T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi
.pdfmenen qazıq bolıp qaqayıp qaldı.
-Jeńge, bunsha nege tańlanasań? - Dúysenbay qúldi de, ózi júktiń ústinen tósek alıp, onı jumbarshaqlawı menen astına qoyıp júresine otırdı.
Ol jaylasıp otırmay-aq ǵawırlasqan bir topar diyqanlar kirdi. Olardıń arasındaAytbay da, Tórebay da, Ábdi de bar edi.
Turımbet únsiz. Jumagúl hayran. Esheyinde kelgen adamǵa sóylemey qalmaytuǵın kempir de apalaqladı.
-Dúysenbay, siziń úyge de barıp edik, - dedi Aytbay. - Bunda ketipsiz. Bul ne wazzaha ózi?
-Kórip otırsız ǵoy.
-Qáne, sen usı eldiń awızbirshiligin saqlaysań ba ya joq pa? - dedi esik bette tikeyip
turǵanlardıń arasınan dápeń birewi Turımbetke.
-Sháriyat bazda hayal jaǵında da boladı, - dedi Dúysenbay. - Tureke, eldiń jigitleri seniń buzılǵanıńdı jaqsı kórip kelgen emes. Ońısıwıń kerek.
-Hayalı menen urısatuǵın birew, ajırasatuǵın birew, sizlerdiń bul ne kelisińiz? Áne, bul hayal taǵı kúsheyedi. Bunday ádet qaydan shıqtı? Bizler kelinshek ekenimizde tegeranayıbı bolsa hayaldı el bolıp sabaytuǵın edi,al sizler el bolıp meniń balamdı sabayjaqsızlar?
-Kempir, balańızdı hesh kim sabamaydı. Sabawǵa da kelgen joq, biraq Jumagúl de ózińdey adam balası ǵoy, nege búytesizler? - dedi Tórebay. Bul úyde kópshiliktiń dúmpiwine qarsıkeletuǵın adam bolmadı. Soń Aytbay sóyledi:
-Házirgi húkimet hayal-qızlardıń qorlanıwına jol qoymaydı...
Jumagúldiń shırayında úmittiń belgisi kórindi. Dúysenbay kempirge bir, jıynalǵanlarǵa bir, eki gezekpe-gezek, soń jerge iynesi túsip ketkendey
qaptalında otırǵan Tórebay menen Aytbayǵa tómen qarap otırǵan Jumagúlgede bir qarap alıp:
-Menińshe usı úyde aqılsız adam joq-aw dep pámleymen, - dedi. - Usınsha adamnıń nege kelgenin, úlken basımdı kishireytip meniń nege kelgenimdi túsiner. Gúlbiyke kelinine endi keyimes, xalayıq. Turımbet te jónsizligin qoyar. Jumagúl kelin, sen de búytip anaw-mınaw nárse ushın qula dalaǵa ılaǵa bermewiń kerek. Biz de elmiz. Eldiń jas úlken, jas kishisi bar. Mınaw Aytbay da sonı aytıp otırǵan shıǵar dep pámleymen. Men bolsam, bazbayaǵı sizlerdiń xojalıǵıńızdıń buzılmaw tárepindemen, durıs emes pe xalayıq?
-Qáne, gewek Turımbet ne deyseń? - dedi Ábdi. Bunday sózge kóterilip ketetuǵın úndemedi.
-Qáne, Gúlbiyke, sen juwap ber? - dedi bay.
-Ne aytaman?
-Ne bolatuǵın edi, balań menen kelinińdi buzıp qoyabereseń be yamasa is kórejaqsız ba? -dep Aytbay qızıwlandı.
Kempirdi kópshiliktiń susı bassa kerek, burınǵıday shawlamastan:
-Endi urısqızbayman, - dedi kelgenlerge jaltaq-jaltaq qarap. Al Turımbettiń úskini elequyılıwda, hesh wáde bermedi.
Búytip sózimdi sóyleytuǵın adam tabıladı dep oylamaǵan Jumagúl eldiń azamatlarınaishinen ırıyza. Kátqudalar shıǵıp ketkenshe jaltaqlap otırǵan kempir olar ketken soń jáne bayaǵısın baslap, kelinine "iytten qor bolıp keldiń be, qashaq!" dep gúrik etti de, qaptal bettegiúyiwli kórpeni jayıp jiberip ústine shıǵıp jattı.
Turımbet neniń ne ekenine túsinbey-aq qoydı. Nelikten bay aynıdı? Jek kóretuǵın Aytbayı menen birge shıǵıp ketiwine sebep ne? Pechke abınǵanın qoyıp, tór betke ótesala sandıqqa súyenip, azmaz otırǵan soń, qayta-qayta basın qasıp, kóp oylanıp úyinenshıqtı.
Qayda barıw kerek? Ol maqsetsiz shıqqanlıqtan ján-jaǵına qarap biraz turdı. Soń onıńúyrenshikli ayaqları Dúysenbaydikine burıldı.
Bay joq edi, sonda da ol kele sala kete bermedi.
-Qurdas qáyin, - dedi Biybi oǵan. - Jumagúl menen bólise almaytuǵın neńiz bar, urısa
bermegende bolmay ma?
Soraw Turımbetke jaqpadı. Alaqanında turǵan kesedegi chayın úplep esitpegensidi. Biybiári-beri betine qarap baǵıp edi, onıń quba júzinde álle qanday jaqtırmaǵanlıq pishim barlıǵın ańlap, óz isine aylanısıp ketti.
Bay keshke taman keldi. - Búgingi meniń tutqan jolım saǵan unamasa kerek?
-Qalay bildińiz? - dedi bul sózge kewili tolǵan jigit ishki sezimin jasıra almay. - Íras,túsinbedim, aǵa!
-Ele túsineseń, biraq sen endi onı taslayman dep júrme!
Turımbet "ne ushın" dep sorayjaq edi, irkildi. Baydıń ózi emes pe, bárqulla qız áperemendep júrgen! Búginligi birden aynıydı, turaqsız adam!
Turımbettiń otırısınan, mańlay jıyırıwınan-aq kókiregindegisin aylaǵan bay:
-Hesh abırjıma, - dedi násiyatlap. - Albıraqlama. Men saǵan orınsız nárse aytıpotırǵanım joq.
-Siziń gápińiz ushın úndemey qaldım, - dedi Turımbet mańlayın jeńi menen sıpırıp.
-Men onı sonday jek kóretuǵın boldım, sebebin bilmeymen. Al ul tuwa qoysa, taslamawımmúmkin,
qız tuwsa ushqınnıń tuqımı bolsa da shıdatpayman. Qálese Aytbay úyine aparsın.
* * *
Jumagúldiń jan kúyer ámengeri bolmaǵan menen jekke emes eken, kem-kem túsine basladı. Bul el anasın da ákeldi, azap kórgende Turımbetke topılısıp keldi. Átteń súyiwshiliktizorlap bolmaydı, qáne, eriniń dáslepki kúnlerdegi muhabbatı saqlansa! Ózi qalay súyetuǵın bolsa, Turımbet te solay súyse!
El elshiligin etti. Anasınıń basına usınday is túskende kim qayırqomlıq ete aldı? Heshkim. Házir basqasha zaman ba yamasa usı awıldıń dástúri basqasha ma? Jumagúl áne usıǵan juwap izlep bas qatıradı. Qońsılarına ayranshılap júretuǵın saparınıń birindeiynine sharıq kóterip kiyatırǵan Turdıgúldi kórip qalıp irkildi. Basın qatırǵan sorawlarǵa usı qız juwap tapsa tabar! Dúysenbay menen aqsaqaldıń úyiniń arasındaǵı ashıqlıqta anaw-mınaw ılashıqtay bir gújim qoparıwlı jatır edi, olardıń baxtına ushırasqan jeri usı káraǵa jaqın eken. Hákkedey jan-jaǵına qarasıp, ústine qara úydiń baqanların shegelep taslaǵanday tamırları hárriyisip atırǵan sol gújimniń tasasına barıp shókkeshókke túsisip otırdı...
Joq, olar kóp sóylese almadı. Jumagúl beline eki qolın tirep: - Óybey, qaraǵım, meni úyge aparagór, - dedi.
Onıń mańlayı jıyırılıp, astıńǵı erni tislewli, kókiregin qayqaytıp Turdıgúlge boyın taslaydı. Tutqanaqlı kesel me, yaki tolǵaq pa, Turdıgúl túsinbedi. Gúlbiyke kempironıń shırayın kórip, dárriw saban tawıp kelip ústine jatqardı da, qasına baqan kómip, oǵan kese júwen taslap, Jumagúldiń eki qolın júwenge suǵındırıp, qaytadan dizerletip otırǵızdı...
Ol qız tuwdı! Sonıń ashıwı ma, bosanǵannan úsh kún soń-aq beline qur baylatıp qayın eneonı jumısqa aralastırdı.
Burın aqshamǵa qaray óli tósekke kirip janı tınısh tabatuǵın kelinshektiń qızı jılawıq shıǵıp tún uyqısın tórt bólip besik tayanıp kózi ilinbeydi, al kúndiz uyqılapdem alıwǵa bayaǵı húkimi húkim. Turımbet biraz ózgergen, burınǵıday kóp asa tayaq alıp umtılmaydı, al kirse de, shıqsa daqabaǵı jabıwlı. Onıń da shıdamı ábden túwesilgen bolıwı tiyis, oylap júrgen sońǵı sózin ortaǵa tasladı.
- Úydi bosat! Seniń menen qoslas bolıw múddetimiz túwesildi!
Eri etin ashıtıp neshe mártebe tayaq urǵan menen bunday etip kesip gáp aytpastan sabapsabap shıǵıp keter edi. Urmastan, jánjel kótermesten tujırın aytılǵan sóz Jumagúlgeurǵannan awır boldı. "Ógizge tuwǵan kún baspaqqa da tuwadı, baxtım usı shıǵar, ya anamnıń, qala berdi meniń baxtım nege ashılmaydı? Bizge ne bolǵan? Ǵarǵısqa ushıradıq pa?"
Ákesi Záripbaydıń ayrılısar kúni Sánemge aytqanları esine tústi, ózin bekkemirek tutıp kórip edi, "sharr" etip jılaǵan bópesin bawrına qısqan gezde dawsınıń barınshaeńirep jiberdi:
-Endi qayda baraman? Qarshaday náreste menen meni kim sıydıradı, kim? Turımbet haslan sóylemeydi.
Jumagúl jáne jalbarınadı:
-Bir ashıwıńdı ber, shabazım? Meni túsin! Enem de ólesi adam ǵoy, onıń barlıq azabınashıdayın, mınaw náreste jetim bolmasın!
Buǵan Turımbettiń kókiregi jibispedi. Nárestege betin de qaratpadı. Qayta tirishelenipJumagúldiń ishin jandırıp sóylenedi:
-Jinimdi tırıstırıp sóyley berme! Saǵan malım shıqpaǵanın bil! Máńgilik qatın
qılaman degen oy bolǵan emes mende, bolmaydı da. Tınıq suwdı kórmey ılay suwdı tókpeyin dep júr edim... Sen onı óziń tezlettiń!...
Jumagúldiń úmiti úzildi. Ishi jılıǵanday bir juwap ala almaǵan soń bópesin jergejatqızıp qundaqlay berdi.
-Senińshe men qara qoqım suwman-á! Ele berin bile bererseń. - Onıń jıǵırdanı qaynap, kóziniń jasın tıydı. "Bul anıq jiberetuǵın bolǵan eken. Ne de bolsa sır aldırıp jılamayın" dedi de, solıǵın basıp halaqasınıń ushı menen kóz jasın sıpırdı. Ornınanturdı. Góne kórpeshege oraǵan bópesin qushaqlawı menen esikke jaqınlap, artına bir burıldı.
-Xosh bol, shabazım. Biraq seni mınaw náresteniń kóz jası tutadı, abaylı bol!
Onıń esikten shıǵıp baratırıp aytqan sózine Turımbet janbasına bir urıp, kúliwimenen qaldı. - Qolıńnan kelse, ushır aspanǵa!
Úyden shıǵarın shıqsa da, Jumagúl qayda qarap júrerin bilmey tur. Báhárge jetisip ketsede hesh gáp bolmas edi, kiyiminiń qalıń-juqası bilinbeydi, al házir-she? Kimnen kiyim tilenedi. Bul jerde turıp sır aldırǵansha bılayıraq barıp oylanayın dep táwekel alǵa júrdi. Onıń belgili baǵıtsız bir jaqqa qarap júrip baratırǵanın Baǵdagúl kórip qalǵaneken, asıǵıp qasına keldi:
- Jumagúl, qayda baratırsań? Bizikine apań keldi, júr.
Kútpegen jańalıqqa Jumagúl quwanıp, qolındaǵı bópesin túsirip alajaq bolıp edi,Baǵdagúl qaqshıp-aq qaldı.
Sánem qızın júdá saǵınıp qalıptı, qaǵazday juqarǵan betiniń eki almasınan, mańlayınan shorpıldatıp súyip atır. Óz-ózinen de gúbirlenedi: "Aqlıq kórsetkenqudaydan aylanayın".
Ol bópeni qundaǵı menen qushaqlay sala betine úńilip, shúrtiygen erinlerine, qap-qarakózlerin móldiretip ashıp-jumıp atırǵanına asa shadlıq penen qaraydı, soń onı qundaqtan jazdırıp, mańlayınan, tóbesinen, qarnınan, qullası, sawtanaq jerin qoymaysúyip atır, sirá, toyınar emes.
-Óziń-aq kiyatırmediń, tez keldiń ǵoy, - dedi Sánem. Birotala keldim dewge Jumagúldiń batılı barmay:
-Awa, - dedi.
Tórebaydıń xabarı boyınsha qızınıń jas bosanǵanın esitip kelgen Sánem bazarlıqlı eken. Xızmet
ettirgen úyi kútá sıylap jiberipti. Ol túyinshiklerin sheshti. Bópege qolaykishkene kiyimleri kóp...
"Qanday miyirman adamnıń úyinde bolǵan"...
Kempir qızınıń kózqarasınan-aq usı sorawdı uǵıp, ákelgenlerin birimlep, qızıl shaqaaqlıǵına
kiygizip atırıp:
-Men Nuratdiyin tatar degen muǵallimniń úyinde boldım, - dedi gúbirlenip. - Berekettapqırlar miyirman eken. Fatiyma degen kelinshegi nayatıy zor. Meniń aqlıqlı bolatuǵınımdı esitip edi, awısqan shıtı bolsa usılardı tiktire berdi.
"Tatar muǵallim" jóninde Jumagúldiń túsinigi bolmaǵan soń ba awzın ashıp ańqaydı. "Nede bolsa qudaydan úmiti bar úy eken" - degen oy esine kirdi, shıqpaydı. Kempir qızın túsinsin dey me yamasa onda qanday da bir sezimdi oyata qoyayın dey me, áńgimesin jalǵaydı:
-Olardı bir men emes, atı Chimbay desem boladı, sıylaydı, jaqsı kóredi. Hayalı da, ózi de jaqsı adamlar. Teńlik áperetuǵın orıslarǵa dilmash bolıp kelip, keyninde bala-qızlardıoqıtıwǵa qalıptı. Anası menen qızı jazılısıp ala qoysın degendey Tórebay kóp irkilmey otınǵa, al Baǵdagúl suw qabaǵın arqalap suwǵa ketti. Olar bir-birewin kórip mawqın bassa da, jaralıjúrekleri eljirep, birbirine sóz ayta almaydı. Aqlıǵın etegine salıp, kósilgen
ayaqların terbetip otırǵan kempirdiń qaptalında Jumagúl bir qırınlap jatır. Kempirqızınıń shashın bes barmaǵı menen tarap, taramıslanǵan qolın onıń jaǵasınan suǵıp jiberip, kókjelkesinen baslap jawırnına shekem sıypap otırıp násiyatladı.
-Qansha qatal bolǵanda da basıńdı juwıwǵa pursat taba almaǵan óziń de bir qıylı barsańaw,
balam! Anıq bunday bolatuǵınıńdı bilgen soń ólgenshe jaramsaqlanıp jumısın isleyberip ne qılasań? Nátinde kóp jegen tayaqtıń biri bolar edi, ara-tura sáwirlep te shıqpapsań, mańlaylarıńnıń tamırına shekem kók kómbek!...
Násiyat beriw tek anasına emes, Jumagúldiń turmısın bilmeytuǵın adamnıń hámmesine ańsat bolıwı múmkin. Sonlıqtan tek ǵana tıńlap tımtırıs jattı. Anasınıń balta saptay
jińishke jilikleri de onıń basına batpadı, onıń bası ana dizesine salmaq túsirmedi de.Biri mamıq kópshikke bas qoyǵanday, ekinshisi ayaǵı ústine pár kópshik taslaǵanday birinen-biri hazarsız shúyirkelesti.
-Keshigip qalarsań, kete ber, balam, - dedi kempir állen waqıtta Jumagúldiń úrpek shashlıbasınan shorıp etkizip súyip.
Jumagúldiń kózlerine jas kelip erksiz zıtıldı. Qızınıń asıqpaw sebebin ol ishinensezse de, kewli barmay otır edi, endi birotala túsindi. Hám onıń tutanayın dep turǵan júregine tamızıq basqısı kelmedi:
-Shıraǵım, sen jaslıq etip júrgen bol ma? Balalı bolǵannan keyin ata-ana arasındaǵı muhabbat balaǵa ótedi-mis degen gáp bar. Kúyewiń saǵan qırınlaǵan menen, mınaw perzentinjaqsı kórip, barlıq ıqlasın usıǵan awdarıp júrgen shıǵar.
-Úwh! - Jumagúl bir gúrsindi. - Apajan, túsinemen ǵoy. Ózi júyrik qoyan mınaw baxtı qaraqız
dúnyaǵa shıqqalı qattı ketti! Burın da hesh gáp edi, tek ózim azaplanatuǵın edim, soń mınaw palapanday nárestege tili tiyip, janımdı otqa sala beretuǵın boldı. Tegerań jılasa boldı, tap iyttıń balasınday qolınıń ushı menen dalaǵa shıǵarıp taslaydı.
Sózim awır bolsa quday keshirgey, anaw qaqpas kempiri de aqlıǵım eken dep jubatpaydı.Uyat ta bolsa aytayın, ol shirkinniń maǵan túwe adam bendege miyrimi joq!
Ana qızın jigerlendiriwdi oyladı:
-Qartayǵanda dáwlet ber, jigitimde miynet ber, degen, shıraǵım. Haslan qapalanba! Dushpanlarǵa sır aldırıp kózińe jas keltirme! Basıń jas, kóre bereseń... Quda qálese jesir qatın mıń qoy aydaytuǵın zaman baslanǵanı shınlıq. Qalada usı gáp. Gileń jarlılarǵa úlestirip atırǵan jerinen biz de xalıq qatarı jer alayıq. Qızıńdı ózim baǵaman, sen jigerlenip, jeńińdi túr, shashıńdı tóbeńe túy. Belińdi bekkem buwıp jumısisle. Tórebay da, hayalı da jaman adamlar emes kórinedi. Hal-jaǵday sóylesip otırmız. Maǵan tapqan aqılın aytıp atır. Bir jola sen úyińnen shıǵıp bas alıp ketipseń. Tórebaydan esitip shıdamadım, seniń awhalıńnıń qıyınlasqanın aytıp barıp meni ákeldi. Kúshiń barda kisige qol jayǵan jaman, qızım, Tórebaydıń arbası bar eken. "Birgelesip Shortanbay toǵayınan otın ákelip qalaǵa satsaq ta kúneltiwge boladı" dep otır. Úyge úy sıymaydı deytuǵın bolsań, usı tamǵa jabıstırıp qos dúzetip alarmız. Onıń ushın qayǵırma! Aydıń on besi qarańǵı bolsa, on besi jaqtı. Qashanǵa shekem qarańǵıda qalarmız deyseń. Nuratdiyin tatar meni eshekli ákeldirip tasladı. Bulardıń eki qazanı bar eken. Eger basqa shıqsańız birewin beremiz dep otır, - dep kempir Jumagúldiń qaǵazday juqarıp, zapıranday sarǵayǵan júzine kóz tigip, murnınıńjırıǵına
qadaladı. - Áy, sum zaman! Túyedey qıldıń-aw!
Qayǵılı kózleri súzilgen Jumagúl únsiz edi, basın kóterdi.
-Solay islemesek basqa ilaj bar ma apa. Jalǵız ǵana súyenishim sen! Jat degen jerińde jatayın, ól
degen jerde óleyin. Ketkende bunnan artıq qayda baramız? Kim bizge qulashınjaya qalar deyseń.
-Chimbaydaǵı Nuratdiyin tatardıń úyi de quwıp jibermeydi. Soǵan barsaq ta boladı. Ózleri ilahiyda jaqsı adamlar. "Bizler qaraqalpaqtıń qız-jigitlerin oqıtıwǵa, jol-joba úyretiwge qaldıq" desip otır.
-Apa, aytqanıń durıs ǵoy, bayaǵıda, eńkeyip túsken elden ólseńde shıqpa dep ediń óziń, solushın bul awıldan ketpew kerek.
-Shıraǵım, óydegenim de ıras. Endi men bir nárselerge túsingendeymen, - dep kempir sóylegen menen qızına jartıwlı hesh nárseni uqtıra almadı, al ol da anasınıń nelerdiaytqısı kelip otırǵanın ele túsinip jetispedi.
-Seniń basıńnan ótken kún meniń basımnan ótti, apa. Bayaǵıda dayımnıń awılına barayıqdep seni biykar qıynaǵanıma ókinemen!...
Sánemniń burınǵı kórgen azapları kóz aldına eleslep, azanǵı búrshikke tamǵan shıqtay jıltıraǵan monshaq-monshaq kóz jası ıbır-jıbır jıyrıq basqan betlerin juwıp, dizesine bas qoyǵan Jumagúldiń shekesine tamdı. Jeńiniń ushı menen kóz jasın sıpırıpjiberdi de:
-Qáne tur, shıraǵım, - dedi Jumagúlge. - Bet-qolıńdı juw. Uyattı. Baǵdagúldiń suwdan keletuǵın waqtı boldı. Qáddińdi tikle. Kúyewińdi esińe alıp, belińniń dimarın ketirme.Ózińdi óziń tut! Jumagúl esik betke shıǵıp, sháńgil qabaqtı shep qolına uslap muzday suwǵa betin juwdı. Baǵdagúl kirip kelgende, ol balasın emiziwge otırıp, Sánem ot jaǵıwǵa tayarlanıp, dalada
otın pushtarlap atır edi.
Keshte Sánem Tórebayǵa: "úyge úyseń de jetpeydi" dep, Jumagúldi ózinen qaldırmay,qayerde jumıs islese de, bir jaǵında júrgiziwin ótinip hám múmkinshilik bolsa, qaptalınan qos dúzetip alıwǵa járdemlesiwdi soranıp edi:
-Sizler ne tileseńiz de bárjay etemen, - dedi ol oylanıp otırmastan."Bir qapı jabıq bolsa, mıń qapı ashıq..."
Ana menen qızı kútilmegen quwanıshtıń iyesine aynaldı...21
Sánem tamnıń aldına jalǵız ózi shıǵıp jan-jaqqa qarap, kúni keshe ǵana úskini quyılǵantábiyattıń búgin birden ózgergenine máz-mayram bolıp tur edi, arqa betten kiyatırǵan bir topar atlını kórip qorqıp ketti. Bul netken atlılar?! Bári mıltıq asınǵan.
-Bul kimniń úyi? "Bolshoylardan" kim bar? - dedi Sánemge qaray burılǵan qara atlı birew. Onıń dawısında álle netken jedel hám ashıw sezilip, zaǵaraday tompaq beti kógerip, qoyıw qasları kózin jawıp turıptı. Sánem bul awılǵa biytanıs ekenin aytıpedi, ol kóp irkilip turmay:
-Bilip turıp aytpay qalsań, erteń janıńdı jáhánnemde kóre ber! - dedi de quyrıǵıtúydeklengen
atınıń janbasına bir urıp basın keyin burdı.
Ol ishke kirip áynekten qarap edi, aq murtlash atlınıń aldında piyada juwırıp jortıpjúrgen kúyew balası Turımbetti kórip, júregi suw ete qaldı: "Bul sorlı da bolshoymeken?"
Aqlıq qızı birden shorshıp jılap edi, kempir dárriw qushaqlap, "áw-áw-kish-kish" dep ekiqolınıń ústinde selkildetip, burın elestirmegen bir nársege, yaǵnıy qızına at qoyılmaǵanı esine túsip, Turımbetke degen jek kóriwshiligi qozıp ketti: adamgershiligibolǵanda usınday eter me edi? Ya anası, ya ózi perzentin eske alıp atın qoydırıwǵa jaramaǵan. Tek azamatı bar degen ataǵı bolmasa, olar da kámbaǵal-aw! Awısıq nesi bar deyseń? Sirá shıǵınınan qashqan shıǵar! At qoyıw ushın da belgili bir sarpay kerek.
Mektep mollanıń ózi kelip, kitapqa úńilip otırıp, qulaǵına qayta-qayta azan aytıp, atınqoymasa el qustanı qıladı.
Anaw-mınaw nárseniń júzine qarap adam balasın atsız qaldırıw! Qoyagór, qoyagór! Onıń Jumagúlge kóylek tiktiriw ushın arnap ákelgen segiz ǵarı qızıl shıtı bar edi, onnan artıq kisi qızıqqanday dúnyası da joq, mektep mollanı shaqırıp sonı beriw kerek pe?Bergende de kóp bolmaydı, al molla kele qoysa? Erinen talaq xatsız ayrılǵan hayaldı námahrem dep esaplap hesh mollanıń onday úyge soqpaytuǵın ádeti bar. Eń jamanı usı. Ózinshe at qoyǵanda? Jumagúl menen oylasıp kórip edi, ol "altın baslı hayaldan baqa baslı erkek artıq" dep, Tórebayǵa oylasıp kórsek degen pikir ayttı.
Keshte Tórebay kúndegisinen oylı, álle nárselerge janı tózbegendey shıdamsızlanıp otırdı. Sonlıqtan Sánem ol jóninde gáp qozǵamadı. Eri dalaǵa shıǵıp ketken máháldeBaǵdagúl olarǵa sıbırlandı:
- Búgin atlılar kelip-ketkenin esitkeli mánisi joqlaw.
Ol kóp waqıttan soń keldi, biraq bul saparı júzinde oylılıqtıń qaldıǵı bolǵan menenbir nársege kewli tolǵanlıqtıń izin ańlaw qıyın emes edi, kele sala qarap otırmay:
- Qáne, bópeńdi maǵan berip turshı, - dedi Jumagúlge qolın jayıp. - Aytpaqshı, bunıń atıkim? Tórebay eki alaqanınıń ústinde qaqshıp-qaqshıp atır. Jumagúl ne derin bilmey apasınaburıldı, apası waqıttan paydalanıp:
-Ele atı qoyılmaptı, shıraǵım, - dedi.
-Onda óziń qoya qal, - dedi Tórebay kempirge, - ayıp emes, qulaǵına azan ayttırıp kitap qarataman demey-aq qoy...
Tórebaydıń ne ushın usılay keńes berip otırǵanın hár qaysısısı ózlerinshe boljapotırǵan ana menen qızı tómen qarastı.
-Meniń anam at qoyıwdı úlken ǵániymet dep biletuǵın edi, - dedi Tórebay sol oyshıl qáddinde
otırıp, - at tıyanaqlı tilekti bildiretuǵın bolsa táwir bolatuǵın qusaydı. Maǵan anam biyshara "seniń atıńdı elde tórelik bolsın, áwladımızǵa baylıq aralassındep "Tóre" "bay" qoyıp edik, sebebi seniń atıńdı aytaman degen dushpanıńnıń da tili "tóre" bolıp "bay" bolıp gúrmeledi" deytuǵın edi, sol ushın usı qızdıń atın oylanıp qoyǵan shep emes.
- Durıs, shıraǵım, biziń jurt ta siziń jurttay balasınıń atın bir nársege súyenip qoyadı.
Biziń Jumagúl "Juma" kúni tuwılıp edi, sóytip Jumagúl boldı.
Tórebaydıń ishinde bir búklem sır ashılmay qalǵan sekilli, kelbeti bir quwarıp basılǵanday bolıp edi, Baǵdagúl gápke aralasıp, eriniń zárdeli kókirek qayǵısın aytıp jeńilleteyin dedi me, onıń anası jóninde sóylep berdi: Tórebaydıń anasın esley beretuǵınınıń bir sebebi, ol bul dúnyadan ármanı at basınday bolıp ketken adam eken... Anası táǵdir bolǵanda Tórebay 8-9 jastaǵı bala eken, ákesi menen sheshesi qazaqta ajım degen ruwdıń ataqlı bayınıń jılqımanı eken, bir kúni basqa bir ruwdıń adamları kelipajımlarǵa zorlıq etip, jılqıların aydap ketedi de, sonıń ústinde eki ortada úlken jánjel baslanadı. Ajımlardıń kúshi hálsizligin kórgen hayal shıdamaydı, tóbeleske aralasadı. Jaw tárepi hayaldıń aralasqanına qattı ızalanıp, qamshınıń túyinli jaǵın soǵan qarata bergen hám sol tóbeleste ol ólimshi bolıp tayaq jep, sonıń zardabınan kópke barmay qaytıs boladı. Biriktirip, jetpesin sozıp otırǵan anadan keyin xojalıqqa áptadalıq túsip ishqıstalıqta daǵısıp ketip joq boladı, Tórebay jetimlik penen elden shıǵınıp bir sawdagerdiń ot jaqqıshı bolıp júrip, usı qaraqalpaqtıń shuqırına kelip qaladı...
Sánemniń ayanıshı artıp kózinen jas shıǵıp kete jazladı.
-Atı kim eken biysharanıń?
-Óziń aytshı, - dedi Baǵdagúl erine.
-Tazagúl.
-Biybipatpa enemizdiń gúllán áwladında qayǵı-ǵam, táǵdir nege birdey bola berdi deseńiz-she?...
-"Taza..." "gúl" qoyılǵan atına ılayıq ózi ór kókirek, sap júrekli adam bolǵan eken, menińaqlıǵım da sonday bolsa heshkim nalımas. Bul da "Tazagúl" bola qoysın, - dedi Sánem.
Bul pikir bárine de unap qalsa kerek, júzlerinde ırzashılıq bilindi...
Dástúr boyınsha hayallardıń heshqaysısı ózi tuwǵan tuńǵısh perzentiniń durıs atın ayta almas, al
ózlerinshe qandayda bir at tawıp aladı. Erinen ayrılıp ózin erkin sezgen menenJumagúl de xalıq dástúrinen shıǵıp kete almadı, qızın "Ayqız" dedi. Shabaqtay tıpırshılaǵan Tazagúl bul ushın Ayqız degenshe Ayqız boldı. Baǵdagúlge shekem aldına aladı, al Tórebay onıń shın atın aytsa, álleqanday sezimge erksiz berilip, kókiregin suwıq jelge toltırıp, eki iyninen dem aladı jáne bosasadı, soń Tazagúldi jırlap tolǵawaytadı...
Sońǵı kúnler Jumagúl ushın tatı ısıla baslaǵan gúmis kúnler boldı, ózin sheksiz erkin,baxıtlı sezedi. Erte jatıp kesh turǵanın heshkim minemeydi.
22
Hayalına azap berip júrse de, endi Turımbet ózin bir túrli sezedi, úyrenisip qalǵanǵa ma, úyi gewek, jartı jaǵı bosap qalǵanday kórinedi. Geyde hesh jerge sıymay bir shıǵadı, bir kiredi, esheyinde úyine siyrek keletuǵın adam arqasınan súyewli diywalı tayıp ketkendey, kimge millet eterin de, kimge óshegiserin de bilmeydi. Jumagúl awıldan shıǵıpketken joq, bálkim, qıyallı shıǵar! Al barıp xabar alayın dese, erkeklik namıs ózin ózine biyletpeydi. Bay menen burınları sóylesip kórgeninde, qazanına tınıq suw ózinen ózi kelip quyıla qoyatuǵınday kóretuǵın edi, endi ılay suwına zar, kerek dese azanda Jumagúl bardaǵıday otta jaǵılmaydı.
Turımbet kirip kelse bay jadıray túsetuǵın edi, bul saparı olay bolmadı. "Kel" dep teaytpadı. Bul suwıq qabıl etiw Turımbetti oylandırdı, biraq sır bermedi: bálkim, ol sırqatlanıp yamasa hayalları menen málellesip otırǵan shıǵar.
-Úy ishler saw ma? Jeńgem tetikpe?
-Shúkir... Ana kúngi kelgen atlılar jón-josaq soraspay-aq, adamlardıń kózinshe qamshılapketkeli qapaman... Hayaldıń da ketkeni...
-Hayalıń ketse ne boptı, óziń jiberdiń. Endi alǵıń kelip júr me?Turımbet
jelkesin qasıdı.
-Alıwǵa bolar edi-daǵı, nekesi buzıldı ma dep qorqaman.
-Qanı bóten anaw Tórebay degen kelgindi hayal ústine alıptı degen gáp bar, - dedi baybiyǵam sóylep.
-Ne deysiz?
-Shamırqanba.
Jigit tıpırshılap, gá bir dizerledi, gá maldas qurındı, gá saqqa júgindi.
- Kisiniń hayalın bir jaǵına shıǵıp ashım-ayrıq bolmastan burın kórgensizler aladı,
yamasa qandar dushpanıń aladı. Jalǵız úyli bolsa da, dushpanlıǵın etti. Bul basına telpekkiygen kisiniń isi emes.
Baydıń qanday tıytıl menen aytıp otırǵanına túsinbegen onı namıs óz qushaǵınaqawsırıp, iskenjedey qıstı, otıra almadı.
-Tórebay úyinde me? - dedi ol sol úyden kiyatırǵan Aytbayǵa jolıǵıp.Aytbay onıń ne ushın Tórebaydı sorawınıń liykinin shamaladı.
-Úyinde joq eken, ne qılajaq ediń?
-Basıńa túspesin, ol qaraqalpaqtıń dástúrin buzıp men ólmey turıp, kózimniń tirisinde,men úylenbey turıp, hayalımdı nege aladı? Qaraqalpaqtıń qızlarında ar joq, onnan Baǵdagúl qarındasımızdı da tartıp alıwımız kerek.
-Súyse, ayırıw qıyın ǵoy.
-Áne, sen de satqınsań! Jas úlken adamlardıń aytqanı durıs, sen buzılıp hár millettendos tutqan adamsań...
-Qısqartsańa, ladan! Anıǵın bilmey nege háwlireseń? Men Tórebaydikinen kiyatırman,onday gáp joq. Iyt te iyt ayaǵın qızǵanadı, eger Jumagúl menen Tórebaydıń arasında baylanıs barın sezse, Baǵdagúldiń ózi shań shıǵarmay ma? Aqırına baq, aqırına! Turımbet juwasıdı.
-Júr ertip barayın, - dedi Aytbay Turımbettiń qolınan tartıp. - Házir Tórebay úyinde.Báne menen sol jerde Jumagúldi kór, ilajı bolsa, qaytadan al.
Turımbet ne qıların bilmey qaldı. Barıw kerek pe ya izge qaytıw kerek pe? Taslaǵan
hayalın kóriw ushın barsa, qanday jigit bolǵanı? Ar-sarı shıǵıp basın qasıy baslaǵan soń,Aytbay onıń qolınan jetelep Tórebaydikine qaray tarttı: olardıń qosılıspaǵanın anıq bilgizgeni maqul. Óytpese, búgin yamasa erteń bul jáne kóterilip, olar ekewiniń birewine qáwip tuwǵızatuǵını túsinikli, sebebi onıń minezi súzewik ógizden jaman, kóterilip ketse, ańsatlıqta jónge kelmeydi.
Aytbay qoyarda qoymay jeńinen tarta bergen soń Turımbet kóniwge májbúr boldı. Tórebay etigin jamap otır edi. Jańa shıǵıp ketken Aytbay Turımbetti ertip kelgen sońbir gáp bar ma eken dep ushıp-aq turdı. Turımbetti tórge otırǵızdı da, sırtqa shıqtı.
Dalada otın maydalap atırǵan Baǵdagúldiń qulaǵına bir nárselerdi tez-tez sıbırlap úygekirdi.
-Yapırmay, bala! - dep Aytbay hesh nárse bilmegensip gáp basladı. Bul waqıtta Baǵdagúl dekelip otırǵan edi. - Kim bolsa da bir juwha "Tórebay Jumagúldi alıptı!" degendi oylap tawıp, Turımbetti tabanına shoq basıp jiberipti.
-Óybey, - dedi oshaqtaǵı ottı alıstırıw ushın úplep atırǵan Baǵdagúl nárse bilmegensip.
-Biziń úydegi ondayǵa ser sala ma eken sirá. Salıp kórsin, eki ayaǵın bir etikke tıǵıp ǵanaqoyayın.
-Qoysa, Ayteke, - dedi Turımbet qısınıp. - Basqa sóz tapsa.
Olar Jumagúl tuwralı qaytıp sóz qozǵamadı. Tórebay menen Aytbaydıń qıyalı Jumagúldińnaǵız adamgershiligin, hadallıǵın, qaraqalpaqtıń qarıwlı jaysań miynetkesh qızı, bir xojalıqtı súyreytuǵın kúshi bar, aqıllı ekenin aytıp, maqtaw edi.
- Turımbet, - dedi Tórebay áńgimeni birotala basqa jaqqa burıp. - Dúysenbay bul kúnleriqalay? Bay jóninde biletuǵın bolǵanına Turımbet gárdiyip, ses-sıpasız shıǵıp ketti.
* * *
Baǵdagúldiń minezi bir kúnde ózgerdi. Erinen gúmanlanıw bılay tursın, hátte onıń aldında qabaǵın shıtıp, qarsı gáp aytıp kórmegen adamnıń kókiregi túyinlenip, "Suw saydan aǵadı, bir jaǵında shınlıq bolmasa bunday gápler shıǵar ma edi" dep oylanadı. Buǵan úlken sebep mınaw boldı: suwǵa baratırıp ya digirmannan kiyatırıp, ara-arasında ayranshılap júrip, hayallardıń sıpsıńsıpsıń sóyleskenin, erkeklerdiń iyinlesip sóylesip baratırǵanın kóredi. Al bul jaqınlasa olar awızlarına taqan salǵanday tımtırıs. Bul ne sumlıq? El jáne buzılıp, jáne awız alashılıq payda bolıp, jawgershilikbaslanajaq pa? Jo..joq, deydi ózinshe jedellenip, shamal esse, shópler qıymıldasadı... Arǵı tórkininde bir nárse bolǵan soń Turımbet kelip júr... Bálkim, olar dım úndespey til biriktirip júrgen shıǵar. Jurtlar móhmin bolıp esigińe kelip, soń áste-aqırın jılan bolıp moynıńa oratıla beredi...
Jumagúllerdi úyde bola bersin degen Baǵdagúldiń ózi edi. "Esaplı dos jańılmas" dep, basqa shıǵartqan Tórebay ǵoy! Ne degen túbi tuńǵıyıq sumlıq islegen. Onsha óyte berip
kisiniń xojalıǵı menen ne jumıslarımız bar edi, bárin tawıp júrgen ózi!
Otınǵa jalǵız ózi kete beretuǵın adam endi nege Jumagúlsiz júrmeydi? Bári túsinikli!....
Baǵdagúl gibirtiklep hesh jerde taqat ete almaydı. Erin kórse taqır jerden shańǵıtshıǵarmaqshı, sol ushın jolın tosıp, tez-tez dalaǵa shıǵıp qarap kele beredi.
Báhár jawınlı kelgenlikten jer beti bılshırap atır. Baǵdagúl dalaǵa hár shıqqan sayınjelimdey ılayǵa batıp ketken ayaqların zorǵa suwırıp, qaytıp kiredi. Ol bul jaǵdaydı kórip azandaǵı otınǵa ketken erin ayaydı da. "Biyshara, usı batpaqta qáyerlerdi súzip kiyatırǵan eken "
Tórebay Jumagúl menen toǵaydan hár kelgen sayın Jumagúldiń erkektey otın shabatuǵının, qarıwlılıǵın, jırımsızlıǵın aytıp otırǵanda, ol Jumagúldi de
ayaytuǵın edi. Házir sol esine túsip, kókiregindegi túyindi taǵı ulǵaytıp jiberedi. Ertenamazlıgerden baslap chay qaynatıp, eriniń keliwine tayarlanıp otıratuǵın hayal búgin otta jaqpadı. Kiredi, shıǵadı, uhlep zar shegedi.
Onıń álle nelerge ashıwlanıp keypi qashıp júrgenin bilgen Sánem: - Shıraǵım, sırqaslanıp otırǵanıń joq pa? - dedi keshqurın.
Ózi jaqqan ottı óshire qoyıw oǵan da ańsat sawda emes edi. Istiń aqırına jetpey kempirge ókpesin bildiriw naqolay kórindi.
- Kewlim bolıńqıramay otır, sheshe.
Kempir basqa nárse soramadı. Shıranı jaǵıp oshaqqa otın ákelip saldı.
Awır jatar máhálinde ǵana arbanıń shıyqıldısı esitildi. Kempir Baǵdagúldiń chayın demlep berdi de, óz qosına ketip, besiktegi aqlıǵın terbetip, qızınıń keliwin kútti. Tórebay kirip kelgende, eki betiniń alması qantalaǵanday qızıl edi. Álle suwıq shalǵanba? Olay dewge ayta qalǵanday suwıq joq. Daladaǵı otındı zorǵa jaylastırıp úlgerip, qaptal bettegi salıwlı tósekke súre jıǵıldı. Qanshama ashıwlı otırsa da, Baǵdagúl ornınan ushıp turǵanın sezbey-aq qaldı. Bara sala Tórebaydıń shekesin usladı. Onıń denesi qızǵan tandırday laplap tur edi.
-Óybey sorım-ay! - dedi shorshınıp. Sóytti de chaynigin qayta-qayta qaytarıp, erinińaldına qoydı. Tórebay janbaslaǵan qáddinde qoltıǵına gúpisin jıynap basıp, zorǵa otırıp awzına kese aparadı.
-Júdá sharshadıń ba? - dedi Baǵdagúl eriniń kesesine chay quyıp.
-Sorama, shabazım. Bizge mına Jumagúldi bergen qudaydı ayt, - dep demin bólip aldı.
Baǵdagúldiń betinen qanı qashıp, qolınan chaynikti túsirip ala jazladı.
Tórebaydıń onnan xabarı bolǵan joq. Chay iship kem-kem ózine kele baslaǵan soń Jumagúl jónindegi áńgimesin soza tústi. - Búgin toǵayda awırdım, shabazım, Jumagúl bolmaǵanda úyge jetiwim qıyın edi Ilahiyda qarıwlı nashar eken. Nebir batpaqlıqta, nebir
shıǵarlıqta arbanı gúpsheklegende, kúshi menen asıp túse beredi. Biziń at biyshara báhárgesalım kútá boldırıptı. Ekewimizdiń kúshimiz benen zorǵa keldi jániwar. - Mańlayı jibisip terley baslaǵan soń ılay-ılay etigin sheshti. - Kórdiń be, qostarım, ne degen batpaq. Eger Jumagúl bolmaǵanda, búgin dúzde qalatuǵın edim.
Baǵdagúl ózin tutayın dep tırıssa da, júrekke túyilgen túyin óz sheshimin tapqanshatúrtkilep baratırǵanday.
- Eki jumıs islep sharshaǵan shıǵarsań! - dedi aqır sońı shıdamay.
Tórebay hesh nársege túsinbey, onıń ne haqqında aytıp otırǵanın biliw ushın betine qarap edi, hayalınan burınǵıday jayma-shuwaq júz kórmedi. Qanday kúlki oynataman desede, túsi surlanǵan. Soǵan qarap onıń qıyalına jıldam túsindi. Adamnıń kókiregi shoshqanıń gúrkesi deydi, búgin kútá keshigip kelgenimiz ushın gúmanlanıp qalǵan ba?
Yamasa birew bir nárse dedi me eken? Hayalındaǵı sırdı bilgisi kelip edi, biraq sharshap kelgenlikten solıǵın basıp, demin alǵansha sóylemegendi maqul tawıp, janbaslap jatırǵan qáddinde ekinshi chaynikti bawırına tarttı. Hayal ele únsiz. Túsi biraz suwıq. Kesege chay quyıp kóz astınan qarap edi, Baǵdagúldiń awzı jıbır-jıbır etip sóylegisi kelip turǵanday. Eri bir awız sóylese ol on ese arttırıp jiberejaq. Bir jaǵınan pechtińqızǵını, ekinshi jaǵınan shıranıń nurı Tórebaydıń jumalaqtan kelgen júzin ushıǵadayqızarttı. Onıń álle nárselerdi oylaǵan nurlı kózleri súzilip, hayalǵa kúleshıray berip turatuǵın kelbeti sál túsin joǵaltqan. Qızıl shıraylı sulıw erine kózi túskende, Baǵdagúldiń qızǵanıshı burınǵıdan da arta túsedi, átteń ilajsız. Ol anıq awırıp kelipti. Kópshikke bir qıyalap janbaslaǵan kúyinde sońǵı keselerin ońlap ta ishe almadı.23
Diywalı jarıq-jarıq tamnıń bir qaptalın alǵan ılashıq páskeltekligi menen turmay gileń qamıs hám sheńgel menen qorshalǵan edi. Turaq jayı qanshama naqolay bolıwına qaramastan, ana menen qızdıń jan sezimleri erkin. Ǵarrı ana aqlıǵı menen ájik-gújik, alJumagúl burınǵı tar qápesten jıraq. Kesh kelsin, erte kelsin, endi onı Turımbettiń ermanı tartqıshı kútip turmaydı. Óz erki ózinde. Kisiler menen isi de joq.
"Dán bayı bolmasaq ta otın bayı bolayıq, kelgen qonaqqa bul da izzet" desip, Jumagúl menen Tórebay esik aldın Shortanbaydıń qańıratpa jıńǵıllarına úyip qoyıptı. Sol sebepten be, el arasında biraz qıtkershilik bolǵan menen kún kórisi de jaman bolmadı. Bazardan bir kún burın ákelgen bir arba otındı Tórebay qalaǵa satıp keledi. Sonıń pulıbazar arası jegendey napaqaǵa eplep ushlasatuǵın edi. Hár bazar kúni Tórebay ákelgen gósh bir jerde asılıp, eki xojalıqtıń adamları kepterlerdey juǵırlasıp jámlesedi. Geyde Tórebay sorpa iship terlegen soń, kóyleksheńlenip Jumagúldiń qızın aldına aladı. Ol shubırtıp hár qıylı kúyge salǵanda úy-ishleri siltidey tınıp qalar. "Bul aqın Abaydıń óleńderi" dep júyitkip ala jónelgende, úydiń qaslarınan ótip baratırǵan dúrsildiler detınıshlanadı. Qaraqalpaqlardıń súyip aytısatuǵın Berdaq shayırınıń qosıqların da
yadtan biledi, olardı da ózi úyrenip alǵan namalarǵa saladı. Ásirese:"Aq biydayı turıp sulı sepkennen,
Taza salı turıp shigin ekkennen,
Jónsiz qırq kún qayǵı-uwayım shekkennen, Densawlıqta bir kún shadlıq jaqsıraq",
-degen qosıqtı kóp tákirarlaydı. Bul sózge Sánem qayta-qayta basın shayqap, hár saparıkózine jas alıp, jas gezinde bul qosıqtı Berdaqtıń qaysı toyda aytqanın esley almay otırsa:
-Kempir janım, ol jaǵın oylap ne qılasań? Biraq asa shayırlıq, ótkir danalıq penenaytılǵan sóz ǵoy, - dep Tórebay kempirdi tınıshlandıradı.
Olardıń ótkergen kúni bir-birine uqsas bolıp óte berdi. Jumagúl ózin jalǵızlıqqa berip, Ayqızın aldına alsa, júrek bawırı unırap kete jazlaydı. Perzenti Tazagúl jetimliktiń kesapatınan qanday bolıp ósedi? Ári jasqanshaq, ári áljuwaz boladı. Usılaresine tússe, biyshara Jumagúl aqshamına qaray kórpege emes, namıs qushaǵına oranǵanday.
Jamılǵan kórpesi ayralıq zarpı bolıp qısadı. Terletedi. Íńırsıtadı. Dáslepki muhabbetke qansha berik! Eger Turımbet bas iyip kelse, qaytadan qosıla qoyıw bir árman!Joq, joq, eger ol kele ǵoysa aldına shárt qoyıw tiyis: "burınǵıday záhárińdi jaya berme, jaydarı bol! Óziń xalıq qatarı mańlay terlet..." Jumagúlde usı aspanıy qıyallar qaydan payda boldı? Erkinniń boyında anası menen ándamlı otırǵan joq pa edi? Sonda nege mindirip-mindirip Turımbetke shárt qoymadı? Jaslıqtan. Turmıs qurıw degen sóz - juptılar bir-birin súyse bolǵanı, ásirese hayal durıslap súye biliwi tiyis dep ózinshe oylaytuǵın edi. Analıq kempir de usılayınsha keńes bergen! Mine, ne payda taptı? Erin súymedi me ol? Bir awız sóz benen betine qarsı kelmese! Eriksiz insanǵa aylanǵanın da sezbedi. Analıq kempirdiń násiyatların yadtan shıǵarmay, eriniń ashshı sózleri, tayaqları janına batıp, sol ashıw menen sóyleyjaq bolsa,barmaǵın tislep qansha shıdap baqtı?! Sonda da baxıt shamalı shebekeyine ese berdiaw, qapılıp!...
Bazda ol bayaǵıda bir ǵarrı: "endi bala bolsam sum bala bolar edim" degen eken, sol aytqanday áwelden nege asıqtım. Endi sol jaslıq gezim oralıp kelse, basqasha bolar edim"dep mırjıyıp kúledi. Turımbet penen ayrılıssa, kún kóre almaytuǵınday sezetuǵın edi.Qaytama házir bası erikli, tabılǵan taǵamdı anası menen shópsheydi, talaylarına qayıl. Jesir qatınnıń xalıq qatarı kisige jalınbay kún keshiriwi awıldıń adamların da tańlandıra basladı. "Hayal oshaq basındaǵı ot jaqqısh" dep júrgenler hayal da qarıwlı boladı eken" desetuǵın boldı óz ara.
Aqılsız, sıqılsız dep bahalap júrgen kelinin hárkim hárkimniń "Erkekke bergisiz hayaleken" degen sózleri úy mashqalası moynına shógip, pısıldap qalǵan Gúlbiykege de esitilip, ol bir kúni uyalmay Sánemge kelip te jetti.
-Men qızımdı saǵan bergenim joq, úyińdegi azamatıńa bergenmen. Sol kelsin, - dep Sánemonı
qısqa sóz benen ǵana qaytarıp jiberdi.
Hayal aldında dize búgetuǵın Turımbet pe? Boydaq jigit atanǵanına másirip, Dúysenbayandamunda jumsap "qálegen qızıńdı áperemen" degenge ele shadı qorram. Dárya tassa tobıǵına kelmeydi...
* * *
Sol kúngi batpaq keship mánisi bolmay kelgennen berli Tórebay burınǵıday zińkildepkete almadı. Boyı awır tartıp, kóp asa dalaǵa shıǵa bermeytuǵın boldı. Kem-kemnen awırıwı kúsheyip qalaǵa barıwdan da qaldı.
Erteń bazar. Ádettegishe qalaǵa arbalı otın aparılıwı kerek. Eger olay etpegen jaǵdayda kelesi bazarǵa shekem eki xojalıqtıń tamaqtan birotala tarıǵıp, qısılshańlıqqa túsiwi sózsiz. Bul jaǵdaydan qutılıwdıń jalǵız jolı qalaǵa otın aparıw. Biraq bul ushın ondashama joq. Degen menen kókirekte jan bolǵan soń ólmesliktiń ǵamın jew shárt. Jumagúldijiberiwge bolmaydı. Ol nashar, erkektiń basshılıǵı bolmasa, onday jumıstı isley almaydı. Onıń ústine jol jaman. Jem jemey báhárge zorǵa jetken arıq yabı dimarsız.
Usınday batpaqlıqta shıǵarlıqlardan tarta almay qalǵanda, Jumagúldiń eki kózi tórt bolmay ma? Ol keshki awqattan keyin ornınan turıp qalaǵa ketiwdiń ánjamına kiristi. Ay jaqtı edi, ol taza hawaǵa shıqqan soń biraz jótelledi. Soń qamıt aǵashtı izlep arısqakiygizdi. Jumagúller de ele jatpaǵan edi. Tórebaydıń qanday da bir isler menen shuǵıllanıp atırǵanın sezip dalaǵa shıqtı hám onıń qalaǵa ketiwge házirlik kórip atırǵanın kórip kómeklese basladı. Tiyelgen otın shóńkerilme me yamasa baspa ma, ekewi arıstıń eki jaǵına shıǵıp kóteristi. Tórebay ıńqıldısın bildirmeyin dese de, arıs kótergen mezgilde kútá tabanlap shirenedi. Báhár aqshamınıń eń jaqtı túnleriniń biri bolǵanlıqtan Jumagúl onıń hárbir háreketin ańǵarıp qaladı. Sonsha jıńǵıl shapqanda terlemeytuǵın jigit esheyin nársege-aq mańlayın jeńi menen sıpırıp júr. Tez-tezden júresine otırıp qaladı.
-Tórebay aǵa, ózim ketemen qalaǵa, - dedi Jumagúl onıń júre almaytuǵının sezgen soń. Tórebaydıń dizesinen dárman ketip jáne júresine otırdı.
-Qalaǵa barǵan soń satıwdıń da mashaqatı bar-aw, qaraǵım. Úyi qalanıń ishindegi birewala qoysa ne jaqsı, alısıraqtaǵıları alsa, aparıp bolıp, ózińe túsirtetuǵın qorlıǵı bárinen jaman.
-Táwekel shıǵar, aǵa, hesh gáp bolmas, awırıwıńdı qozdırıp alarsań, jat.
-Júdá barǵıń kelse, qasımda júre ǵoy. Jatıp qalsam, arbanı aydap qaytarsań, - dediTórebay burın qalaǵa barıp kórmegen Jumagúldi qıynaldırmaw ushın.
Olardıń gúńkildisin esitip Sánem de shıqtı.
-Óytpe, shıraǵım, tımaw asqınlasa jaman boladı deydi. Jumagúl kete bersin. Sebep penenqalaǵa
barıp úyrener.
Tórebaydı uzaq jótel qısıp, olar ekewi súyep úyine kirgizdi.
Jumagúl túni menen tolıqsıp jattı. Erteń birinshi ret qalaǵa jol aladı. Qala qanday boladı eken? Kóz aldına hesh keltire almaydı. Tek sawda-satıqtıń bir jerge toplanǵan jeri dep oylaydı. Ne aparsań da, ótpey qalmaydı. Gúlbiyke kempirge shekem sol qalaǵa asqabaq aparıp pullı bolıp, qaytısın arjaǵınan kún kórinetuǵın jup-juqa biyday shórekler ákelip, dasturxanǵa qoyıp, qoddaslap otıratuǵın edi. Soǵan qarap ol qalada satılmaytuǵın zat bolmas eken der edi ózinshe. Gey kúnleri azanda bazarǵa qarap jol alǵanesheklilerdi, atlılardı kórse, "bulardıń bári qayda sıyadı, hámmesiniń tanısı bar ma eken?" dep oylar edi. Biraq qaysı qıyalınıń durıslıǵına túsinbes. Kóz aldı ubır-shubır bir nárseler menen qaplanıp, ózi isengendey bir pikirge kele almas...
Otının ótkere almay qalada qonıp qalıp júre me dep qáwipsingen Sánem oǵan Nuratdiyintatardıń úyin tawıp alıwdıń zárúr bolatuǵının eskertip, ol ushın qaysı dıǵırıqlardanqaysı dıǵırıqlarǵa qarap burılıw kerekligin uzaq waqıt túsindirgen menen, ele Chimbaydıń qay baǵıtta ekenin bilmeytuǵın Jumagúlge bári qurı eles bolıp kórindi.
-"Kóre-kóre kósem bolasań" degen, - dedi Sánem sońınan, - ele bárine úyrenisip keterseń. Biraq bir pándi-násiyhatım - otınıńdı satsań, ózińdi qalıńǵa urma. Qala degende nebir sırǵıyalar boladı, kózińniń aldında neńdi áketkenin bilmey qalasań, - dep, hátteki, otınsatqan gezde ózin qalay tutıw kerekligine shekem eskertip ayttı.
Jumagúldi birese qorqınısh, birese quwanısh biylep, kózlerin gá ashıp, gá jumıp tezirekuyqılap qalıwǵa asıqtı. Qazannıń qaqpaǵın kótergen súttey aǵarıp tań atıp kiyatırǵanda Jumagúl arbanı sazlamaqshı bolıp dalaǵa shıǵıp edi, Tórebay arıstıń qasında búgejeńlep júr eken. Ol Jumagúldi abaylamaydı. Awzına qolın basıp qayta-qayta esneydi, ústi-ústine túshkiredi. "Iyya" dep qaltıraǵanda, Jumagúldiń de eti juwlap ketti:
-Ózim qosa alaman ǵoy, aǵa!
-Áy, shıraǵımay, arbanı qalay qosqanıńdı kózim menen kórejaq edim, - dep awıldan