T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi

básti.

Keńseden shıqqan jerde Turımbettiń boyı jeńil usaǵan edi. Bazarshılardan bólinip awılǵa baratuǵın jolǵa túsken soń, kókiregi yoshıp, qolına jumbarshaqlap qısılǵan qaǵazdı ashıp oqıp kórip edi, biyráhim birew qaladan tas arqalatıp jibergendey, boyın zil bastı. Jumagúldiń oǵan uslatqan bir bet qaǵazı Mámbet molla jazıp, kóshelerdiń birbándirgisine jabıstırılǵan "daǵaza" edi.

Turımbet ákelip Aleksandrǵa kórsetti.

-Inanasań ba? - dedi Aleksandr onıń qıyalın anıqlaw ushın.

-Adamnıń kewli shoshqanıń gúrkesi.

-Kerisinshe, sen buǵan quwan.

-Men onı qaytadan almaqshı bolaman, jáne buzıqlıǵın esitip quwanaman, ol qalay?

-Shıda hám túsin! Bul Jumagúldiń pákligin hám kúshliligin dálilleydi. Dushpan pásbolıp, óziniń bir qıl ústinde turǵan ázziligin sezse usılay isleydi. Mine, bul sol dushpanlardıń Jumagúlge kúshi jetpey, tapqan pás hiylelerinen biri.

24.

Okrujkomnıń sońǵı májilisinde awıllarda jer-suw reformasın sheshiwge tayarlıq boyınsha awıllarǵa belsendi wákiller jiberiwi sheshildi. Jumagúl óziniń balalıǵı ótken"Erkindárya" awılın sorap aldı. Oǵan qosımsha Baymuratov "Baxıtlı" awılı menen

Jumagúldiń tanıslıǵı ushın Xojaniyaz haqqındaǵı feletonnıń juwmaǵın jónekeytekserip ótiwdi de tapsırdı.

Ol barlıq tumǵuyıq qıyallardı birden umıtqısı kelip atınıń basın tartıp awılǵa názertasladı.

Áne awıl, onıń eń birinshi iret kelin bolıp túsken awılı, betine eń birinshi iret aq salınǵan awıl hám baxıt bosaǵasınan kirgizgen hám baxıt bosaǵasınan shıǵarǵan awıl. Áne, anaw japtıń boyında Turımbetler onı attan túsirip ketken edi, ol sonda sol japqatúsip qolın juwǵan edi, ayna ornına tınıq suwǵa qarap otırıp shashın taraǵan edi.

Ol ásten jımıyıp kúldi. Sondaǵı kelin bolıp túsiwin, sonda jalǵız basınıń táǵdirin sheshiwge kúshi jetpegen kelinshektiń búgin pútkil awıl táǵdirin sheshetuǵın máselege tórelik etiwge kiyatırǵanın eslep, baxtına ırzalıq penen jımıyıp kúldi. Jáne birden óz-ózine soraw qoydı: "Qızıq, meni usı awılǵa qanday kúshli magnit tarttı-á?" Xojaniyazmáselesi me? Joq, Baymuratovqa feletondı basqa birewge tapsırıńlar dese de bolatuǵınedi ǵoy. Yamasa jalǵız anasınıń sońǵı qádemleri tiygen jer bolǵanlıqtan ba, MTS tıń bánesi me, usı elden baxıtqa batıl qádem atlaǵanın elge kórsetip, daw sheshiw ushın ba

yamasa oǵan jol siltegen Aytbaydı eske túsiriw ushın ba, Turımbet ushın ba?

Onıń qıyalı Kegeyliniń batısı menen shıǵısın jáne salıstırǵısı keler: ayırma joq sıyaqlı. Biraq óz

awılınıń sırtqı kórinisi azǵana ózgergen. Burın qazan oshaqtay dóńgelekshuqır bolıp kórinetuǵın bul awıl házir basqasha, jerleń keń, jazıq. Ílaydan salǵan tamlar kóbeyipti. Bazıbir jerlerge qawın qosları tiklenipti.

Ol Turımbettiń jayına burıldı. Bul jaydıń arqası da, qublası da egislik. Biraq ol kimge dárek? Belgisiz. Dúysenbay menen úyiniń arasındaǵı bir-eki ón bózdey aǵarıp jatatuǵın soqpaq házir gónerip ústine shóplik shıǵıptı. Usı soqpaq erneginde, burınǵıasqabaq egiletuǵın jertólege jaqın, Turımbettiń tamınıń batıs tárepinde álleqanday bir túp erik aǵashı payda bolıptı. Sol erik aǵashınıń jaslıǵınan ba, yamasa baydıń baǵındaǵı barlıq kúsh jalǵız túpke berilgen be, Dúysenbaydıń bir atız baǵınan, sol jalǵız túp erik aǵashı shıraylı. Bul bir túp erik qanday payda bolǵan? Tepseńi shıqqan soqpaq ústinde ósip turıptı. Bul ne? Tábiyattıń gárdishi me? Gúlbiyke kempir ońına qaytıp, ekti me eken, yamasa Turımbettiń ózi me? Bálkim, onıń oqıwdan keyin sanası ózgergen shıǵar. Áy, qáydem. Balası oqıwǵa ketkende, kempiri qarap otırmay, bir aqıllı ǵarrıǵa tiyip alǵan bolıwı múmkin.

Bálkim, usı jalǵız túpti Turımbet Tórtkúlden alıp qaytqan shıǵar. Áne, bul aqılǵamuwapıq keledi. Áne, góne jılǵanıń qublasındaǵı Tórebaydıń qaqırası. Átirapı egislik. Baǵdagúl menenbirge júweri ekken atızınan úyine shekemgi ajırıq basıp jatatuǵın aralıq atızlıqqa aylanıptı.

MTS qayaǵında eken? Ho, áne, awıldıń shıǵısındaǵı taqırlıqta bir paqsalıq, uzınshadiywallar tiklenipti. "Mine, bul awıldıń keleshegi" - dep mıyıq tarttı.

Onıń gúllán oyı, názeri, dıqqatı qaytadan Turımbettiń tamına awa berdi. "Ózi nege

kórinbeydi? Awıl arasında júrip partiya menen húkimettiń qawli-qararların, óziniń úyrengenlerin adamlarǵa nege úyretip júrmeydi? Nege ol joq? Húkimet onı pulsız ne ushın oqıttı, túsine me eken? Men Turımbetti nege ayıplap turman?" - dedi jáne ózinshe. "Ol ele órmekshiniń awınan shıǵa almay júrgen shıbın bolsa? Ótken saparı men berip jibergen "daǵaza"ǵa kewli isendi me eken? Múmkin, qátelesermen. Meniki ne, suw kórmey, etik sheship? Aldıma jáne kelsin. Turımbet nege esimnen shıqpaydı?" Ol sońǵı sorawına juwap izlep, qolı bosastı. Al, atı urıqlıqqa otlap ketti. "Turımbetti oylawımnıń nege keregi bar? Ashıqlıǵım jáne baslanǵanı ma? Usı emes pe edi, Qızketkenniń saǵasında izimnen oq atqanlardıń biri? Joq, ol bir eles bolıwı múmkin. Eger ol anıq mıltıq atıp,óltire qoyayın degen niyette bolǵanda oqıwǵa barar ma edi? Esersoq bolmay er bolmas degen.Quday meniń qızımdı ákesiz jasata bere me, esi engen shıǵar endi. "Kisini oqıtıw ushın óziń oqı, úyretiw ushın úyren, aqıl beriw ushın aqıllan, min taǵıw ushın minsiz bol. Hayaladam ana ekenin umıtpawı kerek. Adamzattıń saǵası ana." Usılardı kimnen esittim-á?

Jumagúldiń qıyalları shashırap ketti: "Awa, minlimen. Kisige xojalıǵıńdı buzba deymen,al ózim she? Jesir qatın. Jartı diywal jóninde aytqanımdı Aleksandr túsindi me eken?

Túsingen shıǵar, Turımbet aldıma shıntlap kele basladı ǵoy. Turımbetti endi men tárbiyalasam-she?!"

Jumagúl mırs etip kúlip, atınıń júwenin silkip jiberdi de, ırashtan tústi hámáyneginiń dógeregi aqlanǵan awıl keńestiń keńsesine qaray burıldı.

25

"Awılǵa Jumagúl keldi. Erteń waz ótkeredi" degen xabar awıldıń barlıq múyeshine ushıp ketti. Bunnan Qaliy biyxabar edi. Sebebi TOZ aǵzalarınıń bári MTS qurılısına ketip, oǵan "sen búgin júwerilerdi suwǵar" dep, eginniń basına jibergen edi. Olay bolmaǵanda daol hár sózge qulaq erbeńlete bermeytuǵın adam edi. Jeti qızınıń aldı erjetken soń olar jóninde birewdiń nasaq sózin esitip qoyaman ba dep, qorqadı.

Aqsham júweri atızların bir qaytara aralap, kúndiz uyıqlap qalmaw ushın kók chaydı basıńqırap ishiwge qaytıp kiyatır edi, "Úlken jay"dıń kóleńkesinde qarawıtıp turǵan kóleńkeni kózi shaldı da, "urımeken?" dep tuwrı ústine qaray kele berdi. Qasına jaqınlaǵanı kóleńke eki bólindi de eki jaqqa bólinip qashtı. Biri "Úlken jayǵa" súńgip ketti, onıń qaysı jayǵa kirgenin abaylamay qaldı, sebebi dalaǵa qaray qashqanı irkilip, jerden bir nárseni almaqshı bolıp atır edi, soǵan belin siltew menen háleklendi. Báribironı da tuta almadı, biraq, onıń eńkeygen jerinde qarawıtıp qalǵan nárseni alıp qarasa bas kiyim. Aleksandrdıń kepkası! "Way, bul ne qılıp júr, jańaǵı qushaqlasıp turǵanı meniń qızım bolmasa jaqsı!"

Ol asıǵıp úyine kirip edi, qızı oshaqqa ot jaǵıp heshteńe kórmegendey bolıp otır.

Kewlin jamanlıqqa bermeyin dese de shıday almay, chay ishiwge qaramay ketip qaldı. Túnimenen júweri atızların aralap júrip te taqatı bolmadı. "Bunıń bárin hayalım biledi, sonıń ǵana janın alayın" dep tań ata úyine qayttı.

Hayalı qorazdıń birinshi shaqırıwı menen turıp qamır iylep atır edi, keldi de ıńsız-jıńsız tepkige aldı.

Iri gewdeli hayal onıń anaw-mınaw tepkisine dárpenbeytuǵın edi, qamırlı qolı menenalarıp qaradı:

-Bul ne, qorıqta seni jin urıp ketti me?

-Náletiy, úndeme, - dedi Qaliy jáne tepkini kúsheytip. - Jeti qız tuwıp julınıma jeti pıshaq suǵıp qoyǵanıń azbedi? Endi nege sol pıshaqlardı qıymıldata bereseń. Óletuǵın boldım ǵoy.

-Háy, newe deyseń?

-Ólim deymen! Qızdı tıy deymen...

Nurzada keshqurın suwǵa baratırǵanında bir topar adamnıń MTS qurılısına qarap ketip baratırǵanın kórgen edi. Ásirese Jumagúl menen Aleksandr bir-birine jaqın iyinlesip,sóylesip ótip ketti. Tıńlap tura almadı. Soǵan ba, ishi ashıp jatır.

"Jumagúl apa, sen nege MTS jigit penen iyinleseseń? Shashı jelkildegen orıs balasınasen de ashıqpısań? Armanıraq júr, bul jigitlerdiń seresine asılma! Sen, Aleksandr, ózimnen sorap júrgenshe nege kele bermeyseń... Ayıbım ne? Til bilmew me? Awılda seni jaman deytuǵın heshkim joq. Kisini jaqtırmaytuǵın Gúlbiyke kempirge shekem

maqtaǵanda awızınan suwı aǵadı. Bálkim, Jumagúl seni izlep kelgen shıǵar. Ol Turımbettibirotala qoyıp ketken ǵoy. Áy... Jumagúl apay, sen biziń aramızǵa túspeseń netedi?

Aleksandr, sen nege meni túsinbeyseń? Hásseniy, uzın bir sım bolıp júregimniń dúrsildisin esittirer me edim saǵan. Írastan da, Jumagúl seni izlep keldi me? Onıń márgiya shóbi bar degeni ıras pa, ya artıqlıǵı oqıǵanı ma? Eger oǵan burılıp ketseń ne qılaman? Bálkim, ólermen. Onıń qasına qas, óshine ósh oqıwǵa ketsem ne qılasań? Sonda daJumagúl menen iyinleseseń be? Meni ayamaysań ba? Turdıgúldey bolıp qalsam she? Meyli, bolarman. Búytip ishqısta bolıp júrgennen qara jer tislegen artıq. Toqta, neshe jıl oqıyman. Aleksandr, seni taslap ketemen be, sonda. Qoya gór...

shıdamaspan. Joq, oqıp, men de jenotdel bolsam ne qılasań? Sonnan soń meniki bolasań ba? Meniki..."

Qońsılardiki bos tursa da, digirmandı bánelep Turımbettikine kete beretuǵınan-aqNurzadanıń ishki sırların anası uǵatuǵın edi. Biraq ol jóninde qızınan tuwrılapheshteńe soraǵan emes.

26

Awıl keńestiń keńsesiniń aldı tań azannan háreketke kirdi. Tórebay, Aleksandr, Seytjandı baslap kiyatırǵan Jumagúl kórindi. Olar arbanıń altaqtasına shıqtı.Hámmeniń dıqqatı ózine awǵanın sezse de, Jumagúl albıramadı.

Tórebay jıynalǵanlarǵa qalsha qarap, bárin bir mártebe kózden ótkerip shıǵıp:

-Awıllaslar! - dedi dawısın kóterip. - Húkimettiń ádil siyasatı arqasında biziń aramızdan túlep ushqan Jumagúl Záripovanıń keliwine baylanıslı jıynalıs ashıq.Ózlerińizge belgili, Tórtkúlde oqıdı.

Otırǵanlar jabır ete qaldı.

-Tanıymız ózine sóz ber!

Jumagúl otırıp sóylewdi naqolay kórip, altaqtanıń ústinde tikeydi.

-Joldaslar, tuwısqanlar, aǵayinler, aǵa-iniler! - Ol hár sózin júdá salmaqlı etip basladı. - Meni hámmeńiz bilesiz. Sizlerdiń arańızdan shıqtım, - dep sózin dawam etipketti.

Jumagúl ara-tura alaqanday qaǵazǵa bir qarap sóylep turıptı, ol sonday yoshlı, sózleriúyirsekli, gáplerdi júdá quyqıljıtıp atır.

-Joldaslar, áne, mashina traktor stanciyasınıń tırnaǵı salınıp atır. Bul ushın rusxalqına, onıń aramızdaǵı wákili Aleksandr Aleksandrovichke sansız raxmet.

Jumagúldiń gápleri kem-kemnen hámmeni úyirip, shúyirkelestire berdi.

-Biraq usınday ósken awılda bir ókinishli nárse bar, ol da bolsa usı jıynalısqa hayalın -ómirlik

joldasın ertip bir erkektiń kelmewi.

-Áne buzdı, - dep Qaliy gúbirlendi. Kim ne der eken dep, ańlıp otırǵan Mámbet mollaonıń sózin qaqshıp aldı:

-Ele nesin kóripseń. Óziniń biyabıraylıǵı menen turmay, ózi jıǵılǵan górge basqalardıda tartajaq. Endigi tartıslar áwelgidey keskin bolmadı. Tek bolǵanı altaqtada otırǵanlardıń Biybiayımnan basqaları jáne bir márteden shıǵıp sóyledi. Hár qaysısı "úlken jay"ǵa biriktirilgenler menen jar boyındaǵı góne jaydıń ne ushın salıstırılǵanın júdá tereńdálillep, sózlerinde MTS tı aralastırıp, keleshek haqqında, hayallar haqqında ayttı.

Aqırında, Biybiayım batroshkomlıqqa saylandı!27. Kim ózgege gór tayarlasa oǵan ózi jıǵıladı.

Dúysenbay jıynalıstan keyin tap sonday, ózi qazǵan górdiń ǵırra erneginde turǵandaysezdi.

Ol qora arasındaǵı sańlaqtan, atlanıp baratırǵan Jumagúldi kórdi, onıń menenqatarlasqan biytanıs atlıǵa sıǵalanıp Embergenov Oraqbay ekenin tanıdı.

"Qaydan kelip qalǵan bul náletiy" - dep qorqqanınan kóyleginiń jaǵasın ashıp, óz kókiregine ózi túpirdi. Embergenov jańaraqta kelse kerek, sóylenip baratır.

- Meni Baymuratov jiberdi. Men Jumagúldi "Erkindárya"ǵa birge aparıwım kerek. Qurbaniyazov qashıp ketti.

Qaptaldan bir balanı jetelep, bir balanı arqalaǵan hayaldıń kelip qalıwı Embergenovtıńgápin bólip hámmesi irkildi.

Dúysenbaydıń qılıqlarına túsinbey-aq Turımbettiń ishi ǵıjlap boldı. Sońǵı gezde hákisine hár duwshakerlesken sayın kóz qıspay ótpeytuǵın edi. Onıń bul kóz qısıqlarınane qıların bilmey, ayaqları kisenli attay gibirtiklep, tislenip "usı zańǵardı óltirip tınsam ba eken?" dep te qıyallanar edi, biraq "úyi jańǵırdıń Jumaniyaz láwzesi bar-aw..."

dep izinen qorqar edi.

Hár ayaǵına tas baylanǵanday, bosaǵadan zorǵa atlap, dalaǵa shıqtı. Kózi erikke tústi. Birbala shaqasına minip erik qaǵıp atır eken, shıdamay:

-Áy, iyttiń balası, tús! - degenin bilmey-aq qaldı. Bala jerge tomp etip sekirip, qashıp ketti. Aleksandr onıń jónsizligin bilip, bir jola: "oqıwshılarıńa biytártip sóz aytpa, salmaqlı bol" degen edi. Mınaw qashıp ketken bala ózi oqıtqan oqıwshılardıń biri bolǵanlıqtan, birew esitip qoyǵan joq pa dep, hawlıǵıp, ján-jaǵına qaradı. "Úlken jay" ǵa kirip baratırǵan Tórebay menen Aleksandrdı kózi shalıp qaldı. Onıń qıyalına bıyılǵı oqıw jılı jaman bolǵan joq. Oqıwshılardıń kópshiligi derlik ózi shelli háripbiledi, ózi shelli háriplerdi dúgistirip oqıydı. Aleksandrdıń sebebinen ózi de jaqsı bolıp kiyatır. Aleksandr kitap oqıǵan gezde, ol qaptalında ejelep gazeta oqıp otıradı.

Bul jóninen OkrONO ayıplap atırǵan joq. Kerisinshe:

-Jazı menen balalardı kóbeyte ber, - dep qoyıptı. Bul da oǵan yosh berip, qolına gazeta tússe háribin qoymay oqıp shıǵadı. Bul ádetin Aleksandr da unatadı. "Aleksandr sol ushınmaǵan Jumagúldi qaytadan al dep júrgen shıǵar" deydi ózinen-ózi. Sońǵı gezde Aleksandrdı kewli unatıp, onıń aqılına isengeni sonshelli, keshe Embergenov penen

Jumagúl arasında qatnas barlıǵı tuwralı esitkende, bir titirkegeni bolmasa, házir oǵan kewli isenbey otır. Barlıq aqılı, huwshı, qıyalı Dúysenbay jóninde. "Bul kisi qalayqalay bolıp baratır? Aylanıp kelip Biybiayımdı al dewi nesi? Durıs, túnde ólimnen qutqardı. Al, endi, sıyır quwdırıp adamlardı oyatıwǵa sebepker bolǵanda kimniń ǵamın jedi? Aleksandrdı óltiretuǵın waqtıńdı aytaman deydi, way nálet! Biybiayımdı al degeni meni bir emes, kúnde ólip júrsin degeni emes pe? Perzent ata-ana ómiriniń dawamı,shashı jelkildegen Tazagúldi qalay qıyaman? Ol meniń ómirimniń dawamı emes pe?

Murındıq eneni alıw qaysı eldiń dástúrinde bar eken? Joq, bul haramzadalıq! Bul ne degen tásilli adam á? Men bir jaǵınan saǵan da isenip júrmen-aw? Way, sor basım!- dep, olalaqanları menen eki shekesin qıstı. - Ne qılaman endi? Men qanday qaqpanǵa túskenmen á?"

Onıń juwan moynı ǵazdıń moynınday iyilip, kóp waqıtqa shekem dir-dir etip otırdı. Tikeydi. Átirapına bir sholıw jasadı. Kózleri "úlken jay" tárepke eriksiz burıldı. Birqıyalı sol jaqqa barǵısı kelip, aldına bir-eki adım atıp turdı da, jáne júresine túsip otırdı. Murnınan qan aqtı. "Usı Dúysenbay óltiredi meni" dedi tislenip. Murnınıń qanın arta sala ashıw menen birden túrgelip "házirden qaldırmay Aleksandr menen Tórebayǵa jarılıwım tiyis" dedi de, "úlken jay" ǵa jetiwge asıqtı.

Sońǵı gezde Tórebay menen birge úyine kelgishleytuǵın Turımbetke Baǵdagúl ashıwınqoyǵan edi. Házir onıń awlaǵında kelgeninen qáwiplendi:

-Ózi joq ǵoy.

Baǵdagúl "Ózi" dep eri Tórebaydı aytıp, bunı jaqtırmaǵanlıq bildirgenin túsinse de Turımbet qaltasınan shúberek alıp, qara botinkasın sıpırıp-sıpırıp, qaptal bette jayıwlı jatırǵan kiyizge shıǵıp otırdı. Ekewi de illá dep awız ashıspay, hesh nárse jóninde sóylespey otırıwın dawam etti. Turımbet bul otırısqa qanaatlanbay, óz-ózinentıpırshılawǵa qaradı. "Bayıń kesel, maǵan qara, maǵan" dep Baǵdagúlge zorlıq etkenlerinesine túsirip, gibirtikley berdi. Baǵdagúl de únsiz.

-Baǵdagúl, men sizden keshirim sorap keldim. - Onıń dawısında állenetken qaltıraw ma, yamasa ishindegi barlıq gápti sırtqa shıǵarıwǵa asıqqan loqsıw ma, bir ózgeris seziledi.Jigittiń kelgendegi maqsetin túsine almay otırǵan kelinshek onı biykardan biykarǵa telezitip qıynaldıra bermeyin degen qıyal menen ún qattı.

-Adamnıń kewli bir keń saray. Oǵan súzewik te, juwas ta sıya beredi eken. Iyesine paylı.Súzewik mal diywalǵa ózin-ózi urıp qorlanadı. Shaqıń sınǵan bolsa.

-Jańa jigit bolǵanlar, jańa qız bolǵanlar hákeri keler eken. Sen keshir meni... - Turımbettiń kózleri ayaǵı astında tósewli jatırǵan aq kiyizdiń erneginde edi, - Endigijaǵında maǵan járdem ber.

-Há, ne bolıp qaldı?

-Jumagúl Erkindáryaǵa ketti. Qaytısın keledi. Buzılǵan qosımdı dúzetip, Jumagúldialsam degen niyetim bar. Qızım bar qolında, qızım.

-Maǵan aytatuǵın waqıtlar ótip ketti. Házir ol meniń keńesimdi tıńlaw túwe, ózi pútkilawılaymaqqa keńes beretuǵın dárejege jetisken.

-Bilemen, Baǵdagúl, ózine de barıp edim. Xabarlasıwı solǵın.

-Bilgeni bar shıǵar.

-Sonda da qaraqalpaqshılıq qalǵan joq. Qalmaydı. Kelgen soń ayt, Baǵdagúl. Men alayın,endi ollá-billá zeynine tiymeymen. Qızım oqıw jasına jetip qalıptı.

-Qızım?

-Awa, Tazagúl-she?

-Olay bolsa aqsaqaldıń ózi menen sóyles.

-Baǵdagúl, túsin meni, hayal menen hayal sóyleskeni jón. Jumagúl usı awılda sennen basqa heshkimge isenbewi múmkin.

Baǵdagúl ne derin bilmey oylanıp qaldı. Jigittiń jılamsırap emiziklengenine qarap,shını menen jalbarınıp otırǵanın bildi de Baǵdagúl:

-Turımbet, - dedi tikenekli dawıs penen. - Sen nasaz, erme jigitseń. Arjaǵın óziń bil.

-Jumagúl bir sózinde "ótkeniń menen emes, erteńgi menen maqtan" dedi. Eske salmawıńdı sorayman. Bereket tap. Aytıp kór-á?

-Táwekel, aytayın onda.

-Raxmet!

Turımbettiń beline belbew buwǵanday mádetlenip, ayaqların tik basıp tikeydi. Onıń jeńil qádemler menen shıǵıp baratırǵanın Baǵdagúldiń qara kózleri kúlimlep uzatıpsaldı.

Ol úyine kelip anasına xabarlaspastan kókiregine kópshikti qoyıp, shırpınıń bir shóbinshaynap dus tómenine jatır edi. Aleksandr quwanıshlı kirip keldi:

-Turımbet, sen de barıwıń kerek edi. Biybiayım bar ǵoy, bále hayal eken.

-Awa, sózge sheber hayal, - dep maqulladı Turımbet suwıqlaw.28

Embergenovtıń Jumagúldiń izinen kelgeniniń mánisi - awıllarda jer-suw reformasın ótkeriwge ketkenlerdiń birazı jóninde jaman xabar keldi. "Qaratereń" jaqtaǵı awıllarǵaketken Muxanov hám Qorazbekovlardı baspashılar jolda ańlıp, atıp taslaptı. Bul sátsizlikler keń en jaymawı ushın hár awılǵa jiberilgen wákillerdiń izlerinen OGPU qosımsha adamlar jiberdi.

Jumagúldi "Baxıtlı" awılınan soń tiykarǵı tapsırmanı orınlawı ushın "Erkindárya"ǵaaparıp qaytıwǵa Embergenovtıń ózi atlandı, túni menen júrip azanda kelgeni edi.

-Jumagúl, uzın joldı qısqartayıq.

-Meni baǵıwǵa shıqqan bolsań jalıqpastay áńgimeni de óziń tabasań.

-Bul meniń ózimniń oylap tapqanım emes. Joldas Baymuratov jiberdi Jumagúl. Seni Erkindáryaǵa aman-esen jetkerip qaytaman.

-Áljan suwshınıń qızın óltirgenlerdi ele tappadıńız ba?

Embergenovtıń júzi qızarıp ayıplı túr kórsetti.

-Tabıldı.

-Kimler eken?

-Biziń jumısımız kóbirek sır saqlawdı talap etedi. Saǵan isengenim ushın aytayın. Qurbaniyazov eken.

-Ataniyaz Qurbaniyazovpa?

-Tilekke qarsı, qashırıp aldıq.

Jumagúl atınıń júwenin tarttı:

-Bul qalay?

-Basqa joldasları menen qosıp tutpaqshı edik, sonı sezip keshe aqsham qashıp ketipti.

-Quwmadıńızlar ma?

-Ayttım ǵoy, seni Erkindáryaǵa aparǵan soń ketemen.

-Rayonda olarǵa baylanıslı jáne basqalar bar shıǵar.

-Olar sır. Biraq "Baxıtlı" awılınan Dúysenbay menen muǵallim Turımbet te bul istenxabarlı bolsa kerek degen shama bar.

"Bálkim mennen de gúmanlanıp erip kiyatırǵan shıǵar" degen oy menen Jumagúl oǵan jekkóriwshi názerin bir qaratıp, atına qattıraq qamshı urdı. Embergenov onıń qıyalına túsingendey izinen jetip jáne áńgimege aynaldırdı.

-Jumagúl, eger Qurbaniyazov tutılsa, qanday awır jaza qollanǵanın qáler ediń?

-Bilmeymen, biraq onday adamǵa barlıq jaza az.

-Aytpaqshı, Jumagúl, - dep Embergenov jáne gáp qozǵadı.

-Men keterde Májitovtıń úyine kirip shıqtım, Tazagúldi Fatima bala baqshaǵa aparatır

eken, Tazagúl meni tanıdı, qolımnan aldı.

-Balaǵa hár kórgende qant berseń, álbette, tanıytuǵın boladı.

-Menińshe, onnan emes, jas náreste meni ózine júdá jaqın sezeme dep oylayman, eger anasıqızına usasa bárinen de jaqsı bolar edi.

-Oraqbay, bir ótinishim, bul haqqında házir gáp qılmayıq-á?

-"Házirshe kútiwge tuwra keler" degen gápińnen-ám ózgergenbiseń?

-Nege kelisken bolsaq sol dá?

-Seniń qıyalıńdı túsinemen, Jumagúl, sol ushın kútemen.

-Meni kim túsinse - meniń qaraqalpaq qızı ekenimdi túsingeni. Onday adamlardı kútá

húrmetleymen, tóbeme kóteremen.

-Onda men sonday adamıńnan. 29

Hár qaysı awılǵa okrugten kim keletuǵını batrashkomlarına eskertilgen edi, Ótámbetpalwan úyin ábden tazalatıp, awıllaslarınıń birazına xabarlap kútip otır eken.

Jumagúller attan túsiwden-aq bári aǵıtılıp kelip qaldı.

Jumagúl úy iyesinen komissiya aǵzalarınıń dizimin sorap alıp bir eskertiw qıldı.

-Bir hayal joq ǵoy, Aysha jeńgey qayda? - Ol awzın jıyǵansha bolmadı, sóylene Ayshakirdi:

-Sharqıpálek aylanıp biz hayallardıń basına da qonatuǵın zamanı bar eken. - Aysha Amanqızı dep te jazıp qoy, - dedi Jumagúl dizimdi alıp kórip otırǵan Embergenovqa.

Aysha tańlandı.

-Jaqsılıq pa?

-Jaqsılıq. Qutımbay qusaǵanlardıń jerin ólsheymiz, malların sanap alamız. Dizimde atı jazılǵan diyqanlar tolıq jıynalıp bolǵan soń Jumagúl olarǵa Ayshanıńatın qostırıp qayta oqıdı da, tiykarǵı maqsetlerin qısqa túsindirip, tikeydi.

-Qáne, bawırmanlar, is baslayıq. Kópshiligin búgin tutpasaq qashadı, yamasa sırttaǵı

sheriklerine xabar jiberip, awılda naqolay jaǵday tuwdırıwı múmkin...

Jumagúl Ayshanıń qoltıǵınan qolın ótkerip, alǵa tústi. Basqalar erdi.

Qonaq kútiwge tayarlanıp júrse de aldı menen kirgen Ótámbetti kórip, Qutımbaydıńurqanatı ushtı. Xanımgúl jolbarıs kórgen kúshiktey quwısqa tıǵıladı.

Izin ala Jumagúl kirdi. Xanımgúl birden tirishelendi: - Ayttım ǵoy, ózi keledi dep.

Hayalın bunday waqıtta dálil tabadı eken dep oylamaǵan Qutımbay oǵan hayran bolıpburıldı. Jumagúl olarǵa juwap ta bermedi. Al Qutımbay bolsa onı kólegeylep, aylanshıqlay berdi:

-Jumagúl, qaraǵım, úy-ishler saw ma, Sánem jeńgey kútá-kútá jaqsı adam edi... Apasınıń atın aytqan waqıtta Jumagúldiń kewli jibiseyin dedi. Biraq bulardan kórgenazaplarǵa buwının bosatpadı.

-Bári saw. Qáne, Qutımbay, mınaw kelgen komissiya aǵzaları aldında barlıq jerińdi,qansha malıń barlıǵın jasırmay aytıp ber.

-Haw-haw, Jumagúljan, Jumagúljan!

Onıń jáne bir nárselerdi aytajaq bolıp kiyatırǵanın túsinip Jumagúl ábden qataydı: - Jumagúljan járdem bere almaydı.

Erli-zayıp bir-birine alaqlasıp, turǵan-turǵan jerinde lal boldı.Irkinish sozılǵan sayın Jumagúldiń ǵıjırdanı qaynadı:

-Oynamańlar, aytıńlar tez! Basqa adamnan jasırsańız da mennen, mınaw awıllaslarıńızdan jasıra almaysız, sonı biliń.

-Kóbisin salıqqa berip boldım. Qazıwǵa beldar berip atırmız. Inanbasańız padaǵa adamjibertip sanatıńlar.

-Jógisireme! Sendeylerdiń talayın kórgenbiz, - dep buyırdı Oraqbay. Jumagúl baydıńjelkesinen uslap jerkenishli joqarı tarttı:

-Túrgel! Erkeley beriw payda emes.

-Turayın, - dedi bay entigip sóylep. - Qáne, jazıń...

Usı waqıtta Xanımgúl eriniń ústine ańshı tazıday atlıqtı.

- Esiń bar ma, saqalı kúnge aǵarǵan? Zerixannıń balalarına bergenińnen basqa awısıq jer,mal bar ma bizde?

Qutımbay onıń sózine qulaq aspay, neshe atız egini, malı barlıǵın, qaysıları Nurımnıń

balalarına dárek ekenligin ayta basladı.

-Jáne, jáne, - dedi Jumagúl pásine qaytpay. - Eger de ótirigińiz sezilse, ayamaymız.

-Inanbaysızlar-aw. Saqalım menen ótirik sóylep, quday urıp pa? Eki jıllıqta eki órisqoyım jılıwǵa túsip ketti. Sıyırlarǵa bir dúrkin qasqır tap boldı.

Xanımgúlge birden jan enip qutırǵan pıshıqtay Jumagúlge táp berip burımlarınajarmastı:

-Seniń qolıńda ǵana óleyin, biyhaya!

Jumagúl onıń shekesine shappatı menen salıp jiberip edi, iskenjedey qollarıburımlardan jazdırılmay, qaptalına quladı. Aysha asıǵıslıq penen jaqınlap Xanımgúldiń qarnına ıńq etkizip bir tepti, onıń qolı bosadı.

- Joldaslar, bulardı qamańlar! - dep buyırdı Jumagúl. - Qalǵanın ózimiz tabamız.

Komissiya aǵzaları bay menen hayalın tırp etkizbey ayaq-qollarınan kóterip aparıp esiktińaldındaǵı digirman qurılǵan qaqıraǵa aparıp tıqtı. Sırttan qulıp urdı.

-Qáne, Áyten mollanikine kettik, - dedi Jumagúl.30 Jılan ǵana iyretilip júre aladı.

Qasım iyshannıń usı waqıtqa shekemgi tutıslıq bermewi jılan bolıp júre alıwınan edi.Kóp jerlerdi aynalıp aqırı Qusxana tawdıń bir úńgirin mákan etken Qasım iyshan kemkem kúshi sepsip azayıp baratırǵanın sezse de sır bermewge tırısar edi. Sırtqa qoyǵan bir suwpısınan sırtta Jumaniyaz láwzeniń bir topar jigitler menen kelip sırtta kútip turǵanın esitip qushaǵın jayıp sóylene shıqtı:

-Ha, shıraǵım, Sherim, keldiń be? Qansha kúttim seni! Bildim, keler dep oyladım-awkeldiń

be, Sherim! Qasqırım, jolbarısım! - Qasqırıńız iyt ornında júr.

Iyshan Jumaniyaz láwzeden ushırma gáp shıǵadı dep oylamaǵan edi, onıń kóp jıllap qashıpháreket etiwleri nátiyjesinde tájiriybesi artıp biraz aqıl toplaǵan eken dep súysindi.

-Qáne, islerińdi bayanla. - Siziń aldıńızǵa kelgende jaqsı xabar menen yaǵnıy mańǵıt awılındaǵı MTS jigitti, sol kárada Jumagúldi Embergenov penen qosıp óltirip kelmekshi edim. Iske aspadı. Sonnan soń izin quwıp túnde Erkindáryaǵa kelip edik, bir jay órtenip atır, hámme adam ızıq-ızıq bolıp júr. Soǵan qarap, birew bizlerdiń aldımızdı alıp olardı óltirgen eken, jatqan úyine ot bergen eken dep berman qaray tartaberdik.

31

Tańnıń aldında ǵana jatqan Jumagúl sáskerek oyanıp dalaǵa shıqsa, úy iyesi Ótámbet palwan úy átirapındaǵı kóp jıllıq qamıs qoranı qoparıp bolıp, ornın tegislep, hayalımenen suw serpip júr eken.

-Jumagúl, - dedi Ótámbet palwan. - Adamnıń bir nársege kózi úyrenip ketse, elestirmeyjúre beredi eken, kórdiń be, úydiń hawası da tazarıp qaldı.

Jumagúl kúlip, hayaldıń qasına barıp qolınan suw shekerin sorap aldı da, onıń isin ózidawam ettirdi.

Azan menen at suwǵarıwǵa ketken Embergenov kewilli sóylep kiyatır.

-Ótámbet aǵa, keshe kiyatırǵanımızda, Jumagúl awılıńızǵa alısıraqtan názer taslap "anaǵan qara, kóldiń ortasındaǵı kishkene atawǵa ósip, qısta japırıla sınıp atırǵan shoqqamıslıqqa megzeydi" dep edi. Jańa da jap boyınan qaradım. Aqshamǵı háreket awıldı góne qoradan ádewir jeńilletipti. Awıl haqıyqıy awılǵa megzedi.

-Eń baslısı, hawa tazarıp atır, onnan da aǵlası, órt qáwipli emes. Keshe túnde júrgen

gázzaplardıń basına jaman oy kelip, hár jerge bir ot taslasa, óshiriw múmkin emes, Qutımbaydıń qorası keshe shırpıday bolıp janǵanın kórdińiz ǵoy.

Chay ústinde keshe túndegi biysáwbet atlılar jóninde qaytadan gáp bolıp, olardı tutıw ushın Embergenov atlanatuǵının, ozsa qaladan bes-altı atlı alıp izleytuǵının ayttı. Embergenov ketkennen keyin Jumagúl keshegiden de kóbirek diyqanlardı jıynap baydıńhám mollanıń jerin tanaplap úlestiriwge shıqtı.

* * *

Tap usı waqıtta Erkindáryanı jaǵalap, awıldıń tuw sırtınan qarap qara atlı turdı. OlZáripbay edi. Qutımbaydıń aq úzikli otawı alıstan kórinetuǵın edi, kózi shalmaǵanına hayranı shıǵıp,záńgisine shirene bergeni qaptalındaǵı góne gúzardan shashı uwdar-duwdar bolıp shapqılap

kiyatırǵan albaslıday birewge kózi tústi.

- Há, qara atlı, qara atlı! Toqta, sen ushın ǵarrı baydı óltirdim.

Záripbay onnan qorqıp taqımın qattıraq qısıp, atın alǵa ilgeriletse de, bılayıraq barıp gidirdi: "Bul Xanımgúl ǵoy! Jin urǵan ba! Attı tanıwına qaraǵanda, esi pútinbolıwı kerek. Sóyleseyin, awıldıń jaǵdayın bileyin..."

Xanımgúl sol juwırǵan páti menen kelip Záripbaydıń qamshılar záńgiligine asıldı: - Meni alasań!

Záripbay endi ǵana onıń anıq aqıldan adasqanın sezip qamshısı menen basına urıp jiberdi. Xanımgúldiń qolı záńgiden shıǵıp, attıń shamına tiyse kerek, at sáddelepsáddelep jiberdi. Xanımgúl qarnın qushaqlawı menen esik-tórli jerge malaqayday jalpetti.

Záripbay onıń awzınan qan aǵıp atırǵanın kórse de, birewdiń "sen óltirdiń" degen jalasına qalıwdan qorqıp, aynalasına jáne bir kóz tasladı da, heshkim joqlıǵınan paydalanıp alǵa júrip ketti. Qutımbaydıń otawın izlegen kózleri endi basqa nárseni kórdi. Keń kólemli júweri atızınıń shetindegi dińgektiń aynalasında adamlar shoǵırtpaqlasıp turıptı. Bul waqıtta Jumagúl sóylep, burınǵı din iyeleri, hátte ilimniń jańalıqların xalıqtan jasırıp, ózleriniń paydasına qalay qaratqanı haqqındaaytıp atır edi. Kópshilikke jaqınlawdan atın jetelep kiyatırǵan Záripbay, atın bosqa jiberip iyegin kóterip qolın jaydı:

-Mınaw meniń Jumagúlimniń dawısı ǵoy, shıraǵım, bawırım, seni qansha izledim! Adamlar artına jalt burıldı. Záripbaydıń olar menen isi bolmay, qushaǵın jayıwımenen minberge jaqınlap baratır.

-Shıraǵım, kózlerimniń qarashıǵı, tırnaǵım, bawırım.

Jumagúl onı állenetken jábirkesh shıǵar dep tur edi, jaqınlaǵan gezinde ǵana tanıp, birdemge lal bolıp, birden ózin biyledi:

-Men sizdi tanımayman!

-Men qartaydım, sol ushın tanımaǵanıń durıs. Men óz ákeń Záripbayman ǵoy!

-Záripbay meniń ákem emes, mine mınalar meniń ákem!

-Haw, qızım, jalǵızım, haqıyqatlıq qayda qaldı?

-Haqıyqatlıq dep súren salǵanlardıń bárin haqıyqatlıqtı quwatlawshı dep túsiniw qáte.

-Haw, qızım, baxıtlı menen baxıtsızlıq aralassa baxıtsızlıq jeńip kete me?

-Kórdiń be jógisirewin! Xalayıq, Záripbay minip kelgen qara attı tanıysız ba?Tanıǵanlar da sam-saz edi. Aysha jaltarmadı:

-Bunday attı Tájim murt minip keletuǵın edi.

Jumagúl minberden tústi.

- Ótámbet aǵa, anaw qara atta Záripbaydıń haqısı joq, alıp qal. Qáne, xalayıq, enditúslenip, isti sonnan soń dawamlaymız.

Adamlar toparlasıwı menen Jumagúlge erdi.

Ótámbet qara attı jeteledi, Záripbay oǵan asılalmay ya kópshilikke ere almay, úki ańlıǵantúlkidey jalǵız ózi zeńireyip qaldı.

Tústen keyin jer ólshew qaytadan baslandı. Is arasında Aysha Jumagúlge búgin sársembiekenin eskertip qoydı.

-Onda awılıńızǵa kelinshek kele me yamasa qız kete me?

-Qız ketedi, - dedi Aysha. - Zergerdiń qızı Arzıgúl. Bálkim, tanımassań. Jaqında qızdıńanası da óldi.

-Teńine ketip atır ma?

-Yaq, dáryanıń arjaǵınan bir bay eken. Qalıń malın birotala aydatıp ákelgen deydi.

-Bul qızıq eken, isti erteń dawam qılarmız, kúyewlerdi kóreyik.

Zergerdiki awıldıń batıs shetinde, óz aldına edi. Kúyewler onıń qara úyine túsirilgenekendaǵı, úy iyeleri menen eki-úsh qız-kelinshek ılashıǵında qaldı.

-Kel, jeńge, sizge de atap ákelgen kóylegimiz bar, - degen bir dawıs esitildi ishten. Jumagúl endi irkilip turmay, birewden qashırtıp jiberip qoyar, aldı menen qızdı kóreyin degen oy menen ılashıqqa kirdi. Ishte eki hayal Arzıgúldi uzatıwǵa qolaylap,jasandırıp atır eken. Hayallar hawlıǵıp órre-órre túrgeldi.

Arzıgúl jılap jiberdi.

Jumagúl qatal túrge kirip, zeńireygen hayallarǵa buyırdı.

-Qızdan kúyewdiń kiyimlerin sheshińler!

Hayallar apalaqlastı.

Qız neliktende albıraqlap zer naǵıslı qızıl jegdesin, basındaǵı aq-ala jawlıǵın asıǵıslıq penen sheship, murnındaǵı árebegin, qulaǵı tolı gúmis sırǵasın shıńǵırlatıpalıp hayallardıń birewine uslattı.

- Endi tınıshlıqtı saqlań, - dedi de Jumagúl kúyewler otırǵan úlken úyge kirdi.

Qonaqlardıń birewi quwday aq saqallı, ekinshisi órteń shalǵan sheńgelliktey qara saqallıedi.

-Qaysısıń kúyewsiz? - dedi Jumagúl tórde sızılısıp otırǵanlarǵa náwbetpe-náwbettigilip. Qara saqallısı iyegi menen nusqadı.

-Bul kisi!

-Jasıńız neshede?

-...

-Neshe hayal aldıńız?

Kúyew únsiz.

Zerger "kúyew"lerdiń aldında qısınıspaǵa túskenine shıdamay túrgeldi.

- Nege zerebeńdi úyireseń, qız beretuǵın birew, qız alatuǵın birew. - Ol pátlenip

Jumagúldiń iyegi astına kirip-aq qaldı. - Sen birewdiń qızınıń baxtın qızǵanǵansha,áwele ózińe bay tawıp al! Tórelikti kim qoyıptı saǵan!

"Kúyewler" selk-selk kúlisti.

-Qáne, qarasaqal, sen kúyewdiń nesiseń? - dedi Jumagúl ishki ızasın sezdirmewge tırısıp.

-He, atqosshısı? Onnansha solay sorasıp, qáde al.

"Kúyewler" órre-órre tikeyisti.

-Qılt etpeysizler! - dep buyırdı Jumagúl.

-Háy qızım, seniki ne kúsh? - dep "kúyew" janlanıp atqosshısın qolı menen túrtti. -Meyli,

qızdı áketpey-aq qoyayıq. Biraq mallardı túwellep aydap shıq.

- Sizge endi mal joq. 196-statya menen ayıplanasız! Qáne, qara saqal, tez ǵana baydıńqolın artına qayırıp bayla, bolmasa óz qolıń-ám baylanadı.

Zergerdiń urqanatı ushtı.

Jumagúldiń keskin háreketleri awıl arasında óz aldına janlanıw tuwdırıp, azanda jerólshewge keliwshilerdiń sanı jáne kóbeydi.

32.

Búgin de keshegidey bolıp kún shıǵıp, keshegidey bolıp kún batqanı keshegi ómir ǵalmaǵalı tákirarlanǵanı emes, hár kún óziniń quwanıshına hám ókinishine iye. Sonıń menen birge hárbir insannıń ózinshe kún ótkeriwi bar, hárbir insannıń sol kúngi berisi bar, solkúngi alısı bar. Bul jaǵdaylarǵa hárkimniń óz túsinigi hám sol túsinik dárejesinen óz súyenishi, óz kúyinishi bar. Jumagúl hár ótken kúnniń juwmaǵına súyinse de, kúyinse de kópshilik adamlardıń ózin quwatlaǵanı ushın oyınıń solar menen birge bolǵanına ábden ırazı bolıp kúyinishlerinumıtatuǵın edi.

Erkindárya awılına kelip islegen islerine, júrgizgen siyasatına sonsha ırazı bolıp qayttı. Ásirese, onı quwantqan nárse sońǵı kúni gileń qız-kelinsheklerdiń basın jámlepótkergen jıynalısı. Tili ashshı birewleri tartınbay sóylep oqıwǵa ketken qızkelinsheklerdi adamlar buzıqlıqqa ayıp aytatuǵının, onıń mısalı etip tánha

Jumagúldiń atın keltiretuǵının jasırmadı, hátte ózleriniń de soǵan isenetuǵının ayttı. Jumagúl heshqaysısına ashıwlanbadı, qızbadı. Onıń oyınsha házir eń áhmiyetlisiqız-kelinsheklerdiń jasqanbay kewil sırların aqtarıwı edi. Qaysısı qalay sóylesedi, meyli ol ómirge nalınsın, meyli sharqıpálekti árman etsin, meyli ol únsiz ǵana kózleri menen sóylesin, biraq báriniń de tamǵa qamalǵan qustay, jaqtı kórinse soǵan umtılatuǵını ayqın sezilip turdı. Sol ushın ol ózinshe sóylew náwbetinde asıqpay, barlıǵınıń da qıyalların maqullaǵan bolıp, eldiń keleshegi haqqında aytqanlarında imkaniyatı barınsha isendiriwge tırıstı, oqıwǵa barıwǵa tilek bildiretuǵınlarınıń, qızın, sińlisin jiberetuǵınlardıń dizimin jazıp alıp, ózi qalaǵa jetkennen keyin olardı shaqırtatuǵının eskertip awıl menen xoshlastı.

Ol tikke qalaǵa emes, Baxıtlı awılına bet aldı. Qalaǵa barǵan soń jumıslar kóbeyipketedi. Sol ushın jańa batrashkom Biybiayımnıń qalay is baslap atırǵanın aqsaqal arqalı emes, óz kózi menen kórip ótiwi tiyis.

Jumagúldiń aldınan misli jer astınan kógerip shıqqanday, bir atlı zońq etip, qalıń

toǵaydı ekige bólip turǵan dálizdey jolǵa qapıday kepserlendi. Jumagúl gilt toqtadı. Atlı Záripbay edi. Bunday ushırasıwdı hesh oylap kórmegen Jumagúl Záripbaydıń aldına óńgergen mıltıǵına kózi túsiwden seskenip, oń qolın jalma-jan qoynına tıqtı hám qalshaqarap turıp qaldı.

-Tanıysań ba? - dedi Záripbay kúlip.

-Joldı nege bógep tursız?

-Seni kútip. Qorqpa!

-Qorqıp turǵanım joq.

-Óz perzentime qol kótermeytuǵınıma isenip tursań aw, qızım. Durıs, men bir ózimmen.

-Maqsetińiz?

-Óytip qattı ketpe, - dep Záripbay ǵarq-ǵarq kúldi hám dawısın birden ózgertip jılamsıradı. - Bileseń be, zaman ózgerip, hár kún sayın jańa ǵalawıt kóteriledi. Aspandıbulıt basıp, birese jawın, birese qar jawadı. Qartayǵanda ház etermen dep tisnarnaqlap jıynaǵan mal-dúnyamnan ayrıldım. Huqıqım ketti. Óziń atımdı tartıp aldıń. On eki jasıńa deyin mına alaqanımda ósip ediń. Sol ushın atımdı alıp qalǵanıńa giyne etpedim. Bolmasa, bir qorǵasın oq haqıń bar edi. Endi sen, eń áwele meniń huqıqımdı áperiwge járdem ber. Izin kóre beremiz. Bilemen, meniń mal-dúnyamdı, jer-suwımdı qaytarıp bergiziw-ám qolıńnan keledi. Áke júregi bos júrek, sol ushın seniń menen jayparaxat sóylesiw meniń ákelik qarızım dep turıppan. Men ólgende kómetuǵın jalǵız óziń Jumagúl!

-Ishitarlardıń kózinen qızǵanıshtan, kúnlewden ǵana jas shıǵadı. Kewili páklerdińkózinen

quwanıshta ǵana jas shıǵadı.

-Kewlim pák, qızım.

-Jooq, súziwge úyrengen ógizdiń shaqı sınsa, mańlayınıń isigi menen-ám súze beredi.

-Kóp sóyley bergenshe perzentlik parızıńdı ótep jer-múlkimdi qaytarıp áper.

-Jer múlkińdi alǵan men emes, ózińniń kóp jıllar ezgen diyqanlarıń. Solardan sora.

-Ne deyseń?

-Qulaǵıń ne esitse sol.

-Sen haramı perzent bolma, oylan. Bileseń be, sırtıńnan adamlar ne desip júr? Jurtlarseni óltiremiz dep "Erkindárya"dan qalaǵa keletuǵın joldı tosıp júr edi. Men seniń sumlıq penen usı jaqtan qaytatuǵınıńdı bildim. Sebebi perzent minezi ákege ayan da! Biraq men olarǵa seniń usılaytetuǵınıńdı aytpadım. Sen abaylamasań, qaraqalpaqshılıǵıńdı - musılmanshılıǵıńdı joytsań pallaqtan keteseń, túsindiń be, qızım?

-Men sizdey milletshil, pasıq adamnıń qızı emespen. Qabıńızdan shıǵıp ketkenime quwanaman. Az úyli qaraqalpaqtı kóp milletli ullı orıs xalqınan, máńgi irgeles ózbek,qazaq, túrkmen xalıqlarınan ayırıwǵa urınǵan sizler sıyaqlı satqınlardı kózim kórmesin! Shıq joldan! - Jumagúl záńgiligin qısıp alǵa dóndi. Záripbay jáne keseledi.

-Há, tili qırqılǵır! - Záripbay asıǵıslı túrde ján-jaǵına qarandı. Záńgige shirenip, aldına hám artına moyın sozıp aldına óńgeriwli mıltıǵın kóz ashıp jumǵansha kóterip:

-Áy, biyhaya! - dep tútesin tuwrılap úlgermey aq, Jumagúldiń oń qolındaǵı nagannıń awzı

Záripbaydıń ókpe tusına tutıldı. - Jan sawǵa, Záripbay, - dedi Jumagúl qáhárli. - Mıltıǵıńdı maǵan tasla, bolmasa iymanıńdı aytıp ta úlgermeyseń.

- Áy, óziń biyrehim bolıp ketkenbiseń?

Jumagúl endi burınǵısınan da qatalıraq ashıwǵa mindi.

- Perzent ákesinen batpan artıq tuwmasa nege kerek demeytuǵın ba edińiz?! Kóz jumıp oylanıp kóriń. Sonnan soń rehimsizlik maǵan kimnen juqqanın bilesiz! Áy, bos júrek, áke! Bilip qoy, Záripbay, on eki jıl tárbiyalaǵanıńız ushın, onıń ústine, men de anamnıń mehriban júregi bolǵanı ushın, aman ketesiz. Ekinshi ret jolıqsańız, izi ne bolatuǵınıntúsiniń. Biraq oylanıp, doslarıńızdı húkimetke tutıp ákelesiz degen isenim menen jiberip atırman.

Záripbay állenemir jerge barǵanda artına burılıp, Jumagúldiń attan túsip mıltıqtı biyǵam alıp atırǵanın kórdi de ólimnen qutılǵanına júregi háwlirip atınıń sawrısınústi-ústine qamshıladı. Jumagúl endi ózin birqansha saǵıraq tutıp aq bozın jedellirek aydawǵa tırıstı. Baxıtlı awılına jaqınlawdan qulaǵı jaǵımlı hawaz esitti. Sırnay-gernay shertilipatır.