsinikli. Biraq naǵız qaraqalpaqsha emes usaǵan. Ol Qutımbaydıń esiginde júrgendebazda bir sawdagerlerdiń kelip usınday sóylesetuǵının ańǵaratuǵın edi. Alısıraq turǵanlıqtan ba yamasa burın kóp sóylesip kórmegen tili bolǵanlıqtan ba, bazıbir pikirlerdi ǵana uqtı.
- Joldas Kozlov bılay dep atır. Hayal-qızlarǵa jaman kóz benen qaraǵandı toqtatıp, malǵasatıw, qalıń mal alıwǵa tıyım salınsın... Shıǵısta hayal-qızlar erkeklerden aqılsız depesaplanadı. Aytıńızlar, olar sizlerden aqılsız ba?... Joq, hayal-qızlar erkeklerden aqılsız emes... Tárbiyalap oqıtıwımız kerek...
Minberden shıqqan bul sózler Jumagúldiń júregine mayday jaǵımlı tiyip, qatıp qalıptı. "Waz degen hayal-qızdı oqıtıw... Olar erkeklerden aqılsız emes" degen sóz ekenaw! Bul adamnıń sózlerin ele de anıǵıraq esitkisi kelip, jaqınlamaqshı bolıp, bir qádemilgerilep edi, shette turǵan adamlardıń kózleri "jaqınlama, ket arman" degendey boldı da turdı. Jumagúldiń ar-sarı shıǵıp, ne qıların bilmedi. Soń emiziwli qızı esine túskenlikten, kóp turıwǵa asıǵıp, arbasın artına burmaqshı bolıp edi, at qıymılday almaydı, qarasa, arbasınıń sawtanaq jeri qalmaǵan, uzaq joldan bayraqtan at kútip,
dúmpekke mingen toyshılarday uzınlı-kelteli adamlar gúpshekke shekem sıǵasıp minipti.Heshqaysısı sóylemey, siltidey tınıp tıńlap qalǵan. Ol arbasına mingenlerge hesh nársedey almay, waz túwesilgenshe kútti. Qorqqanınan ara-tura góshine qarap, pul túygen shúberegin sıypap-sıypap qoyadı...
Qaladan kesh shıqqanına qaramastan, ayna-taraǵınıń quwanıshınan da beter, esitken wazıqaytısın boyın jeńilletip, jolın óndire berdi. Altaqta ústinde shirenip otırıp atqa qamshı kótergen sayın "shúw janıwar, hayal-qızlar erkekten aqılsız emes" dep gúbirlendiózinshe.
* * *
Ol gewgimlete awılǵa aralastı.
Úyiniń qasına kelip, asıqpastan arbanı tuwarıp, attı ornına baylap jayǵastırıp júr. Ishte Tazagúldiń emshek saǵınıp ingalaǵan dawsınan basqa hesh nárse esitilmeydi. Qızıp kelgen páti menen awırıw adamnıń ústine kirmeyin dep dalada eglenip, állen waqıtlardan soń qamıt aǵashlardı satırlatıwı menen ishkeriledi. Tórebaydıń ıńqıldısı azandaǵıdanda basım. Baǵdagúl birese ayaq ushına, birese bas ushına shıǵıp, eriniń xızmetinde páyik. Jumagúl ásten barıp qásteniń betine úńildi. Ol kózin ashpay, basın olay-bulay tawlap ıńqıldaydı.
Tórebay duz tatpaǵan soń keshki tamaqtıń mazası da bolmadı. Kúni menen urınǵan Tórebaydıń kózi azmaz ilingennen keyin Tazagúl jılay bergen soń, onıń dawısın semdireyin, awırıwdı páteńge keltirer dep Jumagúl anası menen ılashıǵına keldi.Ílashıq tamǵa qaraǵanda biraz salqın edi.
-Apa-aw! - dedi Jumagúl bir qırınlap jatırǵan anasına. - Búgin men bir qızıq kórdim,biraq túsim ekenin, ońım ekenin anıq bilmeymen.
-Newe ózi, shıraǵım?
-Waz degen bir jıyındı kórdim.
Sánemniń ájim basqan appaq júzi biraz jadıraǵanday boldı. Dastıqqa basılıp atırǵanqulaǵına sańlaq tabıw ushın oń qolınıń alaqanın shekesine jılıstırıp qoyıp jattı.
-Waz degen hayal-qızdıń mańlayın jeti qarıs ashtıratuǵın nárse qusaydı.
-Ilayım, shıraǵım, aytqanıń kelip baxtımız ashılǵay, - dep kempir Nuratdiyin tatardan esitkenlerin esine túsirdi. Ol: "Tez kúnde bilimge ulıwma xalıqlıq atlanıs baslanadı, ele xalıqtıń abadanlıǵı ushın kóp isler islenip atır, solardı jaqında kórip qalasız" degende, bul onsha isenbeytuǵın edi, qızınıń awzınan jaqsı jańalıq esitkenine kókiregiyoshlandı.
-Biri ótirik emes, apa! Tiykarında waz degen teńliktiń jarshısı ma deymen, átteń hámmeesiter me edi?
-Onıń nesine nalıysań, ármanıń sol bolsa, sennen men esittim, mennen taǵı birew, onnantaǵı birew esite beredi...
Jumagúldiń ákelgen góshiniń jartısı kelesi kúni keshte asıldı. Bul úydiń sıylı qonaǵıhám aqılgóyi Aytbaydıń táwir tamaq asılǵan kúni keliwi úy ishindegilerdiń hámmesin shad etti.
Úydiń ishinde bir qansha qapashılıq bolǵanlıqtan olarǵa jaǵa ma, jaqpay ma degen qáwippenen qalada esitken quwanıshlı wazı tuwralı heshkimge aytpaǵan edi, házir azmaz iyni kelip tur, átteń neden basların bilmeydi. Usıǵan túsindi me, úy ishinde jaydarılıq tuwdırǵan Aytbaydıń ózi gáp qozǵadı:
-Jumagúl, keshe wazda ne kórdiń?
Tórebaydıń buǵan kewli toldı ma, ya kerisinshe me, sál mıyıǵınan kúlgendey boldı, alJumagúldiń beti burıshtay qızardı.
-Ayta ber, ayta ber, - dedi Aytbay oǵan. - Keshe seniń qatnasqanıńdı kórgen adamlardanesittim.
-Qatnasıp edim. Eger olardıń aytqanı ıras bolsa... - dep kelinshek izin ayta almay
kúlimsirewi menen basın tómen aldı.
-Tórebay esittiń be? - dedi Aytbay asa quwanıshlı. - Qáne endi usınıń izi ǵawlap keteberse. Biraq ózlerine baylanıslı-aw!
-Álbette, - dep Tórebay awırıwına shıdamay kókiregin kóterip, mańlayın jıyırdı hámdım salmaqlı túrde ıńqıldadı.
Jumagúldiń kózleri oyshıllıqtıń, Aytbaydıń kózleri ashıw aralas quwanıshtıń álleqanday sırlı belgisin ańlattı, átteń awırıw adamnıń ústinde sol sırlar ashılıspay
áńgime toqtatıldı.
Qalaǵa jáne barıw niyeti Jumagúldi ábden qushtarlandıradı. Bul qos xojalıqtıń ǵamıushın tuwǵan oy ma, yamasa wazdı esitiwge intalılıǵı ma, ózi túsine almaydı, biraq aqılhuwshı qalada turǵanday.
Eki úy arasındaǵı jalǵız azamat sırqaslanıp jatırǵanda xojalıqtı qorenish tarttırıw bárinen naqolay. Burınǵıday kún kóriwge talaplansa, múmkinshilik bar: at, arba qolda. Birjaman jeri úydiń qasındaǵı tayın otın kelesi bazarǵa shekem jaǵılıp pitedi. Onıń jubı úzilse napaqanıń jubı úzilgeni. Eger bir ret jubın úzip alsa ózleri zorǵa kúneltipotırǵan xojalıqtı qaytıp jalǵap jiberiwi qıyın bolıwı múmkin. Sol ushın Shortanbaytoǵayına barıp otın ákelgen abzal. Jumagúl bul tuwralı oylaǵan oyın azanda Baǵdagúlge aytıp kórip edi, ol birinshi bolıp aytıwǵa bata almay-aq júr eken, jan-táni menen quwatladı:
-Saǵan aytayın desem batalmay júr edim. Úydegige kempir qarap turar. Barayıq. Birewlerǵoy "qatın qarıwlanıp qazan qaynatpas" dey beredi. Qazan qaynatıp kóreyik, jurt ne der eken?
Olardıń bul oylasıǵın Tórebay ózinshe quwatlaǵan menen eki iyninen halıqlap zorǵa demalıp atırǵan qálpinde:
-Toǵaydıń bajban degen qudayı bar. Sol háleklep miynetińizdi kúydirer, - dedi sarsılıp,onıń kózi jumılıp, beti solıǵan qızıl gúldey bórtip jattı.
Bajban degen sózge Jumagúldiń denesi túrshigip shorshınayın dedi. Onıń túsiniginshe hámeldiń eń úlkeni bajban, dúnyada oǵan teń keletuǵın biyik dáreje joq. Bir jaqsı jeriTórebay menen otınǵa barǵanlarında sol biyik dárejeli bajbanǵa ushırasqan emes.
Tosınnan endi jolıǵıp qalsa, ne qıladı? Quday saqlasın!...
Quday saqlamadı. Toǵaydan qaytısın qos atlıǵa tap boldı. Olar ayrıqsha kiyingen. Qısıqiyinli birew arbanıń aldın keselegende "Óybey, mınalar bir bále etpese bolar edi" degen jaman qıyal Baǵdagúldiń basınan zuw etip túsi ózgerip, degershikke arqasın súyewi menen qatıp qaldı. Al Jumagúlde, qápelimde álleqanday kúsh hám erlik minez payda bolıp, attıńaldına zıp berip shıǵıp edi:
-Ha, náletiy urılar?! - dep qısıq iyinlisi uratuǵınday dónip, qamshısın kóterip kelipqaldı.
-Qáne, otındı túsirińler! - dedi ekinshisi jaqınlar jaqınlamastan jekirinip. Jumagúlonıń betine tiklenip qarap edi, bayaǵı Tájim murt. "Óybey!" dep baqırajaq bolıp, zorǵa ózin tuttı: "Usı kisige nege jolıǵa beremen!"
Jumagúl ózin qatal tutıp jeńislik bildirgisi kelmep edi, olardıń húkimdarlıǵına qarapózlerin haqıyqatında birewdiń toǵayına kelgen urı dep sezip:
-Aǵalar, eglemeseńiz de, besikte balam qalıp edi, - dedi óz erkin ózi irke almay.Murt
basın tómen alıw menen ǵarqıldap kúldi.
-Há... há... Balası barmısh! Baǵdagúl jılamsıradı:
-Aǵalar, bir saparǵa jiberińler, kúyewim kesel edi.
Bulardı kóriwden esnep, álle nárselerdi oylaǵan Tájim murttıń túsi suwıp sala berdi.Onı qasındaǵı joldası ańǵardı ma, kelinsheklerge degen reyimli pishinge endi hám joldasınan:
-Qaytıp tákirarlamaytuǵın bolsa keshirim bere qoyasız ba? - dep soradı.
-Meyli, baltaların alıp qal onda, - dep murt taqımın qısıp jiberip, atınıńsawırısına
qamshısınıń ushın sıypalap tiygizip alǵa júrip ketti...
-Baltanı alsa alsın, mınaw otınımızdı satsaq, bir balta bolar, - dedi Jumagúl qapalanıp kiyatırǵan Baǵdagúldi jubatpaqshı bolıp. - Ele de jaqsı boldı, arbanıtóktirgende ne qılar edik.
-Qudayımnıń kórsetpegeni kóp eken ǵoy. Men úydegi biysharanı geyde kesh qalsa, anawmınaw dep jazıqlaytuǵın edim... Bárine jańaǵı túk kórmegirler ayıplı eken-aw!
Olar óz ara gúńkildesken áńgimesi menen arbanıń shıyqıldısınan joldıń shetinen tıńtıńlap ergen bir sumdı abaylamadı. - Men jańaǵı murttı burın da eki-úsh ret kórip edim,
-dedi Jumagúl Baǵdagúlge burılıp hám teńleskennen soń sózin sozdı. - Erkinniń boyındabaspaq
baǵıp júrgenimde bir jolıqtı.
-Usınday miyrimsiz adamlar qashan joq bolar eken?
-Waqtı-sáti bar shıǵar. Bazarǵa barıp men esitken waz ıras bolsa, seniń menen bizge jaqsı
kún boladı. Hayal-qızlar erkeklerden kem emes, aqılsız emes, olardı oqıtıw kerek! - destishar bazardıń ishindegi duyım jurtqa.
-Men seni bilermeken dep sorap edim, endi saǵan shının aytayın, tisińnen shıǵarmaysańba? - dedi Baǵdagúl. - Atın aytqanımdı quday keshirsin, anaw Aytbay qurdas ta seniń aytqanıńday nárseni aytıp edi. Aytbay biyshara tuǵırǵa baylanǵan qarshıǵaday kesel ata-enesin taslap kete almay júr ǵoy. Bolmasa, ol basshıları menen sóylesip baylardı, atqa minerlerdi, xalıqqa azap bergenlerdi qashshan qolǵa alamız dep edi.
-Sen onı qalay bileseń?
-Biziń úydegi menen sıbırlısınan esittim. Awzıńa bekkem bolagór, Jumagúl, óytpeseńjaman
bolıwı múmkin, sebebi mennen hesh nárse jasırmaytuǵın adam usı jóninde qıpsalanıp sóylesedi.
-Yapırmay-a?! - Jumagúl bul áńgimeni birew tıńlap qoymadı ma degendey eki qaptalındaǵı mayda torańǵıl aralasıp ósken jıńǵıllıqqa gezekpe gezek qaradı hám Baǵdagúldiń qolınanuslap irikti. - Olar ırastan-aq sennen sır saqlay ma? Men óydep oylaǵan joq edim.
-Qaydan bilsin, qatınlardıń awzı júweri gójedey qaynaydı da júredi degen sóz bar ǵoyelde,
sonnan soń solay shıǵar, onısınıń zıyanı joq, ózleri aman bolsa bolar. Báribir seniń menen bizge elge keńes berip ústem bolıw joq.
-Solay-aw biraq, - dedi Jumagúl. Onıń dawısında isenimsizlikke aralas álleqanday yoshsezildi. - Wazda ne ushın hayallar erkeklerden aqılsız emes dedi, há? Baǵdagúl, sonı esitkeli meniń kókiregim bir túrli quwanıshlıday. Waz jóninde sol Aytbay menen ashılısıp sóylesip kórsem ne qılar eken, awıldaǵı jarlılardıń aqılgóyi sol adam ǵoy!
-Erkektiń atı erkek, abaylı bol, qıyalı buzılıp júrmesin, - dep Baǵdagúl kúlkige
aylandırajaq bolıp edi, Jumagúl:
- Men házir erge shıǵıwdı oylap júrgenim joq, rasın aytqanda sol Turımbet degen shirkindi qıymayman da. Usınıń ózi qolımdaǵı emiziwli náresteniń sebebinen shıǵar depoylayman. Bul qız ǵoy, úlkeyip kamalǵa kelse, betine ógey áke shirkew. Bolmasa, ol miyrimsizge eńsemniń shuqırın kórsetpes edim.
-Bunıń durıs-aw. Biraq ózi súymegen, ózi súye bilmegen adamdı kóp oylay berme! "At aylanıp qazıǵına keledi" degen. Bir waqıtta túsinse, Tazagúlin eslep oralar. Kelmese, atı-jolına burısh-piyaz. Seniń de teńiń tabılar.
Jumagúl kózine quyılǵan jasın halaqasınıń ushı menen ásten ǵana sıpırdı.24
Kegeyliniń biyik ırashına minip, awılǵa kóz jibergen bir atlı ádewir waqıt turıp, sońqándekke tústi de, qorjınınan aq shapanın alıp kiydi. Ol attıń ústinde shalqaya otırdı.Awılǵa aralasqanda quyash pesinlikte edi. Ol gúllán kózden awlaq Dúysenbaydıń úyiniń qasındaǵı erik baǵına súńgip ketti. Bay onı kóre sala aldınan shıǵıp, ásten ǵana qol alıstı da, úyine qaray basladı.
-Dúysenbay, mına baltanı iyesine tapsırarsań, - dedi ol jayǵa kirgennen soń baltanıesik betke
súyep.
-Bul kimdiki, Tájim jan?
-Tórebay degendiki.
-Tútin pulın óndirip bereyin be?
-Qáytseń de, óziń tapsır, bajban berip ketti derseń, - dep Tájim murt qonıshın góne shúberek penen sıpırıp, tórdegi salıwlı turǵan túrkmeni palastıń ústine shıqtı. - HayalıTurımbettiń jesiri menen otınǵa barǵanda alıp qalǵan edim. Eri izlep barmadı. Men bolsa, usınıń bánesi menen kelip turman...
Qáne, taqalıp otır, sóylesetuǵın gáp bar.
-Qulaǵım sende, - dep bay oǵan jaqın jılıstı.
-Bayaǵıda sen Turımbettiń hayalın Tórebay aldı degeninde ishimnen eki millettiń qazanıbir qaynamas dep oylap edim. Olardıń awızbirshiligi meni hayran qaldırdı ǵoy.
-Sonısı meni de tańlandıradı, ol jaǵın aytpa, aytsań ishim kúyedi...
-Báribir uzaqqa barmas-aw? Ya bararmeken? Ilaya barmas! Al endi, Dúyseke, men sol eki
hayaldıń baltasın alarında alıp qalsam da, olarda úlken sır bar ekenin sezdim... - Ástawpıralla,
-dep bay saqalın sıypadı.
-Heshqanday tańlanatuǵını joq, olar óz ara sóylesip keteberdidaǵı, men qasımdaǵı bajbandı kóp jerge shekem erttim. Eki hayal ózleriniń sóylesigi hám arbanıń shıyqıldısımenen abaylamaptı. Eger sol eki hayaldı qolǵa túsirsek, búlbildey sayratıp paydalanar
edik. Hayaldıń aqılı eki kózinde boladı. Bir nársege qızıqtıra almaymız ba?
-Eger payda tússe, júdá qızıqtıramız.
-"Men ne deymen, qobızım ne deydi" degen eken. Sen ne dep otırsań! Payda túskende júdá túsedi. Tórebay degeniń barlıq báleden xabarlı qusaǵan. Bizge bir qolaylı jeri ol oǵırı aqılsız adamdaǵı. Aqılı bolǵanda jarlı bolar ma edi. Ózi de hayalı menen oylasıp turadı eken. Jaqında seniń menen bizdeylerge qarsı úlken shabıwıl bolatuǵın qusaydı. Áne, sol ushın olardıń bizge qarsı hújimi aldı menen qáyerden hám qalay baslanatuǵınınbiliwge tiyispiz. Anaw Jumagúl degen hayal da wazǵa qatnasıptı.
-Áne, endi usı hayallardı awlaqqa alıp sóylesiwdiń ilajın qarastırıwımız tiyis.
-Ekewin de alıp qashıp, elsiz jerde qorqıtıp sóyletiw maqul ma?
-Joq, seniń aytıp otırǵanıń etekten quwırmash tógilgen waqıtta islenetuǵın usıl. Olardı qalay bolmasın sol kúyinde, kún sayın jańalıqtı bilip turatuǵın dárejedeqaldırıwımız shárt.
-Jumagúldi qolǵa túsiriw ańsat, - dedi bay oǵan isenimli. - Turımbetke qaytarıp aldıraqoyamız.
-Tiyse dey ber. Men sol qatınıńnan qorqayın dedim, burınları onday emes edi. Bizlergeqalsha qarap, arısqa súyenip shabatuǵın jolbarıstay qıyallandı, biraq ázziligin sezdi-awdeymen. Tilin tapsa, qaytıp tiyiwi de múmkin. Sebebi jesirliktiń kesapatınan azapqa qalıp júr ǵoy.
-Senińshe Turımbet qalay ózi? Men ǵoy onı jóńkelew kóremen.
-Jóńke ekeni jóńke... Biraq meniń aytqanıma júredi.
-Onda bılay: ol hayalın qaytıp alıwdıń ilajın islesin...25
Búgin táwir bolar, erteń táwir bolar dep dámelenip eki úy birden tilese de, Tórebay sawalaqoymadı. Erkek basqarǵan xojalıqlar zorǵa kúneltip otırǵan bul zamanda úyde kesel jatıwı múshkildi awırlastırdı. Ilaj qansha? Eki hayal kúsh biriktirip biytaptıń kerek asın tawıp beriwge kúsh jumsaydı. Súzek bolǵan Tórebay kesh terledi.
Qońsı-qobalardıń da janı tózbey kelip, hal-jaǵday sorasıp, tez táwir bolıwın tilep ketedi. Solardıń biri sıpatında awıldıń mollası Mámbet keseldiń halın sorap kelipedi, ol tamır soǵıwın kóripkórip:
- Ǵarǵıstıń izi bar eken, - dep ketti.
Baǵdagúl de, Jumagúl de oylasadı, onıń qayaqtan ǵarǵıs alǵanın bilmeydi. Tórebaydıń ózinen sorasa, ol kisige ǵarǵıs alǵanday jamanlıq etken háreketin esine túsire almaydı.Bunıń ushlıǵın shıǵarıp ketken Gúlbiyke boldı. Ol Mámbet molla kelip ketken kúnniń erteńine azan menen kelip: - Men sen ushın tús kórip shıqtım, sen, qazaq, qaralı qatınǵa pana bolıp, aq kókirek qatınnıń kózine shóp salıp qudayǵa qarsı bolıpsań, kúnińe jarap turǵan jalǵız yabıń daóledi, - dep ózi zorǵa jatırǵan adamnıń júregine seksewildiń shoǵın salıp ketti.
Júregi dúrs-dúrs soǵıp, eki iyninen dem alıp atırǵan adamǵa bul sóz awır tiygen menen,bas kóterip heshteńe ayta almay, sarǵısh tartqan keń mańlayın jıyırıp tek tislenip jattı.
Eriniń basınan bılay-bılay shıqpay otıratuǵın Baǵdagúl qızıp turdı da, waqtı-sátikeler, házir jan qayǵı bolıp atırǵan adamnıń basında shawqım shıǵarmayın degen oy menen, erinen ter shıqpay kewip atırǵan mańlayın sıypalap otırıp:
- Áy, shabazım, awzı bos adamlar ne demeydi. Jamannıń sózi ne, ózi ne?! - dedi dawısın sozaonı erkeletip. Baǵdagúlden Gúlbiyke kempirdiń kelip ne dep ketkenin esitkende Jumagúl ári-beri ashıwlandı, sırtınan tislendi, biraq hesh nárse ete almadı.
Ol endi jeter-jetpestiń gápin esitip, ne ushın usılayınsha qorlana berer eken? Aydıń onbesi qarańǵı bolsa, on besiniń jaqtılıǵı qáne? Waz aytqanlardıń aspanıy sóylegeni me sonda? Ol kóp oylandı. Óz baxtın ózi nege qıdırıp tappaydı?.. Wah, wazshılarǵa sol kúni jolıqqanda! Endi olardı izlep ketse, tabılar ma eken? Tabılmas! Kim járdemlesedi. Awılda kim bar? Aytbay she? El awzındaǵı sózge qaraǵanda ash-arıqtıń kewlin, kópti kórgen jigit, sol ǵanataba aladı. Onıń menen qalay sóylesiw kerek, uyalmay nashar bası menen erkekti qalay izleydi? Kúnine bir mártebe Tórebaydıń kewlin sorap ketetuǵın Aytbay hákisine búgin eki kúnnen beri kórinbeydi. Ne bolıp qaldı eken? Awırmasa bolar edi, biyshara... Boydaq jigitti izlep barǵanın birew bilse, sırtınan kúlip masqara qılmas pa eken? Kúlse
kúlsin, kókiregi haq, jolı dúziw ǵoy. Awzı boslar aytar da qoyar!
Turdıgúldiń aytqanınday Aytbaydıń kempiri menen ǵarrısı bar eken. Ekewi eki jerdeshalqasına jatır. Bul kirip kelgen gezde kempir:
-Aytbayjanbısań? - dedi basın esik betke burıp. Jumagúl abaylap qarap edi, kempir kózlieken. Úyge kirgennen keyin Jumagúl kóp otırmadı. Qısına-qısına kelgen jumısın ayttı.
-Hárkim óz baxtın ózi izlewi kerek, - dedi Aytbay, - jańa esińe engen ekenseń. Men kóp
nárselerden qalıp baratırman, ǵarrımnıń qulaǵı awır, kempirim kózli. Men márdikardajúrgende usı jaǵdaylarǵa shatılıptı. Eldiń jigitleri ata-anańa ózlerimiz qarasamız, qalaǵa tazasha oqıwǵa kete ber dese de, kete almadım. Bul qartayǵan "náresteler" jibermeydi, qartayǵan adamlardı taslap ketiw maǵan da ańsat emes, bolmasa bilemen, menień jaqsı keleshek kútip tur. Tezletiw ushın tek oqıw kerek.
-Wazda aytılǵanlar durıs ǵoy-á? - dedi Jumagúl shıdamay.
-Biri ǵálet emes. Biraq sol aytılǵanlardı tez iske asırıw seniń menen biziń qolımızda.Ol ushın bir nársege túsiniw lazım: jekke júrip at shabıwǵa bolmaydı.
Jumagúl oyshıl qáddin buzbay otırıptı.
-Aytbayjan, aqıl beriw qıyın sawda, oylanagór, seniń sóziń menen bir nashar ózin gúbelekbolıp otqa urmasın, - dedi bulardıń gápin tıńlap atırǵan ana.
Jumagúl bul ananıń aqıllı, nurlı júzine súysinip qaradı.
-Yaqshı, apa, yaqshı, - dedi de Aytbay Jumagúlge burılıp onıń qalada kórgenin ápiwayıwazshı
emes, aǵartıwshılar ekenin, olardı Tórtkúl jiberip otırǵanın, házir olarǵa
"Qızıl úy" dep at berilgenin, jaqın arada awılǵa da kelip qalıwı múmkinshiligin, biraqelege shekem oqıwǵa birde qaraqalpaq qızı alınbaǵanın sóylep túsindirdi hám sol wazda aytılǵanlardıń tez iske asıwın tilese, óziniń háreket etiwi kerekligin ayttı.
26
Turımbet baydikinen shıǵıp soqpaq penen úyine kiyatır. Eki kózi aynalasında, kóbirek Tórebaydıń úy betine burıladı. Ánekey, ol quyashlamada otır. "Táwir bolıp kiyatırǵan ba, qalay?" dep qayrılǵısı kelip turdı da, "usı bay meni nege zorlay beredi, onıń aytıwı boyınsha seni alaman dep barsam, neshe pullıq kisi bolaman? Ózi abırayımdı kóterejaq, jáne jaman qatınnıń aldında shermende qılajaq..." dep gúbirlenip, aldına júre berdi. Úyine jaqınlaǵan jerde soqpaqtıń ernegine atızdan suw qashıptı. Suw tartılǵan ekendaǵı, biraq usı soqpaqtıń alaqanday jeri tompayıp tur eken. "Buzawbaslarǵa jan enipti, túrtip kiyatırǵanına qara zańǵardıń! "Bir buzawbas óltirgen siyseri biyday sadaqabergen menen barabar deydi" dep gúbirlenip, ayaǵı menen sol dúmpeshikti tewip jiberip edi, astınan buzawbas emes, tırnaqtay appaq bir tamırdıń iyilip shıǵıp kiyatırǵanı kórindi. Dárriw otıra sala, túbin qarap edi, eriktiń shańǵalaǵı. Jarılıp ósken. Qızıq, tepsengisi shıqqan jolǵa da aǵash kógeredi eken-á? Shańǵalaǵın kim taslaǵan, qalay túsken? Birden esine tústi. Ótken jılı baydikinen erik jep kiyatırıp tisi ótpey qattı dep ılaqtırǵan shańǵalaǵı. Endi ol bir túp erikli bolatuǵınına quwandı. Biraq ol, jaman deptaslaǵan kelinshegi Jumagúldiń usı tepsengisi shıqqan qattı joldı tesip ónip kiyatırǵanshańǵalaqtay ósip baratırǵanın eslemedi. Keleshegin oylamadı.
Ol joqarı qarap edi, báhárdiń búgingi ótkir quyashı usı názik nálshege nurın kóbirek tókkisi kelgendey jarqırap, onıń kózlerin qamastırdı, endi ol bul ótkir quyashqa qaytıpqaramasqa táwbe etkendey, kózin qıpılıqlatıp alıp, sol otırǵan qálpinde iri qolları menen onıń átirapına ızǵar topıraq jıynap túbin qomladı... Úyinen bir sháńgil suw ákelip quydı.
* * *
Tórebay menen Baǵdagúldiń arasındaǵı tatıwlıqqa kózi qızıǵatuǵın Jumagúldiń oylaytuǵını da tek solardıń ǵamı. Sırttan qaraǵan adamǵa ol jınısınıń hayal ekenin, solhayalǵa tán jumıslardı ǵana atqarıw kerekligin umıtıp ketkendey. Erte turıp úydiń átirapın sıpırǵannan keyingi isleriniń hámmesi erkek isleytuǵın jumıslar.
Attıń aldına ot taslawǵa qorqatuǵın adam endi onı ózi ertlep, jabıwlaydı, suwǵaradı.
Ol qansha urınıp miynet etken menen ózine-ózi isenbeytuǵın edi. "Báribir erkeksiz hayalǵaxojalıq asıraw qıyın!"
Kegeylige at suwǵarmaǵa barǵanda Turımbetti kórip qalsa, keyninen kóz tigip, uzaq qarapqalǵanın qolındaǵı jipti at silikkende ǵana sezip: "nege sır aldırıp bahamdı kemitemen" dep óz jónine ketse de, Tazagúliniń tiri jetim bolıp ósip, keleshekte ákesiz
qorlanatuǵının oylap, boyı awır tartıp, ayaǵı salmaqlanǵan mezgilde "tasbawır adamǵa nege tasbawır bolmayman" dep boyın tiklep júrip keter edi. Oǵan qosımsha "Tórebay menenJumagúl qosılısıp Baǵdagúldiń kózine shóp salıptı" degen ósek tarap ketipti. Bunı esitse júregi chay tartqanday boladı, dizesinen dimar ketip, júrip baratırǵan qáddinde jıǵılıp kete jazlaydı. Sóz súyekten ótedi degendey shırayı zapıranday sarǵaydı. Biraq sır aldırmaydı. Awlaǵında eki qolı jaǵasında: "Dushpannıń ústinen shıǵar qudayım.
Qara jol qatın atandırmay Tórebaydıń janın qaldıra gór..."
Tórebaydıń qup-quw júzinen ter shıǵıp, beti berman qaraǵan aqshamda bunıń da júzine qanjuwırdı. Beti bermaǵan qarap kiyatırǵan biytaptıń keregi sorpa. Qáne oǵan tawıqtıń sorpası úzliksiz bola berse! Házirgi jaǵdayda olarǵa shajlıq maydıń tabılıwı aqırzaman. Tórebay bulardıń hámmesin sezedi. Pitegene táwir bolıp tamaqqa ashılsa da, "maǵan anaw, maǵan mınaw kerek" dep hesh nárseni kúsemeydi. Degen menen onıń tamaqqa ishteyi bárine debelgili, bul úyde pulǵa júretuǵın qádirli ne zat bar? Awısıǵı sirá joq. Biytap ushın barlıq imkaniyatlar izlendi. Qalaǵa otın aparıwǵa at kesellengen. Bul jaǵdaylar kúni-túnierine pármana bolıp júrgen Baǵdagúldiń de esin aldı. Ne islerin bilmeydi, tek gúrsinedi.Biytap eriniń hám Sánem menen Jumagúldiń zeyinlerine tiyip almayın dep olarǵa sır aldırmawǵa tırısıp baǵadı. Sánemniń de oylaytuǵını Tórebaydıń ǵamı. Sánem "Ólgende ısqatıma qoyılar, juwǵan adam jerkenbey kiyer" dep saqlap júrgen shatırash kóylegin de bir mákiyen tawıqqa awmastırdı. Bul eki kúnge napaqa boldı. Jumagúl awlaǵında da oylanıp kóredi, satqanday hesh nárse tappaydı. Qaladan alǵan aynasın satıwdan basqa ilajdıń sańlaǵı kórinbedi.
Bir jola otırıp-otırıp onı qanday da bir kúsh biylep ketti. Awıldıń aqsaqalı járdem bermes pe eken? Jas úlken ǵoy, Aytbaydıń aytqanı, wazda esitkenleri ras bolsa, ol járdemberiwi tiyis.
Ol úyde heshkimge bildirmey aqsaqaldikine tuwrılap baratır edi, baxtına onıń bir jaqqaatlı ketip baratırǵanın kórip qalıp, aldın keseley berip edi, aqsaqal da buǵan tuwrı júrdi. Jaqın gezlesken jerde Jumagúl ózin tutıp tura almay:
-Aqsaqal aǵa, irkilseńiz jumısım bar edi, - dedi. Hayal túwe erkekler búytip joldan irke almaytuǵın aqsaqal atınıń quyrıǵınan birew tartıp qalǵanday gilt toqtaǵanın bilmey-aqqaldı.
-Tórebay aǵa jatqalı ash otırmız. Soǵan járdem sorayjaq edim.
-Yaqshı, úyińe qayta ber, bir batpan júweri bergizip jibereyin, - dep aqsaqal atınıńbasın izine
qayırdı.
Úyiniń qasında keli túyip turǵan Turdıgúldi kózi shalıp sonıkine burıldı.
- Kel, apajanım!... - Kelsabın úyge súyey sala Jumagúlge qushaǵın asha juwırǵan Turdıgúldiń dawısında irenjiwdiń belgisi, al ishki sırın anıǵıraq biliw ushıntúrtkilep soraw berseń jılap jibergendey keyip bar edi.
-Saw júrseń be, qaraǵım?...
-Shúkir... Úyge kir, apam da, aǵam da joq. Keshke shekem kelmeydi.
Bir awılda turǵanına qaramastan siyrek kórisetuǵın murındıq apa menen sińli apaqshapaq bolısadı. Turdıgúl tez-tez sóylep, aǵası menen anasınıń Jańabazardaǵı iyshannıńúyine ketkenin, irge kórip bunı uzatıw ushın kún belgilep qaytatuǵının aytıp berdi.
Biraq ol buǵan kútá-kútá narazı, al Aytbaydıń kórinbey ketkenine kútá qapa eken. Jumagúl Aytbaydıń ǵarrısınıń, kempiriniń halın, solardan shıǵa almaytuǵının túsindirip edi, olar tuwralı adamlardan, Aytbaydan awızeki esitken menen úyine barıp kórmegen qız
Jumagúldiń gápine qarap kózi menen kórgendey: "Biysharalar-ay" dedi qıylanıp.
-Men solarǵa xızmet etiwim kerek. Saqalı quwday iyshanǵa ketkenshe asılıp ólemen, - dep kóz jasın jumbay-jumbay tókti.
Jumagúl onıń basınan sıypaladı.
-Jılama, qaraǵım, ólimdi oylama. Seniń menen biziń ǵamımızdı jep júrgenler kóp eken,biraq
ózlerimiz qosıla qarmanbasaq tezlenbes pe deymen, - dep wazda hám Aytbaydan esitkenlerin asıqpay aytıw ushın jaylasıp otırdı...
* * *
Jumagúl Turdıgúlden bir shiyshe sarı may ákeldi. Keshte bir batpan júweri de kelipúydiń ishi abadanlastı da qaldı.
Tamaqqa ishteyi ashılǵan Tórebaydıń kem-kem kewli sergeklenip kiyatır edi, sonlıqtan
mine, ol tósekte jata beriwge shıdamay quyashlamaǵa shıǵıp otır. Ján-jaqqa qarap awıldıńishindegi háreketke kózi qızıqtı.
Eriniń shıday almay ruzgershilikke aralasa jaq bolıp júrgenin kórgen Baǵdagúl kóptenberi islenbegen isine ókingendey:
- Betiń berman qaradı ǵoy, shabazım, endi seni úyde qaldırıp, erteń azannan baslap
Jumagúl menen atızǵa tógin tógemiz, - dep edi, Tórebaydıń kewli qarar tawıp, úyge qaytıpkirdi. Hawa azannan baslap ózgergen edi. Góne kórpeniń paxtasınday buwazaqlanǵan bulıtlar, kún awaman degenshe aspandı qaplap, kómirdey qarawıtıp háp zamatta-aq quyıp ketti. Olar ójethawanıń peyline qarsı jáne órshelene túsedi. Qońsı atızlarda kóringen arbakeshler, qosshılar jumısların tuwarsa da, sheńgellerdiń túbinen qara topıraq jıynaǵan Baǵdagúl, arbanıń shúyligine asılıp atqa kúsh qosıp arısqa boy taslaǵan Jumagúl birine-biri "qoyayıq" dep aytıwdı namıs bilip, is penen qulıpereń. Jawın baslanǵannan-aq olardı qaytıp keler dep kútken Sánemniń shır-pırı shıǵıp, eki kelinshekke reyimi kelip otırǵan Tórebaydan taqat ketti. Eki qulaǵı dalada. Bir nárse sıtırlasa, olar arbanı ákeleatırma eken dep terezeden qaraydı.
-Kempir, ózim barmasam qaytpas, ekewi de ójet! Hawa buzılısqanǵa quday nedára usındayqıladı dep ójetlenip júrgenine qara! - dep Tórebay esik betten tayaǵın qolına alǵansha sóylenip, hayallardıń ǵayratına ishinen ırza bolıp kózleri kúlimlep júr. Onıń awırıwhalına qaramay dalada tınbay jawın jawıp turǵanında shıǵıp ketiwi, awırıwdı qozdırıp alatuǵının sezgen Sánem:
-"Diyqan jawında tınadı" degen, keler, - dedi.Bir
waqta:
- Harma, biytap, - dep qos kelinshek kirip keldi. Olar tap suwǵa súńgip shıqqanday edi. Usılayınsha olar ózleri menen ózleri bolıp atırǵanda, qápelimde, Turımbet payda boldı.Onıń waqıtsız kirip keliwi úy ishin ájeplendirdi. Sóytse de, sır bermeyin degen qıyal menen Tórebay ornınan turıp, tórinen orın kórsetti.
Ústine er adam kirip kelse qızdıń da, kelinshektiń de, kempirdiń de ornınan turıwı parız. Sonıń ushın da "alpıs jasar kempirden altı jasar ul ullı" deydi ulamalar. Sonıńushın da Sánem aqlıǵın qushaqlap ornınan turıp qazan-tabaq betke qarap shegindi.
Jumagúl sonsha azaplarına qaramastan, Turımbetti nabada esine alsa, tún ishinde gúbirlenip, gúrsinip uyqısız shıǵatuǵın edi. Biraq bunısın anasına bildirgen emes.Sebebi, onıń otlı júregine taǵı da qoz salıp alıwı múmkin. Jumagúldiń Turımbettishını menen jaqsı kóretuǵının bilse, perzentiniń bir maydan sarsılǵanın kórgisi kelmeytuǵın ana, eki jastı bir-birine qosıwǵa múmkin imkaniyat qarastırar.
Turımbettiń tanawı tartılıp, jaǵınıń júni úrpeyip, kózleri masaladay janıp, ashıwlıkirgen edi. Shırayında qan joq.
Burınları ol usınday keyipte kelse, Jumagúldiń bir tayaǵı tayın, jılar qabaǵı tartpasada, bir sıńsıwı bar edi. Házir qansha ǵázebetlenip kelgen menen ayrılısqan hayalına iynedey tásir ete almadı. Jumagúl oǵan qapı ashılǵan waqıtta bir qarap, kim ekenin bilgennen soń oshaqqa abınıp otırǵan qáddin buzǵan joq. Ornınan baz-bayaǵı turmadı.
Biraq ishinen onıń kelgenine quwanıshlıday!...
Qoldan ǵarbızın túsirgen jigit et ashıwın sorpadan alayın dedi me ya Jumagúlge jinitırıstı ma, yaki ózi bilip isledi me, jas úlken Sánemniń qolınan almadı, amanlıqesenlik soraspadı da, Baǵdagúlge ásten ǵana "amanbısań!" dedi de, tósekke shıǵıp
sazıraydı. Onnan soń Tórebay menen de sóylespedi. Úy ishindegi ses-sıpasızlıq bir kesechay ishimge sozıldı.
Jeńilgen bolıp sır bermeyin degen qıyal menen Jumagúl ele bir orında. Sánem shıdayalmay aqlıǵın qushaqlawı menen shıǵıp ketti.
Baǵdagúldiń tilegi: Jumagúldiń Turımbetke xabarlaspay qalıwı edi. Biraq úyge kelgenadamǵa barın asıp berip úyrenip qalǵan Baǵdagúldiń kóp otırıwǵa sabırı jetpedi.
Pushtarlap qoyǵan otınlardı sıydamlap pechke tıǵıp, qumanǵa suw quydı. Baǵdagúl pechke jaqınlaǵan soń barıp, Jumagúl keyin básip otırdı. Al shıǵıp ketiwdi ózine namıs bildi.
Úy iyesi qoltıǵındaǵı kópshigin Turımbetke usınıp, ózi góne gúpisin jumbarshaqlap shıǵanaqladı. Ol Jumagúldiń til alǵıshlıǵına, birew kelse, ornınan ushıp turatuǵınlıǵına hayran qalıp "naǵız Biybipatpanıń qızı-aw" dep pámleytuǵın edi.
Turımbettiń biyorın kelisin bayqap Jumagúldiń tabjılmay otırǵanın ishinenmaqulladı. Usınday hókkige usı kerek! Jalbıraqlasań, moynıńa mine beredi!
Kirerin kirse de, úy ishindegi tım-tırıslıq Turımbettiń awzına bóget basıp,
Jumagúldiń adam kelgen eken ǵoy sirá dep, ornınan turmawı lal etti. Kirgende aytajaqáńgimeleri de bar usaǵan edi, úy ishindegi jaǵdaydan onısı push tárizli! Al sóylemey ketiw oǵan ne degen qıyın! Gápti neden baslardıń esabın tappay, ashıw kernep, asqınıpkelgen jedelli kókiregine Jumagúldiń qozǵalmay otırıwı tásir jasadı ma, júregi chaytartqanday silkindi.
Tórebay onıń qanday da bir maqset penen kelgenin túsinedi, biraq sonsha kún awırıp jatqanda "qalaysań" dep hal sorawǵa jaramaǵan adam menen sóylesip ne isim bar degendey,ol da shıǵanaqlap qáddin buzbadı...
Turımbet túpirigin ústi-ústine jutınıp ári-beri otırıp baqtı. Ózliginen shań shıǵaraalmadı. Taqatı ketken Turımbet ornınan qozǵaldı. Eriniń hám Jumagúldiń ırabayın ańlaǵan Baǵdagúl de tek ornınan turıp, jol bosatqanı bolmasa "nan je" dep aytpadı.
-Jaysha kelippediń? - dedi Tórebay tım-tırıs qala beriwdi naqolay kórip. Turımbetjuwap bermesten qapını sart ettirip jawıp ketken soń, Tórebay bir mırs etip kúldi.
-Jumagúl, durıs islediń! Sennen basıldı.27
Júweri egisiniń pitken kúnleri edi. Tórebaylar da bir tanap jerine júweri egisintamamladı.
Kúnde azanda úyinen kiyinip shıǵıp, Tórebaydıń úy betine názer taslap qoyatuǵın Turımbet otınǵa baratırǵan Baǵdagúldi ańlap qaldı. Ol alısıraqqa baratırsa kerek,qolına shuwmaqlawlı arqan menen úlken oraq alǵan.
-Meyli, usını aylandırayın, - dedi gúbirlenip hayaldıń uzaqqa bet alǵanın kórgen soń. -Bay aǵamnıń aytqanınday, qaysısın qolǵa túsirsem de báribir.
Kún batarǵa qarap baratırǵan Baǵdagúl gúllegen sheńgelliktiń arasına kirip kórinbeyketti. Turımbet onnan adasıp qalmaw ushın ayaqların shaqqan-shaqqan basıp, gá jerde moynın qutanday sozıp qarap, izinen ańlıp júre berdi.
Baǵdagúl qáyerden molıraq quwraq shóp tabar ekenmen dep, ańshıday hár túpke úńilip, qalıń boyanlıqtıń arasında ján-jaǵına názer taslap qoyıp, bir túp boyannıń basın túydi de, túbine arqasın qoyıp, tip-tik ósken bir shoq jas boyandı qayırıp jiberip, túbirindegi quwraǵına oraq salıp atır edi, shópler satır-satır ete qaldı. Hesh nárseden eleńsiz júrgen Baǵdagúl selk etip basın kóterdi.
-Haw, kúyew bala, senbiseń? - Baǵdagúl onı Jumagúl jóninde shaǵınıp jalbarınıw ushınkiyatır eken dep oylap degishken edi.
-Otır, Baǵdagúl, - dedi Turımbet arqan jatırǵan jerde ózi otıra salıp. - Meniń saǵan bazarlıǵım bar. - Ol qaltasınan úsh qostay jupqa, kún menen shaǵılısqan gúmis bilezik penen qızıl qaslı gúmis júzik shıǵardı. - Má, al!
-Haw, dúzleskenbiseń? Arzıńdı ayta ber!
Turımbet birden ne derin bilmey tıǵıldı.
-Jumagúldi qaytadan almaqshımısań? - dedi ol jigitti kóp qısındıra bermeyin degen oymenen. - Ala ǵoy. Tilin tapsań, burınǵıday záhárińdi jaya bermeseń, onıń sen degeni sen degen. Bazda uyqısınan...
-Joq, ol emes, - dep Turımbet kózin jumıp, Baǵdagúlge izin ayttırmay, birden iynineasıldı. -
Meniń qıyalım saǵan ketip júr.
Jigittiń jabaday iri, júnles qolları moynına túskende Baǵdagúl sholpıdaǵı balıqtayshapshıdı:
-Haw, seniki ne, seniki? Jin urǵan ba, seni?...
-Baǵdagúl, maǵan tiy. Meniń turpatımdı, kúshimdi bileseń be? Tórebay sońǵı gezde awırıpilánázik bolıp qaldı. - Ol kelinshektiń sermengen qollarına erik bermey qushaqlap júripsıbırlanadı. - Baǵdagúl, men saǵan ashıqpan. Eger maǵan tiygiń kelmese, meniń menen júr...Baǵdagúldiń eki qolı arqasına qayırılıp, qapsıra qushaqlawlı, hár jaǵına tuwlap kóredi.Jazdırıla almaydı. Turımbetti bası menen dúkkisi kelip, oyaq-buyaqqa bılǵańlaydı. Basınan oramalı da túsip qaldı, er adam aldında basın ashıp kórmegen ádeti boyınsha alaqanı menen basın ashıp kórmegen ádeti boyınsha alaqanı menen basın baspaqshı bolıp, eki jaǵına olay-bulay buraldı, oǵan bos qol qáne. Ústindegi góne sholaq beshpentiniń shalǵayı da jırtıldı. Ózin hár jaqqa urǵan menen payda shıǵar túri bolmadı. Iri qollar