T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi

kerek. Awılınıń Qutım degen bayı jala jawıp, qulaǵın kestirip, azap beripti. Házir hárkimge qol jayıp tilenshilik penen kún kórip júrgen qusaydı. Qızınıń "aǵash arasına"ketkeninen xabarı bolsa da, qaysı awılda ekenin bilmeydi deydi. Qızımdı bir kórip ólsem ármansızban dep jılaǵanda etegi jasqa tolatuǵın qusaydı, bayǵustıń. Biziń jaqqa keletuǵın birewler ertip keteyin dese, "qoyagóriń, qızım kelip kóremen dese keler, bolmasaeline mına sıqılım menen barıp, ózim menen turmay onıń da júzin sarǵaytarman" dep júripti deydi. Sonı Jumagúlge aytsaq pa, aytpasaq pa eken, oylasıwǵa keldim.

-Táǵdirdiń ne bir qısıwmetleri bar-á? - dep gúrsindi Tórebay. - Ońbaǵır Turımbet Jumagúldiń murnındaǵı árebegin julıp jırıq etipti.

-Al, bunıńız durıs. Biybiniń kempiri de qıdırıp kelip aytıp ketken eken. Biybi maǵan"Jumagúldi meniń kóriwim qıyın, úyden shıǵarmaydı, ol kelmeydi, sen ayt" dep edi.

Sonı men de ayta almay júrmen. Aytayın desem, ol biysharanıń qolınan ne keledi. Sonıbizler endi oylasajaq bolıp atır edik, - dedi Baǵdagúl erine tiklenińkirep qarap.

Úshewi ústi-ústine awır suwıq dem alıp qayǵılandı.

-Menińshe sol kempirdi ákeliw kerek, - dedi Aytbay.

-Seniń aytqanıńa kele me? - Baǵdagúl ayanıshlı sóyledi.

-Kúyew balań menen qızıń jiberdi desem qáytedi.

-Ádep Turımbetke oylasıp alǵan jón. Óz anası qanday bolsa, ómirlik joldasınıń anasıda sonday bolıwı tiyis. Eger durıslap aytsaq kóner. Qáynenesi úyinde otırsa, bálkim, sonnan uyalıp Jumagúl menen urıspaytuǵın bolar.

-Qáynenesiniń kózinshe urısa berip bále kórinip pe?

-Biraq anaw úyindegi qazıqbas kempir jamanaw, - dedi Baǵdagúl.

Aytbay birazǵa shekem oylanıp otırdı.

-Turımbetke túsineseń be? - dedi Tórebay Aytbaydıń oyın ańǵarǵanday.

-Túsinbeymen. Jónke eken ózi. Nede bolsa kempirin aldırayıq.

-Ǵáripke qol sozǵannıń nesin aytasań. Aldırayıq degeniń jón. Sonda da Turımbetke barıp xabarlasıp kóreyik. Egerde jaratpasa sizikinde ya bizikinde ońısar yamasa qosılıpkútermiz. Biyshara qańǵırmasın.

Olar usı kelisimge kelgennen soń Aytbay shıǵıp ketti.

-Sen suw-puwǵa barǵanıńda Jumagúldi kórip aqıllandırıp, awıldıń jańalıqların aytıptur, - dedi

Tórebay hayalına.

-Onıń bayı menen ońısqanday túri joq eken dá, biraq boyına bir hámle pitip qalıptı.Sol ayaǵına oraw bolar dep júrme degen oydaman.

-Aqıllandır, eger olay bolsa, balasına zıyan kelip júrer...14

Tájim murt Dúysenbayǵa zerebesin úyirip "adam tawıp bereseń" dep ketse de, ushtı-kúydiózi kórinbey ketti. Biraq ózi kelmese de Dúysenbaydı jáne eki sıyırınan ayırdı. Bay ádepki kúnleri "adamın tabıw aqırzaman, mal menen qutılıp qalsam bolǵanı" dep júrse de, Turımbetten kelisim alǵalı malına ishi iyt jırtqanday.

Sol gúzdegi kelip ketkennen soń Tájim murt adamın bersin degen jasawıldı kelesi jıldıń saratanında ǵana jiberip otır. Sáske mezgilinde bay baǵınan erik aldırıp jepotır edi. Turımbettiń shaqırtıwsız-aq keliwi onı hár qashanǵıdan da beter quwandırdı,shırayına qan juwırdı.

-Áne, qosshım, nesibeń bar eken, erikten jańalıq aldırıp otırǵanımnıń ústine keldiń. Birge tatısatuǵın boldıq, - dep bay hár qaysısı mushtay-mushtay sarı erik tolǵan sebettiortaǵa tartıp Turımbetke usındı.

-Qáne je. "Sher izine, er sózinen qaytpaydı" degen, bayaǵı óziń sorap júrgen waqtıń boldı.Bir sózli jigit bolsań, nókerlik lipastı kiyip, jolǵa túseseń. Áwliye terekte kútemen! Turımbet bıltırǵı gúzden beri usı kúndi asıǵıslıq penen kútip, kókiregi alıp ushar, shıdamsızlıq penen bazda-bazda bayǵa ózi eskertetuǵın da edi, al bay oǵan "asıqpa" dep juwap beretuǵın edi.

Asıǵıslıq penen kútken kúniniń kelip qalǵanına, eńsesine digirmannıń tasın qoyǵanday, shırayı quwarıp, awzına salǵan erigin shaynay almay urtı tompaydı. Basbarmaqtıń basınday shańǵalaqtı alıp, qaltasına salıp manawsıradı.

Turımbet kóp otıra almay, jegen jalǵız eriginiń shańǵalaǵın qolına qısımlawı menenúyine qayttı. Jaqınlaǵan gezde oǵan óz úyide ázireylidey kórinip ketti. Ashıw menen qolındaǵı shańǵalaǵın qaptalına ılaqtırıp jiberdi.

Ishke kire tósekke awnaqshıdı. Biraq kem-kem kewli bosasıp, júregi ázzilep baratırǵanday. Esheyinde anasına da bawırı jibimeytuǵın adamda álle qanday ózgeris bolǵan sıyaqlı. Áytewir nársege-aq "haw, apa?" dep jalbıraqlaydı. Jumagúlge bir túrliqorqınısh penen qaraydı, biraq xabarlaspaydı. Anası perzentindegi ózgeristi sezbedi.Qazannıń, qumannıń qaqpaqların birim-birim ashıp kórip kempir gúbirleydi:

- Kelinli bolǵalı qayta tejestiriw menen sharshayman.

Turımbet awır oy menen hesh nárse esitpegendey, basına dastıqtı eki búklep qoyıp, tórdeuzınına túsip jatır. Eriniń qanday da bir oy menen bánt ekenine Jumagúl túsindi, biraqtillesiwge batılı barmay, tek kóz astınan oǵan qarap qoyadı. Turımbettiń kúndegi jatısıda usınday bolǵan menen, búgingisi pútkilley ózgeshe edi. Ózine óli shıray engen. Bir kúnniń ishinde azıp tek gáwkiygen murnı qalǵan. Uzın moynın burıp, birese áynekke, birese qapıǵa qaraydı. Sirá taqat tappas. Qıyalı da árre-tárre. Anasına oylasayın dese, haslan isenbes, xoshlaspay taslap ketiwge jazatayım oq tiyip jaradar bolsa "apa!" dep baqıratuǵını turǵan gáp.

Onıń kózlerine ólim kórine berdi. 24

"Bunsha qorqaq bolsam, nege tuwıldım! Jigitligim qáne? Jigirma bestiń kúshi joq pamende?" - Ornınan sekirip turǵan máhálde boyın biylegen gúllán qıyalları birden serpildi.

Úyinen bereket ketip, sorpa ishilmegenine neshe kúnler bolǵan edi. Búgin Turımbettińtilegi boyınsha bir ata qorazdıń sorpası erteden házirlenip atır. Ol úyge qaytıp kirgende, Jumagúl gúrtik salıp bolıp kempirge duzın tattırıp atır eken.

Tawıq sorpaǵa kópten berli qumar bolıp júrgen úy adamları kútá jım-jırtlıqta.

Jumagúl bolsa, jánjelsiz sorpa ishkeymiz dep hár qaysısınıń qas-qabaǵına qaraw menen ózornında. Búgingi kesh bul xojalıq ushın eń baxıtlı kesh boldı. Hátteki awqat ta tım-tırıs jelindi. Taza sorpa iship terisi jayılǵan kempir áwmiyin etiwden basın dastıqqa qosıpedi, pırıldadı da qaldı. Tek Turımbet biytaqat. Erinde állenetken qubılıs payda bolǵanın kúni menen sezip otırǵan Jumagúl úndemewge shıdamadı.

- Shabazım, ishińdegini maǵan ortaqlassań qáytedi?

Bunday jaǵdayda hákireńlep ketetuǵın jigit dım juwas, sóylemeydi. Júzinde kelinshegine degen qatallıq ta sezilmeydi, ózi menen ózi. Onıń álleqanday juwmaqlı oydıayaqlay almay otırǵanın Jumagúl ańǵarǵan menen onı sóylete almadı.

Turımbettiń búgingi keypi ayrıqsha ózgeshe bolǵanlıqtan jaqsı niyetten úmitlendirdi. - Maǵan úkem kelip oylasıp edi...

Áńgime murındıq sińlisi Turdıgúl jóninde baratırǵanın túsingenlikten:

-Ne qılajaq eken? - dedi Turımbet.

-Aytbay bolshoydı táwir kóreme deymen.

-Qudaydan biyúmit eser adamnıń atın aytpa maǵan.

-At aylanıp qazıǵına keledi, shabazım, kámbaǵal adam qudaydan beze ala ma?

-Qudaydan bezbese ákesindey piltaban diyqan boladıdaǵı. Onnan artıqqa aqılı da jetpeydi. At aylanıp qazıǵına kelgeni sol ma? Al endi jáne eskertemen, bul úyde Aytbaytuwralı gáp bolmasın! Áńgime shorta kesildi.

Turımbet Jumagúlge, qádimgisinshe, heshteńe eskertpey túrgeldi.

Elden atlı shıǵıp ketkenin heshkimge bildirmew maqsetinde bay menen wádelesken jerine -Áwliye

terekke shekem piyada keldi. Onı kútip turǵan Dúysenbaydıń jetegindegi at, adamdı kórip bir oqırandı. Turımbet bara-sala attıń júwenin tutıp, omırawın sıypaladı.

-Hasıl tuqım ba deymen, - dep Turımbet at ústinde shalqayıp otırıp, taqımın qısıp jiberdi de, baydıń ózi menen qatarlasıp Kegeylige tuppa-tuwra salıp jiberip edi, atlarhá demey-aq arǵı jaǵaǵa ótti.

-Házir barǵan jerimizde ózińdey jigitlerge qosılasań. Sizlerdi Tájim murt qızıl qumbetke áketip eki-úsh kún mıltıq attırıp úyretedi. Al, inim, meniń bir pándi-násiyatım bar, sonı tıńla. Bárqulla dushpanıńa reyimsiz bol. Eger joldasıńnıń birewiniń satqınekenin sezseń, sonnan saǵan zıyan keletuǵın bolsa, kóp sóylesip turma, atıp tasla. Sebebi onday adam qarsı kelgen dushpanıńnan da jaman boladı.

Turımbet sóylemeydi. Óziniń quwanıshlı ekenin de ya qıynalıp turǵanın da túsinbeydi,ishinde qanday da túyin barday seziledi.

Ekewin Samanbay jaǵasında bir topar atlı kútip aldı. Olar atların baylap, toǵaydıń qalıń jerinde ot jaǵıp soqta oynap otır. Úlken qazannıń ústi mayǵa lipildep qaynap tur.Bular da qatarǵa qosılıp otırǵannan keyin qolǵa tez suw alındı.

-Keshiktińiz ǵoy, - dedi Tájim murt bayǵa qatal pishinde qarap.

-Aydap kiyatırǵanımız usı.25

At jabıwlardı tósep otırǵan jigitlerdiń hámmesi más, hesh qaysısınıń bir nárseni uwayımlaǵan túri sezilmeydi. Olardıń keypin kórip, Turımbet te hesh nárse elestirmestenqatarǵa otırdı. Aldılarına besew ara bir tabaqtan gósh hám sorpa keltirildi.

Awqatqa pátiya isler waqıtta bir aqsaqallı kisi payda boldı. Bul kisi ataqlı Nurımbet axun degen edi. Ol ortaǵa shıǵıp betin qublaǵa qaratıp, hámmeniń orınlarınan turıwın sorap edi, barlıq adam alaqanların jayıp tikeyisti.

- "Islamnıń kúshi, onıń húkimi aqırǵı álemge shekem dúnya júzinde ústem bolıwı ushın pátiya beremen. Jigitler, baxtıńız ashılsın. Dushpanlarıńız opat bolsın!..."

15

"Qayinene úyde bolsa kúnde-kúnde urısa bermege uyalısadı" degen sheshimge kelip Tórebaymenen Aytbay Jumagúldiń anasın ákeliwdi maqul taptı. Biraq bul oyların Turımbet penen kelisip almasa baz bayaǵı bolmaydı. Sol ushın bir jola Aytbay kelip edi.

Turımbetti ushırata almay, úndemey ketti, soń Tórebay keletuǵın boldı, ol da hesh gezlestire almaydı. Gúlbiyke kempirdiń "azanda shıǵıp ketip edi" degeni menen qanaatlanıp kete beredi. Al Jumagúl kempirdiń ótirik sózine túsine almay qala beredi. Turımbettiń ushtı-kúydi joǵalǵanına bir ayǵa shamalastı. Bul kempir nege qayǵırmaydı?Ne bilgeni bar óziniń? Ilájsızdan enesinen ulınıń qayda ketkenin sorap edi, ol:

-Sen qatın kelemen dep ulım úyden bezdi, - dedi tońqıldap. - Rasın aytayın, tisińnenshıqpasın.

-Awızbirlikti buzatuǵın bul úydiń ógey adamıman ba?

-Sen kelgeli balam moynına oshaq túskenin bilip júr eken. Dáryanıń arjaǵınan qol ushıtalap

islewge ketti. Quda qálese, kiyimin pútinlep keler, saǵan da, maǵan da bir nárse awıstırayın dep júrgen shıǵar. Sen soraǵan adamǵa búy dep aytıp júrme. Ózi de arlanıp ata-baba bilispeytuǵın jaqlarǵa ketti.

Balası qatarına eki kúnge shekem kelmey xabar-atarsız joq bolıp ketkenge kempir biymazalanıp Dúysenbay bilerme eken dep barǵanında, bay usı aqıldı aytqan edi, bunıJumagúl sezbedi. Úydiń qıbır-sıbır jumısı sirá túwesilmese de Jumagúl biraz tınıshlandı. Kempiri qońsı-qobalarǵa ayranshılap ketse, oylanıp alıwǵa azmaz waqıtı awısadı. Eri qıyınshılıqta júrgende otıra beriwi kerek pe?.. Ol usı pikirin bir jola enesine aytıpedi, ol:

-"Qatın qarıwlanıp qazan qaynatpas" dep ata-baba biykar aytpaǵan, tabanıń qıshıpbaratırsa, ayranshılay ǵoy! - dedi.

Jumagúl arsınbadı. Kóp jıllardan beri turǵan awızqabaqtı alıp ayranshılaytuǵın boldı, biraq kempiri ol keter waqıtları "anaw úyge bar, mınaw úyge barma" dep, úylerdińsırtınan kórsetip qaladı. Ol kempirdiń ne maqset qoyıp júrgenin túsinbedi, al "barmadegen úyler bizlerdey jarlı shıǵar, ózleri ayran sorap júrgende úyine biz barsaq kúler"deydi de, kempirdiń aytqanınan shıqpaydı.26

Ol murındıq atası Táńirbergen mashınshınikine barıp Turdıgúl menen sóyleskisi keler,al ol úyge izep qádem qoyıwdı kempiri qadaǵan etip qoyıptı. Jasırınıp barayın dese jáne bolmaydı. Dástúr boyınsha olardıń ózleri aldı burın murındıq qızın shaqırıwı tiyis.

Bir jola azan menen Aytbaydı ushıratıp qalıp edi, onıń "Turımbet úyde me?" degen sorawına "Azanda erterek turıp ketip edi" dep juwap berse de, qısınıp qalarman dep oylamadı. Aytbay oǵan anıqlanqırap qarap, onıń qan tamırlarınıń oynaqshıp álle qandaybir sırdı búklep turǵanın sezdi.

-Erte turıp talap islewge ketse jaqsı eken.

Jaqında ǵana Baǵdagúl menen sırlasqanında ol shınınan kelip, Turımbettiń dúzelejaq ekenligin, sol ushın qol ushı talap izlep ketkenin jasırmay, keyninde kisige bildirmewdi ótingen edi, sonlıqtan ol bul jasırın sırlardı Tórebaydıń jorası Aytbayesitedi dep oyına keltirmegen.

- Erte turǵan qudayǵa da jaqsa kerek, - dedi de az gidirdi. Jumagúldi burınnan

tolǵandıratuǵın qıyal bul jigittiń jańalıq xabarın, yaǵnıy Turdıgúl aytqanday onıń beyishti jer ústine qondırıp qoya qoyatuǵın sózlerin óz qulaǵı menen esitiw edi. Al házirsoraw naqolay sıyaqlandı.

- Áy, Jumagúl, Jumagúl! - dedi Aytbay basın shayqap.

Jumıssızlıqtıń kesepatınan qılarǵa is tappay, kelininiń sırtınan bárhá baqlap júretuǵın Gúlbiyke kempir úyiniń iynewine súyenip, bulardıń sóylesip turǵanın kóriptur edi, óziniń boydaq jigit penen kóshede kóbirek irkilgenine pushayman etip, úy betinenázer salǵan Jumagúldiń kózleri onı shalıp, birden asıǵıp, shaqqan-shaqqan júrip ketti.Onıń anası tuwralı aytıwdı oylanıp turǵan jigit tez ajıralısqanına quwandı: "Biysharanıń kewlin qabartpaǵanım jaqsı boldı!"

Kempir oǵan jekirinip:

- Seniń menen Turımbetjanım kelgen soń sóylesermen, - dedi.

Jumagúl nege irkilgenin túsindirgeni menen kempir báribir isenbeydi. Ol sóylemestenawızqabaǵındaǵı ayranın turǵan bóz shekiynege quydı.

16

Erkinniń boyında "aqsaqal kelipti!" degen xabar tarqasa bolǵanı, awıl arası anda-mındashapqan atlılar menen tolıp ketetuǵın edi. Jumagúl bul awıldan onday kórinisti ele kórgen joq, sebebin de bilmeydi, sorayın dese oǵan aqsaqaldıń nege keregi bar.

Turdıgúlden bayaǵı esitkenine qaraǵanda aqsaqaldıń ózi usı awıldıń adamı bolsa kerek. Bir jola suwǵa baratırǵanında ala attıń ústinde eki iyni quwsırılıp otırǵan súwen jaqlı, murnı mıyqınıń tumsıǵınday iymek, arıq kisige ushırasıp qalıp, onıń aqsaqalekenin izinen suwǵa kelgen hayallardan sorap bildi. Bir saparı sol aqsaqaldı kórgenin aytıp kempiri de bulqıǵan:

-Bizge aqsaqal da qayırqom. Balań oǵırı aqıllı eken, "jaqsı iyt óligin awlaqqa taslaydı" degen, kórdiń be alısqa ketkenin, kútá dúnyalı bolıp keledi, - dedi maǵan...Buǵan Jumagúl de quwandı.

17

Jáne qıs keldi. Bul qıs Jumagúl kelinshek bolıp túskennen sońǵı ekinshi qıs. Turımbet Tájim murttıń toparına aralasıp kelgeli, qanday da bir awır minezli adamdaybolıp qalǵan edi. Baydıń úyinen shıqqan soń, adımın tap sanap basıp kiyatırǵanday, aqırın ǵana úyine kele berdi. Jayında gúbirli shıǵıp atır eken. Kempiri qattı-qattı sóyleydi. Ol bul waqıyaǵa qulaq salıp toqtadı.

-Men shaqırtqanım joq. Kerek bolsa Aytbay "bolshoy"dikine aparıń!

Musılmanshılıq ǵoy. Turımbet kelse, kóndiremiz.

-Eger ishimnen shıqqan perzentim bolsa, aytqanımnan shıǵarmayman.

-Kempir, qattı ketpe!

-Shıraqlarım, zorlamań, - dedi ózge dawıs.

"Bul ne jánjel?" Turımbet túsine almadı. Biraq sońǵı hayal dawısı tanıstay sezildi. Birjola Jumagúldiń Aytbay menen sóylesip turǵanı jóninde kempir balasınan kelgen kúniaq "súyinshi" tilegen edi. Sol ushınba "bolshoy" degen sózdi esitkende ashıwı qaynap, sırtta kóp turıwǵa taqat etpedi.

Jumagúl esik bette júresine otır. Bet awzın búrkep taslaǵan kempir pechtiń quwısında.Bul kempir Turımbetten sálem dáme etkendey jawlıǵın kóterip qolın sozıwǵa meyillengende barıp, ol Sánem ekenin tanıdı. Ilájsızdan bul da qolın usındı.

Balasınıń háreketin unatpay Gúlbiyke kempir jáne shawladı. - Keregi qızı bolsa áketsin!

Baǵanadan beri bolıp atırǵan áńgime belgili boldı. Sebebi jazı menen "talap islep" joǵalıp ketken Turımbetti kútip-kútip, aqırında, ol kelgen soń, Tórebay oǵan qáyinenesijóninde esitkenlerin aytıp, qolına alıw kerekligin eskertken edi. Sonda-aq ol kelisim ornına:

- Endi meniń kúsh kúyewge aylanıwım kerek pe? - dep jan juwıtpaǵan edi.

Mine házir de sol aytqanın ishinen tákirarlap, sóylemey sazırayıp tur. Eriniń keliwin kútip otırǵan Jumagúl kempirine tórelik bermegenine eńkildep jılap jiberdi. Onıń kózjasına ya Turımbet, ya Gúlbiykeniń bawırı erip, kókiregi jibimedi.

-Sen ne deyseń? - dedi Tórebay, shıdamay Turımbettiń júzine qarap.

-Ne deytuǵın edim? Bayaǵı aytqanım aytqan. Anamnan bezip jinlimen be?

-Bul da bir anań emes pe? Turımbettiń qáyinenesi qańǵırıp júr eken dese saǵan abroy

bola ma?

- Meniń balamnıń etegin jawıp júrgen sizler emes!

Sóz kesildi. Ómir boyı azap penen júzi sarǵayıp, beli búkireyiwge qaraǵan ananı panasızqaldırıw qaysı perzent ushın ońay?28

Jumagúl óz kóziniń tirisinde anasın qańǵırtıwǵa qayılshılıq bildirgisi kelmedi. Ornınan tikeydi. Onıń házirgi túsinde qanday da batıllıq bar. Biraq erin jáne tıńlapkórmekshi!.. Dáslepki pikirinen aynımaytuǵının bilgen soń:

-Anamnan men de qalmayman! - dedi qatal. Onıń kózlerinen jas ta quyıldı, biraq nasharlıǵın bildirtpey anasın eńiretpew ushın ózin márt tutıp baqtı. Buǵan Turımbettińbeti bıj etetuǵın emes, qayta sup-sur. Gúlbiyke kempir qarap turmay:

-Úydi bosatqanıń maqul. Mesheldi baǵa almaymız. Balama qız qapılmas, - dep birdentútigip,

úydi basına kóterip kátqudalarǵa jeńislik bermedi.

-Jumagúl qaraǵım, balalıq etpe, buzılıp dúzeliw ańsat emes, aldıń qıs. Ekewińiz qáyerdesıyasız. Ózim kempirdiń ilajın tabaman, - dep Tórebay táselle berip edi, Turımbettiń júregi háwlirip jáne kóterildi.

-Tórebay qoysańa! Sen emes meniń xojalıǵımdı dúzeytuǵın, qızı da ketsin!

-Qısqart! - dedi Tórebay oǵan salmaqlı etip. - Gúlbiyke anań bolǵanda, Sánem anań emespe? Enesin kórgen soń basılar, uyalar dep Aytbay ekewimiz aldırǵan edik, naǵız uyatsız ekenseń. Áy, ońbaǵannıń áwladı!

Istiń aqıbeti jamanǵa aynalatuǵının túsingennen soń Tórebay tikeyip turǵan túrinde:

-Sheshe, júre ǵoy! - dedi Sánemge. - Al, Jumagúl, sen qozǵalma!

-Qızım jılamay júrse, men tınıshpan, - dep ana mártlik etip, jılap turǵan qızın jubattı. - Shıraǵım, shańaraq bir buzılsa dúzeliwi qıyın. Erli-zayıptıń bir-birine jelimleniwi ushın kepser perzent boladı. Házir kúyew bala jaslıq etip kókiregin basaalmay júrgen shıǵar. Ata qádirin ata bolǵanda, ana qádirin ana bolǵanda bileseń degen. Qapa bolma! Aman-esen kóz jarsań, bári umıt bolıp keter.

-Qaydan bileyin, apa...

-Adamnıń keleshegi adam, shıraǵım. Ele berin esi ene kele ata-ana qádirin biledi. Men sonnan sońaq kelermen. Úh, ne qılayın? "At aylanıp qazıǵına keledi" degen. Aldınan aǵadegen bala juwırıp shıqsa, dúzeletuǵını turǵan gáp.

Jumagúl "men aǵamnıń aldına bárhama aǵalap shıǵatuǵın edim. Onıń menen ol jónlesti me? Báribir seni tasladı" dey jaq bolıp edi, anasınıń júrek jarasın tırnamayın dep,únsiz túrde kózin jeńi menen sıpırdı.

Aytbaydıń Shımbaydaǵı bir tanısı "maǵan tárbiyashı kempir kerek" dep hár barǵanda zinharlay beredi eken, erteńine Tórebay Sánemdi sol úyge áketti. Turımbet bul jaǵdaydansırttan xabarlı edi, qáyineneniń kisi esigine ketkenine janı ashımadı. Erteńine ol baydikine barıp, atın jayǵastırıp úyine kelse, Gúlbiyke keshegisindey shawlap sóylep atır edi.

-Seni alıp meniń balam qor bolǵan. "Aspazın kórip asın ish, anasın kórip qızın al" degen. Anańdı kórmey ǵapılda qalǵan ekenmen. Anası anaday bolǵan soń, qızı mınaday dá!!!Usınshama qorlıqqa tótepki berip otırǵan qostarınıń xabarǵan kewlin alıp eri jubatpadı-aw! Qayta anasınıń ústemligine másirip, óz-ózinen ırjıyıp kúlip tórge shıǵadı. Ol otıra bergen gezde Jumagúldiń bir awız sóylegen sesti shıqtı.

-Ózimdi ne deseń de, anama til tiygize berme!

-Til tiygizgende, seniń anań perishteniń áwladıma, - dep Turımbet ornınan ǵarǵıp turıp,nálli etiginiń ókshesi menen hayalın bir tepti.

18

"Kisi esiginde kózleri móltirep, arzan-qımbatqa túsinetuǵın bolıp keldi, endigi jaǵında áneydey bolıp kete berermiz" dep dáme etetuǵın Jumagúldiń shırayı qaytama hárbir kún ótken sayın shaqasınan úzilgen qızıl gúldey solıp baratır. Turımbet sál ashıwlansa boldı, Jumagúldiń "Aytbay menen sóyleskenin" ortaǵa salıp, onıń haqlıǵına gúman tuwdıradı. Qatar-qurbıları menen emin-erkin oynap-kúliw, ya erine, ya qáyinenege zar shegip, onı orınlatıw joq, kúnde-kúnde jánjel, daw. Ayaǵınıń awırlıǵı da jánjel shıǵıwınıń bir sebebi. Burınları ol eri bir jaqtan kelse, ornınan ushıp turıp qaǵıp tósek salatuǵın edi. Endi tez-tez qozǵalıwı qıyın. Jer tayanıp zorǵa ornınan turıp, zorǵaotıradı. "Aq jarılqap kún tuwıp, quday eki janımdı birden bere qoysa anamdı aldıraman" dep oylaytuǵın edi. Házirgi ol qıyalı da push!

Hátteki murnınıń jırılǵanı tap ishten tuwılǵanday úlken ayıp bolıp tańıldı.

Qáyinenesi bir kóterilse keshte tap uyqılap ketkenshe qulaǵına qurt. Jumagúl ishki zerdesin eń bolmasa aytıp tarqatıwǵa adam tappaydı. Jaqında Baǵdagúl menen suwǵa barıpsóylesip turǵanın kempiri kóre qoyǵan edi, sonnan berli ıńǵırıwlawın jáne qozdırıp jiberdi. Sóziniń sońında aytatuǵını bir gáp:

- Sen nege sonday biyhaya menen sóyleseseń?!

Mine, búgin de awır jatar. Jumagúl erin kúte-kúte kózi telmirip, aqır sońı uyqıdan kózleri ashıp, astarı jırtıq bóz kórpeni jamılıp jatır. Ele keletuǵın Turımbet joq.Otın tawsılǵan edi. Keshte kempir oǵan jartıwlı otta jaqtırmadı. Tamnıń ishi muzday."Ólim-ólim, bir ólim" dep oyladı ol, bul júristen ólgenim jaqsı. Aq sút berip asırap,kámalǵa keltirgen anama sayam túspese? Bárqulla ol: seniń tabanıńa kirgen shóńge meniń mańlayıma kirsin" dep xızmet etetuǵın edi. Sóytip asıraǵan perzentimen. Ol biyshara qartayǵanda, kisi esiginde qor. Quday bilsin, usı waqıtta ol qanday halda? Men qusap astındaǵı tósegi naqolay bolıp tikeyip otır ma?30

Meni oylap uyqısınan bezip, tún ishinde eki kózi tórt bolıp telmirip jatır ma? Kisinińbalaların jubata almay, besik basında eki kózinen qanlı jas aǵıp otır ma? Anam sonday bolıp júrgende meniki ne jatıs! Ishimdegini nege kóteremen? Bul da adam bolǵan kúni

men usap anasına qol jaba almay sarsıladı ǵoy! Qoy-á, óytetuǵın bolsa, barınan joǵı!

Kúyigi kózime kórinbesin!.. Aldımnan ne shıqsa, sol shıqsın, qorqsam ózi-aq túsip qalar!Bul bolmaǵanda anam menen keter edim, ol sorlı da usını oylap ketti ǵoy! Qara basımnıńtamaǵın tappay meshelmen be? Bunnan qutılǵanım jaqsı. Tap usı aqıldı nege erterek oylamadım?... Meyli, ele de kesh emes!..."

Jumagúl eki qaptalına eki alaqanın tirep, ıńqıldawı menen zorǵa ornınan turdı. Qattı boran "ıńń" etip húwildep qapıdan kirdi. Ol dalaǵa shıqtı. Aspan bulıtlı edi.

Qarańǵıda qayda qarap júrerin bilmey, jan-jaqqa qarap biraz waqıt turdı da, táwekel etipKegeylige qaray júrdi. Aynala jım-jırt. Suwıqqa tońǵan iytler ózleriniń keteklerinen shıǵa almay, tún tınıshlıǵın buzıp kiyatırǵan Jumagúlge bas kótermeydi. Awıldıń kún batısındaǵı Kegeyliniń ırashı qap-qara duman bolıp, ájeldey dóndi. Jumagúl sol ájelgeqaray adımın tez-tez atıp júrip kiyatır. Írashtıń basına mindi. Ústindegi jırtıq beshpentin tesip ótken qıstıń qattı boranı ırash basında onı bir maydan shıdatpadı. Ol suwalmaǵa qaray júrdi. Muz jaltırap jatır. Ján-jaǵın aylanıp úkini taba almaydı. Hár jerdi ayaǵı menen tepkilep kóredi. Muzdıń oyılǵanday túri joq. Úkini izlep hár jerdi bir tepkende, eki tobıǵı ǵayzalıp, dińkesin qurttı. Ózin ólim qushaǵına qansha iytermelep baqqan menen, iyek-iyegine tiymey qalshıldap, haldan kete basladı. Mine, usı jaǵdayda onıń basına neler kelip, neler ketpedi? Endi oǵan ólimnen basqa jollar tuyıq tárizli...

Bul suw, bul úki neshe qaraqalpaq qızın iyrimine tartpadı deyseń? Kegeyliniń Quwanıshjarmadan óriniń Qızketken dep atalıwınıń sebebi ne? Qızketken, qız! Mınawqalshıldap otırǵan Jumagúl sıyaqlı bir mómin bende! Ol da árman menen boyın suwǵa taslaǵan. "Meniń sol qızdan nem artıq? Hár kúngi azaptan qutılıwǵa jalǵız jol usı!

Meyli, Quwanıshjarmadan berjaǵı da Iyshan kópirge shekem Qız ketken dep atala qoysın!...Kim biledi? Óligimdi kim izleydi?"

Toǵız ay qursaǵında kóterip, ómiriniń jartısın jesirlik penen ótkerip "jalǵız qızım"dep júrgen ananı taslap ketiw! Quday kórsetpegey! Jalǵız ózi kete me, eki jan birden ketedi! Anası xojalıǵın buzbay ketkende, ne ushın ketti? Onıń oylaǵanı dúnyaǵa endi keletuǵın Jumagúldiń nárestesi! Baǵdagúl menen sóyleskenin esine túsirdi... Ol Tórebay menen Aytbaydıń óz ara áńgimelerin esitkenlerin aytıp, "keleshek jaqtı qusaydı,

Jumagúl, qapa bolma!" degen edi. Sonnan beri ol biraz nárseden úmitlenedi. Bálkim,ishtegi náreste baxıtlı bolar...1

Óziniń mańlayı ashılıwıda qıyın bolmas. "Joq. Buǵan iseniwge bolmaydı. Íras bolǵandaburınǵı baylar menen sawdagerler, mollalar házirgidey kúsheymes edi... Sirá aldında hesh nárse joq shıǵar!..." Úkini oyalmay hálden ketip otırǵan Jumagúldiń basındaǵı qıyalları árre-tárre...Qáytsin,

hesh kim aqıllandırmasa, adam eken dep sırlaspasa!...

Ol usılayınsha otırǵanda beshpentiniń shalǵayı muzǵa qatıp qalǵanın da abaylamaptı.Jáne úkini teppekshi bolıp, ornınan qozǵalmaqshı bolǵanda tabjıla almay qaldı.

Shalǵayın muzdan jırtpay alıw ushın háreket etkenin ózi sezbedi. Óldim azarda ornınan

turdı. Bul waqıtta kóz aldınan jáne anası elesledi:

"Ey, qızım, aqılsız bolma, men seni ólim ushın emes, ómir ushın tuwdım. Men sen ushın dúnyanıń tórt burıshın geziwge tayarman, sen ólme! Ishińdegini aya! Qartayǵan maǵan oylassań, meni taslap ketpe! Sen ólseń úsh adam óledi! Men de! Meni sen jerle! Qartayıpkúshten ayrılǵan halda panasız qaldırma, perzentim!..."

"Perzentim!..." - Jumagúl bul sózdi sıbırlap aytqan menen onıń esine taǵı bir perzent tústi: "Apa, keńesiń maqul, men bolmasam, sen de bir diywana! Arqa súyer kimiń bar, kimiń?! Tóreniyaz ba? Ol dúnya ushın seni óltiriwge tayar. Joq, joq! - dep Jumagúl muzlaǵan qolların kókiregine bastı. "Ólimniń ertesi, keshi bola ma? Tillesiw kerek. Ózi,bálkim, jol oylap tabar. Mıń qartaysa da ana, ana!.."

Ol usı oyı menen biyik jaǵaǵa qaradı. Ózi pútkilley oyǵa túsip ketken eken. Aydıń qarańǵılıǵına qosımsha tik jar basına tóńkerilip, qulap ketejaq bolıp turǵanday. Hárjerde bir tınıp, shoqalaqlarǵa asılıp, ırashqa shıqtı. Endi ol anasın qaydan tabadı.

Tórebay onı Shımbaydaǵı bir tatardıń úyine ornalastırǵan. "Shımbay-Shımbay" dep esitip júrse de, onıń qay baǵıtta ekenin bilmeytuǵın edi. Nede bolsa anasın tawıp alıwıkerek. Jolı qayda? Belgisiz. Bazı birewlerdiń "Shımbay qalasınan kiyatırmız" degenin esitkeni bar. Olar awıldıń kún shıǵısınan ótetuǵın gúzar jol menen arqadan keledi...

Ol ırashtan ásten túsip, sol jolǵa baǵdar aldı. Awıldan bir shaqırım alıslamay-aq adastı. Awıldıń arqası ǵoy dep qublasına shıǵıp ketkenin de bilmedi. Qarańǵıda kózi kórmey, góne shuqanaqlarǵa ayaǵın tıǵıp alıp, ommaqazan atıp jıǵıla beredi. Sonda da ol hesh jerde tınım tappawdı oyladı. Eger bir jerde az ǵana eglense, denesi siresip suwıqqaqatıp qalıwı turǵan gáp edi. Úyine qaytıp barayın dese, burınǵıdan da beter azap shegetuǵının kóz aldına keltirdi.

Tań atıp, átirap jarıqlanaman degenshe, bir jerdi panalaǵandı maqul kórip, aldınanshıqqan jantaq gúdiniń ıǵına barıp júresine otırdı. Ótken kúngi jumıstan, túni menengi jol tappay teńseliwden sharshaǵan dene kem-kem uyısıp, boyı zillendi.

Tamırları shertilip ketkenine qaramay, jan aybatı menen barıp jantaq gúdini buzıp astına tósedi. Jantaq tikenegi etine kirgenin bayqamay, ıqtan pana tapqanına quwanıpbuyıqtı.

Kózi sál ilingendey bolıp edi, birden oyandı. Qarasa, ústin qar kómip taslaptı. Qozǵala almadı. Ayaq-qolı sárriyip tońıp qalǵan. Basın kóterip, moynın qıymıldattı. Qollarınsál-pál háreketke keltirip sermendi. Sál-pál jibisken qolları menen ayaqların uwqalap, biraz otırdı. Biraq sawtanaq jeri qalmaǵan, sıypaǵan jerinen tiken ala beredi. Uyqısı qanıp qalǵanday seziledi. Ásten ornınan turıp appaq qardı sharlap alǵa júriwin dawam etti.

Adımları kútá tar, jańa júriske úyrengen baladay qaltıldap, hár ayaǵına batpan tas baylaǵanday, zorǵa-zorǵa kóterip basadı. Kóz ushında qar túsles aq jorǵanı shayqalta súripkiyatırǵan jolawshını ańǵardı. Oǵan kórinbey joldıń shetine qaymıqpaqshı bolıp edi, atlınıń bókteriwge shirenip shalqaya otırıwı oǵan tanıs sıyaqlı túyildi hám onı birewge megzetti. "Qáyerde kórdim? Aqsaqal emes pe?" Jumagúl onı Záripbay emes pe eken dep te shamaladı. Biraq Záriptiń qara murtı, qara saqalı bar qusaǵan edi. Házir bet-awzın appaq qıraw basqanlıqtan ańlay almadı. Sóytse deákem shıǵar dep dámelenip, jasırınbaǵandı maqul kórdi. Qansha tákabbir bolsa da usı saparı ireyimi túser. Jek kórse anası Sánemdi jek kórip ajırastı. Perzentte ne gúná bar? Jazıqlı bolǵanday heshteńe islep kórmegen qızınıń usı sıyqın kórse ayap, atına mingestirip, anasına quwıstırar, bálkim, erligi tutıp namıslansa, azaplanǵanlardan payáperer...

Bul jekke jolawshı Jumagúldi uzaqtan kóriwden-aq júrisin ózgertip, attıń jılawın oǵanqaray burdı. Az kún bolsa da alaqanda ósken perzentin tanıǵan ba yamasa jazıyrada jazatayım

duwsharlasqan batpan quyrıqtı mutqa mingestiriu ushın qıyalı buzıldı ma, ol záńgigeábden shirenip, Jumagúlge júdá jedelli jaqınladı.

- Amansız ba, qosshım!

Onıń dawısın Jumagúl birden tanıp:

-Aǵa, qolıńdı ber! - dedi suwıqtan jarılıp, qanı shıqqan qos qolın teńnen usınıp.Záripbaydıń óńi ózgerip, jadıraǵan túsinde qan qalmadı.

-Kimseń, sen?

Suwıqqa tońıp qaltırap turǵan Jumagúl:

-Jumagúlmen ǵoy, aǵa, tanımay tursań ba? - dedi zorǵa.

-Ne deydi?! Men... Ey, sen, ne islep júrseń bádbaq?!

-Apamdı izlep...

Ol Jumagúldiń Mańǵıt arasına uzatılǵanınan xabardar edi. Onı da sorap quwdalasıp, ya qızınıń kún keshirip júrisi menen qızıqsınıp bilmey, Qutımbaydıń úyine kelgende qozǵalǵan áńgimeden ańǵarǵan. Ol sonda sóz de qosqan deyseń be? Biraq, ol qızınıń kúyewinqopal jigit dep esitken edi. Sonlıqtan Jumagúldiń házir japadan-jalǵız, alba-dalba juqa kiyimler menen ketip baratırǵanın ishinen túsinse de:

- Qáne, izińe qayt! - dedi ol at ústinde qamshısın tawlap

Ákesiniń ashıwlı kelbetin kórip, qáhárli dawısın esitken menen Jumagúldiń onnanúmiti zor edi:

- Aǵa, rehim et, perzentiń edim ǵoy... - dedi jılamsırap.

Bay qızınıń jalbarıwına qarap turmadı. Ústine at aydap badabat sala berdi. - Qáne, júr deymen!! Júr!!

Biyrehim bay qamshı siltedi. Onıń qamshısı Jumagúldiń iyninen oratılıp barıp, qarabeshpent penen qosa góne bóz kóylegin de qaq ayırdı. Ákesi qalay qamshı ursa da, Jumagúlizine qarap qádem qoyǵısı kelmey, aldına qalaǵa qaray umtıldı. Iyesiniń suwlıqtı tartıp, janbasqa urǵan qamshısına shıdamay aq at onıń aldın oray berdi. Báribir,

Jumagúl alǵan baǵıtınan qaytpadı. Záripbay onı atqa bastırmaqshı bolıp, ústine dóndide. Haywan bolsa da ústindegi adamnan aqıllı janıwar, baspadı.

Zárip qızınıń ne ushın qarsılasıp, biraq awır sóz aytpay turǵanı jóninde iyneniń ushınday oylamadı. Gúllán oyı Jumagúldi Turımbetke aparıp qaytadan qosıw hám Mańǵıtlardıń jas úlkeni Dúysenbaydıń úyindegi keńeske qurı qol kelmey, "jesirińdi ákeldim" dep te maqtanıwdan awlaq emes edi... Óz qızınıń kóz jasına kókiregi jibimedi. Ózin tislep alatuǵın qasqırdan keyin kórmey, atı jaqınlaǵan gezde qamshısın bir siltep,atınıń qaymıǵıwı menen aynalıp kelip uzaqtan ura berdi. Jumagúldiń adımı órbimedi. At quwıp jetedi... Miyi zeńip, endi ol óziniń qalay qarap júrerin bilmey, eki qolı menenkózin qorshawdan basqa ilaj tappadı. Iyegin tislep juwırıw menen boldı, sorlı...4

* * *

Turımbettiń kóp qıdıratuǵınıń sebebi - "kúnlikshilikten" kelgennen keyin belgili shabarman boldı. Gewgim tússe bolǵanı ya baydıń baqqısın minedi, ya óz atına minip birjaqlarǵa barıp qaytadı. Onıń bul júrisin bay menen tek Turımbettiń ózi ǵana biliwi tiyis. Eger tis jarıp birewi bolmasa birewi ańsızda aytıp salsa, pash bolatuǵının bayonıń qulaǵına kún sayın yasıyın etip oqıytuǵın edi. Haqıyqatında ol awıldıń aynalasınan onsha qashıqlamaydı. Baratuǵın jeri tek Iyshan qala edi. Bul jerde onı Nurımbet axun ǵana kútip aladı.

Turımbet ádep bul jumıstı kútá úlken qızıǵıwshılıq penen atqardı. Baradı, qaytadı.Aparadı, bos keledi. Ne aparatırǵanın ózi de anıq bilmes.

Bul ushın ol haqı sorap ta jatpaydı. Baydıń bir wádesi esinde, sol orınlansa wassalam!Bazdabazda sol wádesin baydıń esine túsirip ıńǵırıwlaydı da.

-Bay aǵa, hayalımdı kórsem qusqım keledi.

-Házir toqtap tur. Tınıq suwdı kórmey ılay suwdı tókpew kerek, - deydi bay. Jelbegey salǵan qara gúpisin basına búrkewi menen asıǵıp úyine kelse, qapı ashıq.

"Hayalım buzıldı ma eken", degen qıyal basına sap ete qaldı. - Aytbay menen ım-jımı barekeni ıras

boldı ǵoy, naǵız ústinen keldim, kempir de uyqıshı, bilmey jatırǵan bolıwı kerek. Zańǵardı tutıp ǵana alayın..." Ayaǵın ǵaz-ǵaz basıp kirdi de, ishten támbi bastı.

Qaltasınan shırpı alıp, shútik shıraǵa tiygizip jiberdi. Jumagúl jamılıp jatatuǵın góne bóz kórpe shińgirik tósektiń ústinde úyilip jatır. Kózi uyasınan shıǵıp alarıp ketti. Kóp oylanıp turmastan, qonıshındaǵı sarı ala súyek saplı pıshaqtı suwırıp, qınınan alıp alaqanına janıp-janıp jiberdi de, ózi ushın bólek salınǵan tósekke kiripjattı. "Usınnan kelse, háyle-páylesine qaratpayman. Kimniń kózine shóp salıp júr, bul eshektiń tuwǵanı".

Azanda kempiri basın shayqap, shawqım salǵanda ǵana kózin ashtı.

-Newe ózi?

-Kelin joq, qashıp ketipti! Túrós! - Kempirdiń de, balasınıń da kózleri alaqlastı.

-Túni menen kelmedi me?