T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi
.pdf"Qara murttıń atı Tájim eken-aw! Atı álpayım bolǵan menen ózi sonsha sur, bátbesher! Ol nege kóp sóylemey maǵan tigile berdi. Bir báne tappasa bolar edi" dep Jumagúl qorqınıshqa bólense de, sol kúni onıń sóz saldırmaǵanına qarap kókiregin suwıq jerge bastı. Sonda da bazda-bazda alaǵadalıqqa berilip, álle nárselerdi qıyal etip otırǵanda, solmurt birden kóz aldınan ótip ketkendey boladı. "Adam birewge ashıq bolsa, sonı kóp esleydi, kózine kórinip, túsine enedi, deydi jurt, men soǵan ashıq bolıp qalǵanım joq pa?" degen qıyal kelgende "óybey, qoyagór! Qudayım onday menen qoslas bolıw túwe, qaytıp otjaqqıshı bolmaǵayman!" dep, tósine túsirip otırǵan qos burımın birden artına qayırıp, ornınan ushıp túrgeledi. Ol óz kúniniń qanday bolıp ótip júrgenine qaramay, Biybiniń táǵdiri jóninde biraz oylaydı. Onıń keterde sıńsıp jılaǵan sesti qulaǵına tal-tal kelip, basın jańlatadı da turadı. Usılay etip gá Biybiniń táǵdirine qıynalıp, gá qara murt Tájimdi aylanıp kelip qalmasa bolar edi dep júrgende aldınan shıqqan jemitli qarmaq ózgermedi. Bul qarmaq Áyten molla.
Onıń ıńǵırıwlap júrgenine yarım jıl shaması bolıp qalǵan edi. Qansha ázzi bolsa da ya qız, ya anası oǵan kelisim bermey júr. Mollanıń suǵanaqlıǵına bay aralasadı dep heshbiroylaǵan emes edi. Bayaǵı qonaqlardıń aldında aytqanı ıraslanıp, bir kúni keshte as úyde sút pisirip otırǵan Sánemge Qutımbaydıń ózi keldi:
-Nashar bala erjetse, onnan qutılǵan jaqsı. Óziń jesir hayalsań, artıq miynetti satıp alıp onı kiyindirgenshe qara basıńnıń ǵamın oyla. Erteń birew menen qashıp ketse, basıńdalada qaladı. Onnan da qızıńdı Áyten mollaǵa bere ǵoy.
Ya jón soraw joq, ya aldı menen túsindiriw joq, mıń mártebe bay bolsa da, mal emes, adam haqqında sóz etip otırǵan soń ana aldında iybe joq, baydıń tikeyip turıp kózge ilmey gápaytqanına Sánemniń qorlıǵı keldi:
-Qáynim, qızdı kim aytpaydı, qımızdı kim ishpeydi degen, bul sózińe túsinbedim.21
Paydańdı oylap otırman.
Baydıń at ústi sózleri Sánemniń kókiregin ál-aspanǵa jeldirip, hesh jerde turaqlatpaydı. Sonsha jazıq keń dúnya alaqanday kórinip, hawa jetispey ústi-ústinekókiregin kernep, eki iyninen dem aladı.
Anası qızınan bul jaman hádiyseni qansha jasıraman degen menen Jumagúl xabardar edi.Áyten molla Jumagúldi kórgen jerde irkip sóylemey qalmaydı. Biraq, namnaǵan kisi maǵan sóz aytıp júr dep anasına aytpaǵa ol da uyalatuǵın, onıń ústine anamdı qapa qılıpalarman dep qorqatuǵın edi. Olar usılayınsha birew-birewinen sır jasırıw menen birazwaqıt ótkergenine qaramastan, bul iske baydıń ózi aralasıwı tınıshsızlandırdı.
Olardıń hárqaysısınıń óz bilgenleri ishinde. Bir-birine aytayın dese qızı anasın,anası qızın qapa qılıp, júrek bawrına daq salıwdan qorqısadı.
Quyashlı kúnlerdiń biri edi. Kún óz uyasına qádimgi jarqırawı menen kóz qamastırıpbattı. Keshte ay erte tuwıp tún jaqtı boldı. Ana menen qız qaqırasınıń aldında
tábiyattıń túngi kórinisine, aq shógirmedey dóńgelek ayǵa zawıq penen qarap, sál jelpigenshamalda ház etip, gúllán qayǵıların umıtıp otır.
- Mınaw ayday jarqıldaǵan baxtıń bolsa...
Ay astınan kóringen jekke atlı olardıń qońsısınan Sánem kempirdiń úyin sorap keleberdi. Bir bále bolıp qalmasa bolar edi dep ekewi de bir-birine tıǵılısıńqıradı.
Jolawshı atın qoranıń qıspasına baylay sala kempir menen amanlastı. Bul uzınboylıdan kelgen, iri jigit edi. Onıń álleqanday álpayımlıǵına qarap nege
kiyatırǵanınıń sebebin túsingen ana áytewir nárseni bánelep qońsısınıkine kettidaǵı,qız úyge kirip qonaqqa tósek saldı.
- Qarındasım, amansız ba? - dedi ol bul sózdi kelgen pátte bir aytqanına qaramay.
Jigittiń sóz bası qılıw ushın aytıp otırǵanın qız túsinse de, jeńislik bergisi kelmey,onı albıratıwı oyladı.
-Kelgen páttegi amanbısańıńız benen bul amanbısańıńızdıń ayırması qanday?
-Qarındasım, sóz bası bolsın dep birew bir qızǵa "unıńdı shashayın ba?" degen eken. Solaytqanday biz de ne derimizdi bilmey atırmız.
Jumagúl kelgen jigittiń tap ózi usap sózge olaq ekenin ańǵarıp "bul da men qusap heshjerge shıǵıp kórmegen ǵoy" dep oyladı. Sóytti de ózi jón sorastı.
-Qáyerden keldińiz?
-Iyshan qala betten kiyatırman. Sol jaqta júrip siziń dańqıńızdı esittim.
Olardıń ekewiniń de gápi úylespedi. Sonda da jón sorasa kele jigit óz atınıń Turımbetekenligin, jaqında usı awıldan qız alıp ketken Dúysenbay degen baydan usı Jumagúldińxabarın esitip, úyleniw ushın sóz salıwǵa kelgenin jasırmastan, hátteki qısınıp ta otırmastan aytıp berdi.
22
-Siz ol baydıń nesi bolasız? - dedi qız.
-Írasın aytqanda baydıń hesh nársesi emespen. Biraq awıllaspız.
-Ózińiz baysız ba?
Jigittiń ústine kiygen kiyimleri jarlılıqtıń nıshanın ańlatatuǵın edi: sırtqıshapanı ózine sál qısqalaw bolǵan menen keńlew.
Sorawdı oylanbay bergenine qaramastan Jumagúl ózinshe durıs dep oyladı. Jigit ne dep juwap bererin bilmey sasqalaqladı: "Bayman dep maqtanıp jibersem, kóp mal talap etse, jarlıman desem, qız tiymey qalsa?..."
Jigittiń oylanıp qalǵanına qarap qız onıń júregine túsindi:
-Durısın ayta beriń. Mallı adamnıń jarlı túsiwi, jarlınıń bay bolıwı qıyın emes,tek esheyin sorap atırman.
Qızǵa jigittiń keypi unap qaldı. Ózi júdá bir ǵáripsımaq kórinedi. Kelgen dáwletti qaytarmayın hám qatarım hám jarlı jigit eken. Áyten molladan qutılǵanım abzal emespe? degen oy menen shının aytqısı kelip sóyledi:
-Awırıwın jasırǵan ólimin tezletedi degen. Yamasa quda bala, jarlılıǵıńdı jasırǵıńkelip otır ma? Qorqpay-aq qoy. Biziń shańaraǵımızdı kórip otırsań ǵoy. Hárkim kórpesine qaray ayaq sozsa qor bolmaydı. Al men bolsam, bay adamnan qorqaman.
Qızdıń kózine kóńgeylenip jas keldi. Ol óz ákesi bay bolǵan soń malına súyenip, qartayǵan halında anasın quwıp jibergenin aytpaqshı edi jáne úndemegenin maqul kórdi.Jigit qaytıp sóyley almadı. Biraq qızdıń ózine qıyalsız emes ekenin bilgen soń burınǵısınan góre ózin erkin tutıp, masayrap erkin otırdı.
Ekewi de únsiz. Bul jım-jırtlıqtı qaysısı buzıwı dárkar. Jigit jigit emes pe? Aqırında onıń batıllıǵı kúsheydi. Ornınan sál-pál jılısıńqırap, tamaǵın birqırınıp, awzın oń qolınıń alaqanı menen bir sıpırıp tilge keldi.
-Sóytip siz bizdi qáleysiz ǵoy?
Jumagúl onıń sózine mırs etip kúldi. Jigit burıshtay qızardı.
-Siziń kewlińiz biledi, - dep qız állen waqıttan soń juwap berdi. - Biziń otırısımız,sıyqımız mınaw. Kisini qálemeytuǵın bizde ne kúsh, ne jaǵday bolsın.
Tólepbergen Qayıpbergenov Qaraqalpaq qızı
-Onda birewler arqalı anańızǵa ayttırayın ba yamasa meniń menen qashasań ba?
Qız anası menen ózi oylasıp alǵansha bir juwap bere almaytuǵının eskertip jigittiqaytardı. Anasına bolǵan waqıyanıń hámmesin túsindirip:
-Apa, - dedi qız. - Sóz awzı kelispegen menen teńimiz eken. Ózi kámbaǵal, kisi esiginde kópjúrip, kisi qolında ósken ǵoy.
-Óziń bil, shıraǵım, kámbaǵal bolǵanına qıynalmayman. Tek aqılı bar kámbaǵal bolsa.
-Aqılın bir kórgennen qáydem bileyin. Juwas jigit kórinedi. Áytewir, Áyten molladanólimtigi artıq bolar.
Duwsharlasqan jerde ilip sóylep, bazda ózi ushın baydı araǵa salıp mazasın alıp, páteńgekeltiretuǵın molladan qızınıń xabarlı ekenin anası endi bilip Jumagúldiń de sol shirkinnen qalay qashıp qutılıwǵa tesik tappay albırap júrgenin túsindi. Táselle berse qızınıń aytqanına júretuǵının da biletuǵın edi, biraq olay etip kóp irkip, jáne boy jetken náwsheni jolınan toqtatıp, soldırǵısı kelmedi.
-Jigitke úyleniw, qızǵa turmısqa shıǵıw miyasar. Bunıń aqıbeti jaqsı bolsa, ada bolmasbaxıt.
Baxtıń bolsın, balam. Biraq birew arqalı maǵan ayttırsın. Eń bolmasa jaǵdayınaqarap kiyim salayın. Kiyim degen dushpan kózi. Meniń kiyindirip jiberiwge mınaw jaǵdayım. Tapsa ketetuǵın kúni jası úlken jası kishiniń pátiyasın alǵanday bir ılaq ákelsin, - dedi Sánem sıbırlanıp.
-Ol jaǵın óziń bil, apa. Ózimizdey kámbaǵal bolsa mal tabıwı da qıyın bolar sorlınıń.
-Haw, sen onıń dúnyasına usı bastan qıynalajaq túriń bar ǵoy, - dep kúldi ana. Qızı dakúldi.
Ekewi kúlki menen orınlarınan turıp, jatıwǵa tósek jayıstı.
5
Qızın ertip júrip bir qıs diywanashılıq etkennen keyingi Sánemniń mákan basqan jeri usı Erkinniń boyı. Sóytip júrip ol Qutımbaydıń xızmetine de aralasıwǵa imkaniyat aldı. Ol bılay bolǵan edi. Baydıń hayalı kútá kerbaz, qatıq-sútke aralasatuǵın adam taza júrip, taza turmasa, onıń álpi alısıp tabaqlas bolıw bılay tursın, qolınan shıqqan astıishiwge tábiyatı almay, murnın girjiytip otıratuǵın sınjaw adam edi. Qansha taza tutıp taza júretuǵın adam bolǵanı menen kóbirek balası bolsa onı jaqtırmaytuǵın ádetin awıllasları súyegine pitken minezi desedi. Al Sánem oǵan birinshi kelisinde-aq unap qaldı.
24
Birinshi kúni bir gúbi qatıqtı pisirtip, bir qazan ayran atlatıp, ústine kózdey may salıp qaytarıp jiberdi. Sánemniń usıǵan da kewli shad. Bara-bara ayran atlatıw, gúbi pisiriw menen turmay arıq báybishe onı digirmanǵa da qostı. Jumıs qansha awır bolsa da,Sánem hesh waqıtta mańlayın jıyırıp, jónsiz tońqıldamaydı. Kún kóriw bárinen artıqmash.
Usı baydıń esigine kelgeli Jumagúl sharıq iyiriwdi úyrenip, kúni menen anasına járdemberetuǵın dárejege jetti. Usılayınsha olar tórt jıldı ótkerdi. Dáslepki eki jılda ashlıq dawam etti. Usı dáwirde olar nan degendi umıtıp ketti dese de boladı. Kúnine úsh mezgil ishetuǵını ayran. Biraq olar hesh waqıtta bir-birine sharshadım dep qabaq shıtıspadı.
Jumagúldiń qalayınsha tez kamalǵa kelgeni anasına bilinbedi, al báybishe onıń kún sayıntolısıwına qattı kúnshillik penen qaraydı. Narttan shıqqan talday kózge tússe, bálkim, onıń menen kúndeslikke talasar. Ol usınnan basqa hesh nárse oylamay, dúziw sını menen úyden kirip shıǵıwına narazılıǵın jasıra almay Sánemge:
- Qızıń baspaq baqsın, - dep buyırǵanınıń da sebebi sol edi.
Olar báybisheniń bul buyrıǵına da qarsı kele almadı. Biraq bul is uzaqqa sozılmadı. Qızbir kúnnen artıq baspaq baqpadı. Nege ekeni biymálim, bay zorlamaydı, hayalı ójetlenbeydi.
Olar tamaǵı menen kiyimin oylaǵanı bolmasa, ózge ǵawasatqa kewil awdarmadı. Bazda baydıń úyine qonaqlar kelip, dúbirlesken atlar úydiń átirapına sıymay ketetuǵın usınday kúnleri olardıń jumısı gújiydi. Biraq olardıń heshkim menen isi bolmas. Geykúnleri tınbay dúsirlesip túri bóten qarıw-jaraqlı adamlar kelse, demlerin qattı alıwǵa da qorqıp, Jumagúldiń betin de juwdırmay, jaǵaljaǵalı menen iske jumsaydı. Tólepbergen Qayıpbergenov
Qaraqalpaq qızı
Olar sóytip júrip awıl arasındaǵı oyqanlardıń, qarıw-jaraqlı adamlar tárepinen ayırım jigitlerdiń at aldında jipa-jiksiz aydalıp ketiwleriniń gúwası sıpatındaqalatuǵın edi. Ózlerinshe nalıydı. Onnan ne payda, qollarınan keletuǵın ilajı joq.Qaytama, beli búkireygen, shashı paxtaday bolıp aǵarǵan analar engezerdey ullarınan ayırılıp jer tayanıp qaladı. Sonı kórip Sánem bazda jaǵasın uslap táwbege keledi.
-Qudayım, usınday ǵawasatlı, ǵawǵalı jıllarda ul bermegenińe shúkir. Eger ul bolǵandatiri kúyigi bunnan da jaman bolar edi.
Qızı erjetkeli Áyten molla sıyaqlılar sóz salǵanına say-súyegi sırqırap: "bunday ǵawǵalı zamanda qız bergen kózsiz quday" dep qaytadan nalısh etetuǵın da bolıp ketti. Onıń qayǵısın Turımbettiń ayttırıp keliwi ǵana jeńilletti. Biraq oǵan birden qalay wáde bererdiń esabın tappay qızı menen ekewi bir kún máwlet sorap alǵan edi. Bunnan kóbirek waqıt sorawǵa jigitti birotala qashırıp alarmız degen qáwip ekewinde de tuwdı.Sorlılarǵa úyinde emin-erkin oylasıw qayda? Tań azannan turıp, dizilisip baydıń úyindegi talabına ketti.
Burın ol kórmedi me yamasa kórip júrgen menen eskermeytuǵın ba edi, úyde qara murtlı dápeń bir kisi jatır eken. Oǵan kózi túsiwden keyin básti. Baydıń ózi joq, al báybishe bolsa Sánem kirgen pátte kórpeden kóterilgen edi. Kempirdiń kewilin álleqanday jamanqıyal qapladı. "Sorıma, mınaw eriniń kózine shóp salıp júr me?" Ol qızın ertip gúbi pisetuǵın úyge kirip úlgermesten báybishe baqırdı.
-Háy, kempir, qızıń mında kelsin!
Sánem buǵan qarap dáslepki oyınan ajırastı. "Oy, shoshqanıń gúrkesindey qıyal qayda kettiń? Onday sumlıǵı bolǵanda qızdı shaqıra ma?" Ol qızın jibermewdi oylap edi, bulisim ántek bolar dep qızına:
-Jeńgeńe bara ǵoy, - dedi. 26
Jumagúl kirip kelgen pátte tóbesinen muzday suw quwǵanday túrshikken menen, balalıq etipbirden qashıp ketiwge namıslandı.
-Kel, kel, gózzal qız! - Tájim murt ústindegi kórpesheni qaǵıp jiberip, tikeye salamaldasın
qurındı.
Jaz baslanıp kiyatırǵan menen azanǵı hawa biraz salqınlaw edi. Onıń ústine bárha jıllıjerde otırıp, terisi juqarıp qalǵan adamlarǵa azan menen ot jaǵıp chay ishiw ádet.
Jumagúl keyin básip, bir dáste jıńǵıldı pushtarlap, qaytadan kirip kiyatırıp basınkótermeyin dese de, murt penen báybisheniń shorpıldasıp bir súyiskenin ańlap qaldı.Hayal ornınan turıp qayta-qayta esnep, Tájimge qarap turıp, eki alaqanın jelkesine salıp kerildi.
- Erinshegim saǵan, murtlı jigit.
Tájim oǵan ne dep atırsań dep qaramadı da. Hayal shıǵıp ketken soń kewili ósken murt Jumagúlge qol uzattı.
- Seni bir qarmaqqa túsire almay júrmen, gózzal qız!
Onıń júnles iri qollarına tuttırmay qız qaymıǵıp edi, jigit turıp ketip qushaqlapaldı da, kókiregine qol saldı. Er adamnıń qolı tiymegen asaw dene birden tuwladı.
Baqırıp jiberiwge iybense de, ashıwdıń sońǵı basqıshına jetken qız awzına tikireygenmurtlardı shanshıldırmay, arman-berman bultańlap atırǵanınıń ústine báybishe kirip qaldı. Murt hesh nárse bilmegensip ornına otırdı, qız asıǵıp shıǵıp ketti.
-Ol neń? - dedi báybishe qızǵanıshlı ashıwǵa buwlıǵıp.
-Hár gúldiń iyisi basqa. Iyiskep kórmekshimizdaǵı.
Hayal basın shayqadı. Onıń ishinde Jumagúlge degen jek kóriwshilik burınǵıdan da artıp,anasınıń qasında otırǵan qızdıń izinen barıp:
- Mına biyádebiń tınıshına júre me, joq pa?! - dedi tislenip.
Jumagúldiń beti tap qaǵazday dóndi. Házir ǵana bolǵan hádiyseni qız anasınan jasıraalmadı. Baydıń hayalı tisleniwi menen shıǵıp ketken soń:
- Bunıń aqıbeti jaqsı bolmas, - dedi Sánem gúrsinip. Sóytip sol kúngi waqıya Turımbetkeberiletuǵın wádeni tezletken edi.
* * *
Sársenbi!!!
Bul ayrıqsha kúsh penen, geyde asa naz benen aytılatuǵın kún! Usı kúndi tek Jumagúl yamasaonıń anasınıń tańlap alǵan kúni emes, áyyem zamanlardan beri qaraqalpaqtıń qızı turmısqa shıǵatuǵın kún. Sonıń ushın da Sánem bolajaq kúyewine kelesi sársenbini belgilegen edi, wádeli kún jaqınlap kiyatır. "Toy dese quw bas jumalaydı" deydi adamlar. Jumalaǵanı qáne? Toy dese - toy. Nege
heshkim kelmeydi? Ekewi dalaǵa gezek penen shıǵıp kelip atır.
Jesir ana menen tiri jetim qız ushın búgingi kún eń baxıtlı kún bolǵanlıqtan olar etjemesek te sorpa ishkendey bolayıq desip bar kiyimlerin kiydi.
27
Ekewi de ne islerin bilmeydi. Bir otıradı, bir turadı. Qońsı-qobalarǵa aytayın desekúyew aldap ketetuǵın adam ba dep jáne isenispeydi. Sál jerde dańǵara qılıp alsa, keyninen kúyew aynıǵan bolsa, onnan qorlıqlı ne bolsın?
Bir waqıtta daladan dúrsildi esitilgendey boldı. Sánem oǵan qulaq salmastan qızına:
-Shashıńdı juwıp al, shıraǵım, adamlar kelse asıǵıs bolar, - dep shetlerin qıyamaylap, qızıl menen naǵıslaǵan bóz jawlıǵın mańlayına sál-pál túsirińkirep, qızınıń janınaqumǵan qoydı.
Jumagúldiń júzi birese quwanıshqa bólengendey, birese irenjigendey qubılıp, anasınane derin bilmesten, ornınan turdı. Keregege iliwli awız qabaqtı alıp, ernegi jarılǵansarı ala qırmaǵa azǵana ayran quydı da, únsiz qálpinde besten tallap órgen toqpaqtay burımların jazdıra basladı:
-Apa, seni birge ákete bergende qáytedi? - dedi ol oǵada zarlı ses shıǵarıp.Kempir
juwap ornına basın kesesine shayqap-shayqap otırdı.
-Áy, shıraǵım-ay! Sırın bilmegen attıń sırtınan aylanıp bola ma? Óz baxtıńdı gózleyber. Men ólmespen. Jaqsılap ońısıp ketseń izińnen-aq bararman.
Baydıń hayalı ayıbımdı kisige sóz qılmasın dedi me yamasa sonsha miynetin jarılqadıma, keshe ǵana bir ılaq bergen edi. Sánem jıynalıp kelgen qońsılarına sol ılaǵın jetelep kórip kórsetti.
-Usını soya qoyıń.
Qızı anasınıń betine kelmedi. Bolmasa onıń qıyalınsha ılaq soyıw orınsız sıyaqlı. Ol erteń ketip qalsa, anasınıń arttırǵan dúnyasınıń bolǵanı sol, onnan keyin ne kún kóredi?Jalǵız adamnıń awırarı, sızları bar. Sonı bile tura soydırmayın degen menen ananıń awzınan lebiz shıqtı. Endi sóz qosayın dese, aq kókirek ananıń kókiregi qabaradı.
Bul awılda Jumagúllerdiń jankúyer aǵayin-tuwǵanları da joq. Tanısıp barǵanday óristar. 28
Sóytse de kúyew ákelgen kiyimlerdi kiyip, Jumagúl dalaǵa shıqtı. Kúni menen shıjǵırǵanıssı bolsa da, hawa bir qansha salqın, janǵa jaǵımlı eken. Gúllán juldız Jumagúldiń dalaǵa shıqqanına quwanısqanday jımıńlasadı. Aspandaǵı juldızlarǵa, jańa shıǵıp
kiyatırǵan ayǵa tájim etti.
Asıqqan pishinde tez-tez qádem atıp, shańaraǵınan juldız tárizli ushqın shıǵıp atırǵanúyge qaray júrdi. Awıldaǵı kámbaǵallar arasında jası úlken de, kátquda da Anar kempir. Onı jaslar da, ǵarrılar da
kútá sıylap, barlıq waqıtta oǵan húrmet kórsetetuǵın edi. Jas gezinde oǵada ǵaybar adam bolǵan dep hámme aytısadı. Ernazar alakóz benen bolǵan áńgimelerin sóz etse,jaslar da hayran qalısatuǵın edi. Aqılǵa jetik, óziniń azmaz shayırlıǵı bolǵan soń kópqızlarǵa da basshı bolǵan. Házir ol qartaysa da óz aqılı ózinde. Kimde-kim keńes sorap barsa, jatqan tóseginen basın kóterip, bilgen aqılın aytıp, hátteki urıwlar arasındaǵıjánjeldi sheshiwge de aralasıp, tek ǵana óz úyiniń ǵamı emes, bir shoq awıldıń ǵamın oylap tilek tileydi eken. Sol ushın da urıwlaslarınan biri bir jaqqa sapar etetuǵın bolsa, oǵan jolıqpay ketpes.
Tún ishinde jawlıǵın basına búrkep kirip kelgen Jumagúldiń maqseti de jurt aytısatuǵın usı Analıq kempirge kirip, sálem beriw hám pátiya alıw edi. Saratan ótip hásettiń baslanǵanına qaramastan qara úydiń ortasınan oyılǵan jer oshaqta qızıl jıńǵıldástesi menen janıp atır. On tórt-on bes jastaǵı bala jigit ottıń aptabına shıday almay,shep qolınıń alaqanın mańlayına tutıp, otındı ara-tura bir ısırıp qoyadı.
Astına eki qat kiyiz tósep Analıq kempir qaq jawırınınan jatır.
Qız qazan-tabaq betke shıǵıp, qara qumandı suwǵa toltırıp otqa qoydı. "Bunısı durıs. Anam suw dep júriwi itimal. Baǵanadan beri qoyǵanda qaynap turar edi. Qız degen bále ǵoy,birden bile qoydı" dep oylaǵan Analıqtıń balası sóylemegen menen, kelgen qızdıń qılıǵına ishinen quwanıp, jım-jırt.
Kempir állen waqıtta kókiregin basıp, ulınan jıllı suw soradı. Qız asıqpastan úlken qabaqtaǵı suwdan ádep sháńgil qabaqqa, onnan soń sarı zerenge quydı. Onıń ústine qaynaǵansuw quyıp shabıstırıp kempirdiń awzına tuttı.
- Má, sheshe!
Kempir sál ǵana basın kóterip edi, qız qos qolı menen zerendegi suwdı ózi bir urtlap kórdi de, bir qolı menen kempirdiń basın súyedi. Awzına suw tiygen soń tili gúrmeliwgekelip sestin shıǵardı.
-Qayırqomlıq etip atırǵan qız bala ǵoy!
-Apa, qalay bildiń? - dedi balası qasına kelip.
-Shıraǵım, bilmey qáyteyin, - dedi de kempir demin bólip aldı. - Bilmey qáyteyin, sen bolǵanda kesege quyıp awzımdı kúydirer ediń. Mınaw qız balanıń hiylesi. Erine xızmetetiwdi de úyrenip alǵan.
29
Bul sóz qızǵa unamaǵan bolsa kerek, kempirdiń betine tigilgen názerin birden tómen aldı.Kempir eki iyninen dem alıp, jáne bir ret "úh!" degen soń ishtegi debdiwi bir qansha jeńillengendey:
-Qay balasań? - dep soradı kózin ashpastan.
-Men, - dedi qız sıńsıǵan álpayım dawıs penen.
-Meniń kim? Atıńdı, zatıńdı ayt! - Kempir biraz tirishelenip ketti.
-Jumagúlmen.
-Durısın ayt. Jumagúl degen biziń awıldıń hár úyinde bar. Nurlıbay! - dedi olaqlıǵına. - Yamasa kelinlerdiń birewi me? Sen-aq aytıp jibere ǵoy.
Jumagúl ya ákesiniń, ya anasınıń atın aytarın bilmey tıǵılıp qalǵan edi.
-Jesir qatınnıń qızı, - dedi Nurlıbay.
Awıldıń adamları kóbinese Sánemdi jesir qatın dep aytatuǵın edi. Soǵan qulaǵı úyrenip ketkenlikten be yamasa anaw balanıń balalıq etip shının aytqanın kewline keltirmeyin dedi me, Jumagúl ashıwlanbay tınısh otıra berdi.
Kempir aqlıǵına "óydeme, biyádep" dep Jumagúldiń kewilin almaqshı bolıp edi.
-Zıyanı joq, sheshe, - dep Jumagúl juwap berdi. - Solay ekeni ıras. Aydı etek penen jawıpbola ma?
-Sánem kelinniń qızımısań?
-Awa.
-He, shıraǵım, jat jerde ákeńniń atın ayta ber. Anańnıń atın aytqanıń ayıp boladı.Bir waqıtta
qızdıń ne sebep kelgenine túsinip:
-Nurlıbay! - dedi balasına. - Dalaǵa shıǵıp tur. Qız apań sennen uyalıp hesh nárse aytaalmay otırǵan shıǵar.
Bala eglenip turmastan dalaǵa shıǵıp ketti.
-Jol bolsın, qızım?
Jumagúl áńgimeni neden basların bilmey tıǵıla berdi. Baslaǵanday qolaylı sóz awzına dakele qoymadı. Kempir qızdıń qıyalına jıldam túsindi:
- Ayta ber, qızım. Baǵana apań aytıp ketip edi.
Jumagúl qaltasına qolın suǵıp, qızıl shúberekke túygen túyinshigin kempirge usındı. - Má, sheshe, chay alıp isherseń. Búgin ketpekshi usayman.
Qızdıń dawısında qanday da bir qayǵınıń izi bilinip, kútá tarǵıllanıp shıqtı.
-Baxtıńdı alla ashsın, qızım. Biraq qay waqıtta da Qaraqalpaqtıń qızı bol! Xalıq, hár zamanǵa bir zaman deydi, bul zamanagóy bol degen gáp. Qızım, ornı kelgen jerde kútá tartınshaq ta bolma. Men bir zamanları qız bolıp erjetken edim. Zaman ǵawasatlı edi. Xiywa xanı eldi búldirdi. Ernazar alakóz qusaǵan qaraqalpaqtıń jaysań, baslı jigitlerisol xannıń qarsılıǵına tótepki bere bildi. Biraq biylerdiń alawızlıǵınan ol da qolǵa tústi. Bir jola.. bul qıstıń qattı boranlı kúni edi. Qudıqtıń basında suw alıp tursam, xannıń eki jallatı Ernazardı piyada qálpinde qar ústinen jalańayaq aydap baratır eken. Jigitke reymim túsip, dárriw etigimdi sheship berdim. Ernazar da márt eken. Etikti ala sala qonıshın qayırıp jiberip ayaǵına ildirdi. Sonda ol: "Bilmegen ekenmen, qaraqalpaqtıń márt qızları bar eken" - dep edi. Haqıyqatında da onıń bilmegeni durıs. Qırq qızdıń Gúlayımı, Máspatshanıń Ayparshası, Alpamıstıń Gúlparshını qanday bolǵan! Qaraqalpaqtıń qay qızı da olardan qalıspaydı. Biraq, shıraǵım, qalay bolsa da Ernazardıń sózin hárbir qaraqalpaq qızı esinde saqlawı kerek. Awır kúnlerde márt bolıwdárkar. El ushın jan ayamasań el sıylaydı. Áy, qızım, men ózim tuwralı kóbirek sóylep jiberdim, burın esitken de shıǵarsań...
Al endi, sen jáne bir nárseni umıtpa. Márt bolaman dep erińe qarsı turıp júrme. PirimBiybipatpanıń násiyatın orınla... Bileseń be? Biybipatpa enemiz erine hesh waqıtta bir awız qarsı sóylemegen. Erińpiriń. Biybipatpa enemiz dúzden jumıs islep kelgende qaptalına bes-altı qızıl shıbıqtı ákelip qoyadı eken. Sadaǵań keteyin enemiz, sonda erijumıstan ashıwlanıp kelse uratuǵın shıbıq izlep te háleklenbesin degen ǵoy.
Tólepbergen Qayıpbergenov Qaraqalpaq qızı
Kempir áńgimesin úzip taslap jáne biraz waqıt ıńqıldap jattı. Jáne kekirdi.
-Háy-háy, janım, jańa jay berdi ǵoy.
-Sheshe, awırıp qaldıńız ba? - dedi Jumagúl kempirdiń ne ushın bunday jaǵdayda
jatırǵanın bilgisi kelip.
-Awa, shıraǵım. Esińde bolsın, tústen keyin qásteniń halın sorawǵa bolmaydı. Jumagúl,saǵan jáne bir násiyat, mal shaqınan adam tilinen baylanadı. Usıǵan itibar qıl.
Jumagúl este saqlayman degendey kempirdiń kúni menengi sózin maqullap, basın bir shayqadı da:
-Yaqshı, sheshe, - dedi.
Kempir kem-kem hállenip, Jumagúlge bar tapqan násiyatın aytıp uzaq sóylesip jattı.
- Biykesh! - degen dawıs esitilmegende, kempirdiń sózi ada bolmas edi. Sonda da ol úydeózin qalay tutıw, qaynalarǵa qalay iybe etiw, qáyinleri menen qalay dálkeklesiw, kelin bolǵan eliniń qızlarına qalay jeńge bolıwdıń jolların túsindirip úlgerdi.
Bunnan keyin Jumagúl de, kelgen kelinshek te kóp irkilmedi. Analıq kempir aq pátiyasınberip, kórpesin basına jamılıp qádimgi qálpinde jatıp qaldı.
Yarım aqsham awdarılǵan máhálde Jumagúl kúyewdiń qasında kelgen jigittiń atına mingesti. Perzentine haq sapar, haq jol tilewi menen Sánem qala berdi. Qız ketken soń,onıń menen heshkimniń isi bolmay úylerine tarqadı. Endi jalǵızlıq basına túsip biyshara Sánem eki jaǵasın qımtap, úyge kiriwden dús tómenine túsip, iyinleri selkildewi menen jılap jattı.
6
Awıl asa etekli el bolmaǵanlıqtan ba, bir úyde qanday hádiyse bolsa, erteńine esitpegenadam qalmas edi. Ásirese qızlar jónindegi áńgime awızdan-awızǵa tez óte qoyadı.
Qutımbaydıń úy ishi Jumagúldiń uzatılǵanlıǵın hámmeden burın esitti...
Sánemde burınǵı azǵana waqtı xoshlıqtıń izi de qalmaǵan. Kelse de sóylemeydi, ketse de sóylemeydi. Úyine kelse bir maydan jılap, mawqın basqannan keyin kórpesine ayaq uzatadı.Qızınan xabar-atar joq. Onı saǵınıp júzi de sarǵaya basladı.
Al baydıń hayalı hárbir qádeminen qáwipsinip, Sánemniń kózin joyǵansha asıǵıp, hárqıylı sumlıqlardı oylap kóredi.
Baydıń bir biyesi shanshıwlatıp ólip, gúllán góshin qaqlap, úydegi sırıqqa ildirip qoyǵan edi. Erteńine góshtiń bir talı qalmaptı. Birew alıp ketti me yamasa iyt jep qoydıma, belgisiz. Erine qarsılıq kórsetiwge báne tappay Sánemnen qalay etip dıq aların bilmey júrgen báybishege bul úlken bir sıltaw boldı.
Nurımdı úyinen ertip ákelip:
-Mınaw buralqıdan awlaq emes, - dedi ol Sánemge qol shoshaytıp. - Endi qızınıń izinenketkisi kelip júr. Soǵan dásturxan qılıw ushın alǵan. Jo-joq, kórset, jiyen bala, kórimdi buǵan. Urlıqshı degen ataqtı alıw kimge jeńil? Sánemniń jıǵırdanı qaynap, namısı betineshıqtı.
-Awzıńa kelgenin sandıraqlama, sińlim! Kórseń ayt, kórmeseń eki jerden qıs. Bizarımızdı satatuǵın adam emespiz...
Sirá usınday awır sózdi esitemen dep oylap pa? Esigindegi xızmetkeriniń sózi arıq súyegin tesip, juqa terisine sıymay, qazandaǵı atlawdı alıp Sánemniń basına dóndiripqalmasın ba? Tas tóbesinen ayaq ushına shekem kúyip turǵan Sánem payın jibermey, gúbidegi piskekti suwırıp ala-sala báybisheniń kók jelkesine qoyıp jiberdi.
Jaslayınan miynet penen qaynap pisken duǵıjım bilektiń kúshi báybisheni zir-zir qatırdı. Sánem onıń menen de qarap qoyǵan joq. Piskekti úsh-tórt dóndirdi. Nurım arashaǵa sóz qospay, bular qurı baqırısıp tarqasadıǵoy dep tur edi:
-Haw, jiyen bala, óltiretuǵın boldı, ne qılıp tursań! - dep báybishe jalbarınǵanda barıp, esine
endi kelgendey qosbawınan pıshaǵın ala sala Sánemge umtıldı. Pıshaqtıkórgende onıń júzinde qan qalmay, bózdey dóndi, eki kózi uyasınan shıǵıp kete jazlap dawısınıń barınsha baqırdı:
- Kele góriń-úw!!
Qońsılardan járdem kelgenshe Nurımdı qasına jolatpaw ushın piskegin órli-ǵırlı siltep júr. Pıshaqtıń bir jılt etip ketkenine jáne bir ret kózi túskenlikten qorqıp ketip, kózin jumǵan edi. Bul payttan Nurım paydalanıp, piskektiń basın shep qolı menen uslap Sánemdi qapsıra qushaqladı. Jan-jaqtan qońsı-qobalar kelemen degenshe astına búgirletip basıp, Sánemniń bir qulaǵın tıp-tıypıl etip kesti de aldı. Qan josıp, sorlıshırqıradı da qaldı.
2
Onıń shıńǵırǵanın esitken qońsılar dúsirlesip kelgen máhálde Nurım pıshaǵınıń qanınshalǵayına sıpırıp hesh nárse kórmegendey shıǵıp baratır edi, kelgenler hádiyseni kórip, onı shıǵarmastan ergenekke kepserlenip turıp aldı...
Qızarıp pisken ǵarbızdıń jarıǵınan sorǵalaǵan suwday tamshılaǵan qan ılashıǵına jetkenshe tıyılmadı. Hárkim hár qıylı iláj oylap ta kórdi. Birewler ıslıq kúydirip,ekinshileri kúl salıp atır. Aqırı tıyıldı.
Sánem sáskege taman esin jıydı. Óziniń góne aydıllısın qaq-qaq ayırıp, adamlar onıń
basın tańıp taslaǵan eken.
Ol adamlarǵa ózin aqlap urlıq etpegenin aytayın dese, baydıń hayalına ǵarlıǵın óz waqtında áshkaralamaǵanı kúyinishli. Endi aytqan menen ashıw ústinde jabılǵan jala deponıń sózine kim isenedi?
Bir qulaǵı bolmaǵan soń biysharanıń kisige kóringendey ápsheri de qalmadı. Jalǵız qızın bir kóriwge ıntıǵıp júre berdi. Qızın izlep keteyin dese "anası sonday-sondayeken" degen nasaq sóz qızıma erip, betine perde bolarman, kúysem ózim kúyeyin, jansam ózim janayın" dep oylaydı. 7
Jumagúl mingesken at iláhiyda iri, záńgisine anaw-mınaw kelte adamnıń ayaǵı jetpeytuǵın, ózi nayatıy jorǵa yawmıtı at eken. Erkindáryadan shıqqalı pısqırıp jortıptaza kelinshekti Mańǵıt urıwına aparıp túsirgenshe taqatı shıdamaǵanday, suwlıǵın shaynap aldına óńmeńleydi. Turımbet penen birge barǵan jigit Ábdi degen edi. Jumagúl dástúr boyınsha óziniń eri emes, sol jigitke mingesip kiyatır.
Jumagúl búgingi quyashqa ábden razı. Bul quyash Mańǵıt awılına búgin Jumagúldi kelinsheketip baxıt bosaǵasınan atlatadı!
Awıldıń tuw sırtındaǵı japtıń kópirine jaqınlaǵan jerde atlılar toqtadı. - Qáne, túse ǵoy, qarındasım.
Awılǵa qara kórim qalǵanda kelinshekti túsirip ketiw el qádesi bolǵanlıqtan Jumagúl ayaqların jip záńgiden birimlep shıǵarıp, attan ásten sıpqanap tústi. Turımbet Ábdidenuyaldı ma, oǵan hesh nárse de eskertpey, atın pátlirek aydap ketti.
"Toy dese quw bas jumalaydı" degen ıras eken, dep oyladı qız. Mine, kóp adam kiyatır. Men biysharanı saltanatlı uzatıp salmaǵan menen, quwanıshlı kútip alatuǵın el bar eken.
Kámbaǵal bolsa da Turımbet eline abıraysız kórinbeydi. "Ǵárib anamdı aldırsam"...Kiyatırǵan bir topar hayal-qızlar kópirden ótip Jumagúldiń qasına kelip irkildi.
Kelgenler kelinshektiń tolıq deneli sırtqı tulǵasın kózden ótkerip, hár qaysısı ózinsheonıń keleshegin, adamgershiligin jorıǵan boladı.
3
Orta boylıdan kelgen aq bozlaq, keywanı hayal asıǵıp-entigip hámmeniń sońınan jetipkeldi.
- Perzentim, aman keldiń be? - dedi ol jaqınlar jaqınlamastan qushaǵın ashıp. "Perzentim" degen sózge Jumagúldiń bawırı erip ketse de, alǵa qaray qádem qoyıwǵa erki joq edi. Al til qatıp sóylese, biyádeplilik bolatuǵının bilgen soń, qushaǵın ashqan hayalqasına kelgenshe sabırlılıq etti hám onıń menen qushaqlasıp bir-birine tósin tiygizip kóristi. Sońınan basqa kelinshekler de solay kóristi.
-Biybayım, - dedi arıǵıraqtan kelgen súwen jaqlı qız oǵan. - Kelinshektiń murındıqenesi sen boldıń ba?
Onıń qasındaǵılar "Túsinbey tursań ba?" degendey iyinleri menen qaǵıp jiberisti.Biybayım juwap ornına Jumagúldiń jegdesin sál kóterip, qolındaǵı tórtkúl aq shıtınıń shetin onıń dákenesine ilgeshek penen ótkerip mańlayına japtı. Jumagúl kelinshek boldı!
Tek murındıq ene bolǵan hayal jańa kelinshektiń betine aq jawıwǵa haqılı ekenligin Jumagúl burınnan biletuǵın edi. "Murındıq eneńdi óz anańnan keyin kórseń hadal perzent emesseń" degen násiyattı talay mártebe esitken ol Biybayımnıń hárbir sózin ózanasınıń sózi dep túsinip, álpayım pishinde, tek ishinen gibirtikleydi.
-Ottan atla! - dedi Biybayım Jumagúlge. Ol kóyleginiń etegin kóterińkirewge de uyalıp,ottan atlap edi, qasındaǵılar taǵı eki mártebe atlawdı buyırdı...
Qatarına eki úy tigilip qalıptı. Úylerdiń ekewinen de adamlar kirip-shıǵıp júr. Shıptaúzikli úydiń shiy esigi túsirilgen. Ortaǵa ot jaǵıp kempir-ǵarrılardıń hár qaysısı bir chaynikten bawırına basıp, chay iship otır. Bul Turımbettiń úyi edi: úlken is pitirip kelgenligin millet etkendey, ol kelgen pátte-aq ózin tanıttı. Xızmet etip júrgen qatarqurbıları kirip-shıǵıp, oǵan gá qutlı bolsın aytıp, gá dálkeklep ketip atır.
-Tureke, oń bolsın, basıń ekew bolıptı.
-Ayaǵıń tórtew bolıptı, qutlı bolsın...
Toparlasqan qız-kelinshekler kelinshekti qorshap kiyatır edi, olar birden irkildi. Bózkóylektiń sırtınan qara sholaq beshpent kiyip, belin sharshı menen buwǵan bala jigit olardıń aldına shıqtı.
-Keyin básiń! - dep Biybayım aldına órlep baratırǵanlarǵa buyrıq etti. - Kórimlikaytsın! Sholaq beshpentli bala basındaǵı ushı shoshayǵan sharshısınıń túyinin artına qayırıpjiberip, oylanıp turmastan baslap jiberdi:
Kelinshek keldi kórińiz, Kórimligin berińiz, Alaǵula demeńiz,
Atın aytıp qoymańız, Kópshilikke bir sálem! Jumagúl basın tómen iydi.4
Kórimlik aytıwshı bala jáne baslap, kelinshekke awıldıń belgili adamlarıntanıstırıwǵa qaradı. Kelinshek hár adamnıń atı aytılǵan sayın iyilip, tájim berip kiyatır. Úyge on qádemdeyqalǵanda, aq jawlıǵın qıyıǵına jamılǵan, bir semiz kempir dalaǵa shıqtı. Bul
Jumagúldiń qáyinenesi edi. Qolına tutqan úlken samarı jiyde menen shiy bawırsaqqa
tolı. Úyden shıǵıwdan-aq ol shiy bawırsaq penen jiydeni qosıp qısımlap, jan-jaǵına,adamlardıń ústine shashıp kiyatır.
Endi qáyin atanıń bosaǵasın birinshi ret atlap ótiw kerek!
-Qáyin atańnıń úyi! Iyil, shıraǵım, - dedi Biybayım.
Bunday dástúrdi anası-aq úyretip taslaǵan. Sonda da ol ózine ay berip, sóylemesten mirátkútip tur edi. Ásten eńkeyip, eki qolınıń alaqanın bosaǵaǵa basıp, soń mańlayına tiygizdi.
Oń qaptalǵa tutılǵan shımıldıq sharshap kelgen kelinshekti tasasına búrkedi. Boy jetkenqızdıń qaysısı baxıtlı bolıwdı qálemesin! Mine, Jumagúl baxıt bosaǵasınan ótti!
Endi bas qosqan azamatı menen baxtı ashılǵay!
Azmaz kózgir almaqshı bolǵan gezde bir topar qızlar kelip shımıldıqqa kirgen soń
Jumagúlden uyqı qashtı. Olar menen az da bolsa áńgimelesip otırmasa bolmaytuǵın edi. Biykeshleri menen tanısıp úyirkelese baslaǵan máhálde, shımıldıqtıń ishine bir urshıq bas sabı menen dúrs ete qaldı. Izinen sherek jumaqtay aq paxta tústi. Qızlardıń aldında ózin iske uqıpsız etip kórsetpew ushın Jumagúl urshıqtıń sabına basın kiygizdi de, shepqolınıń shunatayına paxtanı orap, iyiriwge ıńǵaylastı.
- Kórdik, kishe, soń iyirerseń, - dep qızlar kelinshek penen jón-josaq sorasıp, qaysısınıń Turımbetlerge júdá jaqının, kimniń urıwlas ekenin aytıp hám onıń urıwında sorap atır. Sonıń arasında úyge kelgen Biybiayımnıń dawısı esitildi. Jumagúl bul dawıstı esitkende óz anası kelgendey quwanıp otırdı. Biybiayım shımıldıqqa úńilip, qızlar menen otırǵan murındıq qızınıń qolındaǵı urshıqtı kórip, basın qaytıp alasala:
-Abısın-aw, kelmey atırıp bul ne! Túni menen sharshaǵan adam dem alsın, qızlar menen jay paraxat sóylesip mawqın bassın! - dep baqırıp sóylep edi. Gúlbiyke kempir onnan qalıspadı.
-Esigime kelgen soń qalay jumsaw óz erkimde.
Qáyneniń gápi Jumagúldiń etin juwlatıp jiberse de, qasındaǵı qızlarǵa sır bermewgetırısıp baqtı. 5
Kelim-ketimnen qalay kesh bolǵanın da sezbepti. "Kelinshektiń betin ashamız" degen ǵalawıt kóterilgen soń ǵana toydıń pitkenin túsindi. Shımıldıq túrip taslandı. Eki kelinshek Jumagúldiń eki qaptalına jáne kelip turıp aldı. Qolına jińishke aq tayaq uslaǵan jigit hayallardıń arasın ayırıp, kelinshektiń qarsı aldına keldi hám tayaǵınıń ushına Jumagúldiń betine jabılǵan aqtıń bir múyeshin baylap alıp, shıbınnan qorǵap turǵanday salmaqlı jelpip bet asharın basladı. Ol da kelinshekti kópshiliktiń atına biriyildirip alıp, násiyat sózlerin tamam etkennen keyin, jas úlkenlerge sálem berdiriwge kóshti...
Betindegi aq alınıp taslanıwdan-aq Jumagúl qolına sipse aldı. Eńkeyip júrip oshaqtıńbasların, esik betti bosaǵaǵa shekem sıpırıp shıqtı. Ol isin tamamlap úlgermey-aq, bir topar jigitler úyge tola kirdi.
- Qáne, jańa kelinshektiń qolınan chay isheyik!...
8
Turımbettiń ákesi Nurımbet, asa bay bolmaǵan menen óz kúnin ózi kórip, kisige qoljaymay ómir súrgen adam edi. Táǵdir onı Turımbetten ertelew ayırdı.
Áke-sheshe "jalǵız bala, jalǵız bala" dep bárha ıǵına jıǵılıp, bar tapqanın awzına tutabergenlikten be, Turımbet iri súyekli, gewdege kelgende ákeden artıq tuwılǵan menen, miynetke kelgende ákeden kem bolıp ósti.
Ákesi qaytıs bolǵannan keyin, burınǵıdan da jataq bolıp qaldı. Úydiń ruzgershiligi ne menen ótip atır, ondaylarǵa oylanıp ta kórmeydi. Onıń usı minezin bilip dúzeteyin dedime yamasa ákesin kórip qalǵanlıqtan qayırxomlıq eteyin dedi me, qullası, sońǵı eki-úsh aydıń ishinde Dúysenbay onı óz bawırına tarttı. Anası Gúlbiyke úlken bay adam qoltıqlaǵanına ómiriniń ishinde bolıp kórmegen quwanıshta, oǵan kútá ırazı. Baydıń qızlarına mal tawıp bere almay, awıldaǵı jarlınıń qızlarına "Turımbet jataq" atanıp,eshegi jorǵalamay júrgende, qız ákele qoydı! Bári baydıń kúshi, baydıń aqılı!
Toy tarqaǵan kúni bay onı úyine shaqırdı.
-Awhallar qalay, Turımbetjan?
-Attayman!
Turımbet bunday sorawlarǵa burınları "jaman emes" dep ásten ǵana juwap beretuǵın edi,házirgi quwanıshı aralasa bergen juwabı baydı quwanttı.
-Ákeń ólse de, ákeńdi kórgen ólmesin degen. Biyshara Nurımbet qanday jaqsı adam edi... Men seni jarılqayın... - Bay kúle sóylegen menen mańlayın erksiz jıyırdı. - Jerimnińeń hasıldar bóleginen eki atızın al. Saǵan bermey kimge beremen-á?
-Raxmet aǵa, raxmet.
-Ala báhárden tóktirip, ektirip beremen. Gúlbiykege aytıp bar, qonaq-ponaqtan qutılǵansoń tánhá ózim barıp, qutlı bolsın aytaman.
6
Baydıń laqıldaǵan, shennen tıs miyirmanlıǵınıń astarına túsiniw ornına, Turımbetonı kútá unatıp,
tap ákesindey kórip otırǵan shın qıyalın qáytip bildiriwdiń esabın tappay, ornınan qozǵalıp basıldı.
-Hayaldı da arzanǵa túsirip, qısqasın aytqanda mutqa aldıń. "Awıldaǵınıń awzı sasıq"dep seni qálemegen bazı bir qızlar ishin tırnap júrgen shıǵar. Ha-ha-ha-ha!
-Raxmet aǵa, alla zıyat etsin. Eger siz aytıp kelmegende, bul maǵan joq emes pe edi?
-Óydeme, basıń jas, bir jigittiń tusında jeti dúrkin qız ótedi degen. Ele hám talayınalıwıńa boladı.
-Qılǵan jaqsılıǵıńız ushın raxmet. Toyǵa ne degen adam jıynaldı! Bári de siziń abırayıńızdan! Úyińizdi aparıp tikkenińizdiń ózine adamlardıń kóbisiniń kewli tolıpatır. Biziń apam kim bolsa soǵan bay mırzanıń úyi mınaw dep jetkenge aytıp júrdi.
Bay murtın sıypadı.
-Túbinde jaqsılıǵım shamalǵa ushpasa boldı ǵoy, - Bunnan artıq nárselerdi aytıp, moynına
xızmet júklewge, uyqıdan qalıp, qabaǵı qalqıńqıraǵan jigittiń mazasın alabermeyin dedi me, áńgimeniń baǵıtın awdarıp jiberdi.
-Aytpaqshı, siziń úydegi otırıspada kimler jeńdi?
-Bay-ba-a-ay, aǵa! - dedi Turımbet kútá tańlanıw menen dawısın sozıp. - Annanıń qızlarıkútá juwabıy eken. Awıldıń jigitlerin otırǵızıp tasladı ǵoy.
-Aytós, qosshım, sońǵı jılları otırıspaǵa aralasa almay qulaǵım tıǵılıp júr.Ǵarrılıqtıń aldı, jigitliktiń sońı dep qız ákelgenim ózińe belgili. Qısqasınaytqanda, bajalıǵımız da bar.
-Bilemen aǵa, bilemen.
-Seni kóp iriktim, qosshım. Tazadan úylengen adamnıń jaǵdayın bilemen, - dep bay selkildegen kúlkisin dawam etti. - Biraq bir aqıl bereyin, esińde saqla. Hayal degen juwhaboladı. Qápelimde awzıńa shóp ólshetip alma. Ol ushın azannan keshke shekem úyde otıra bermew kerek.
Turımbet qızarıp basın sıypadı.
-Aǵa, áytewir sizge mıń-mıń raxmet. Ilayım beyishi bolıń!
Bul sóz kútá qartayıp turǵan adamlarǵa aytıladı ǵoy! Dúysenbay bolsa ele ǵarrılıqtı moyınlaw túwe, óliwdi esine de túsirgisi kelmeydi. Bay onıń "beyishi bolıń" degen sózineashıwlanajaq bolıp edi, bunım ántek bolar dep úndemedi.
* * *