T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi

Turımbet Aleksandrdı ertip kelgende Gúlbiyke kempirdiń beti qırıqqatlanıp, biraq, jalǵız balasınıń bilip islegeni usı bolǵanlıqtan qarsı kele almay, tek bir shárt qoydı:

- Úyde shoshqanıń góshi jelinbesin!

Aleksandr kempirdiń ne aytqanın ózinshe shamalap "yaqshı ana" dep, kúlimsiredi.

* * *

Áwelgi kúnleri Tórebay Turımbettiń anası menen sóylesip, eger úlgere almasa, Baǵdagúlgedán tarttırıp turıwdı tapsırıp ketken edi. Dán biraz qáhátlew bolǵanı ushın kempir berip jiberiwge qıylanıp, ózi digirman tartatuǵın bolıp aldı.

Bir jola kempir óziniń otırma digirmanına un tartıp atır edi. Aleksandr kórip qalıp,qasına keldi de kempirden ruqsat sorap, tartqıshtı usladı. Aylandırmaqshı boldı. Zil eken, "húw!" dedi tartqıshtı birden aylandıra almay.

- Ana, qalay kúshiń jetip atır?!

Kempir túrgeldi. Aleksandr múmkin bolǵanınsha kempir túsiniw ushın jergilikli tildekeleshekte bunday qol miyneti bolmaytuǵının, awılda ortalıq un qaraz salınıp, ol MTSta traktordıń kúshi menen aydalatuǵının aytıp atır. Gúlbiyke kempir túsinbey, oǵan digirmandı kórsetip: "digirman yaqshı, yaman?" dep qoyadı.

-Yaman, - deydi Aoeksandr.

-Kelin kerek, kelin. Balaǵa ayt, - deydi kempir. Aleksandr onı túsindi. Turımbet kelgennen soń soradı:

-Ne ushın anańa awır digirmandı tarttırıp qoyıpsań, nege kómek bermeyseń? Turımbet jergilikli xalıq arasında erkek adam ushın digirman tartıw namıs bolatuǵının aytpaqshı bolıp edi, tili tıǵılıp qızardı. Onıń álle nárselergeqısınǵanın bilip, Aleksandr digirmannıń oyaq-buyaǵına qarap-qarap alıp:

-Buzıp qaytadan qurayın ba? - dedi.

-Puskay, - dedi Turımbet kelte ǵana.

Aleksandr kempirdi shaqırıp alıp, digirmandı qaytadan túrgelme etip qurıwǵa kelisti. Erteńine digirmannıń un túsetuǵın uyası kepkennen keyin, Aleksandr digirmandı urmanpurman taqırlatıp aylandırdı. Digirman Aleksandrdıń qolında zır-zır gúrildedi.

Kempir shad, shaqalaqlap kúliw menen tur. Awılda digirman jetispeytuǵın bolǵanlıqtan hayallar bul úyge kóp keletuǵın edi. Bazda Aleksandrdıń digirman tartıp atırǵanın kórse betlerin sızıp, "óybey, óybey" desip zıp beredi. Ol hayallarǵa kóp qaray beriwge tartınıp,digirmandı biytanıs hayal gúrildetip atırsa, digirmanxanaǵa názerin de salmas edi. Bir saparı, tulımları esilgen, iri deneli, qızıl shıraylı, qara qaslı, keń maylay bir qızdıńdigirmanxanaǵa kirip baratırǵanın kórip, qapıǵa jaqınlaǵan jerde birden irkilip júregi gilk etkendey boldı. Átirapına jalt qarap, adam joq ekenin sezse de, kelgen pátinde jáne ishke kirip ketti.

Kempir onıń jumıstan keletuǵın waqtına chay demlep qoyǵan edi, chay iship otırǵanda da digirman onıń basınıń ishinde aylanıp atırǵanday. Tartqısh "shaq-shaq-shaq" etken sayın,júreginde bir nárse shatnap baratırǵanday sezilip, chayın ońlap ishe almadı.

Usı kúnnen baslap ol digirmannıń pátli gúrildep tartqıshtıń "shaq-shaq-shaq" etkeninesitse, sol qız emes pe eken dep, qulaǵın salıp ótetuǵın ádetti shıǵardı.

Sóytip júrgende, Turımbet penen túste shıǵıp baratırıp, sol qızdı gezlestirip qaldı. - Nurzada, aman-saw barmısań, - dedi Turımbet qızǵa.

Qızdıń qara qasları erksiz qaǵılıp, iynedey kirpikleri tómen qadaldı. Aleksandr Turımbettiń bul sorawında sır bar ma degendey, qarap edi, esheyinde qızǵa jolıqsapárwayı pánseri bolıp ótip ketetuǵın jigit maqtanıshlı pishinde:

-Jaqsı ma? - dep soradı Aleksandrdan.

-Hımm! - Aleksandrdıń júzlerinde álle qanday kewilsizlik payda bolǵanın Turımbet sezbedi. Biraq sol kúnnen baslap Aleksandr Nurzadaǵa burınǵıday ıntıq bola bermewge ózinshe qarar etti. "Bálkim, onı Turımbet jaqsı kóretuǵın shıǵar. Men olardıń alısıpbaratırǵan otına suw bolıp quyılmawım tiyis."

Degen menen ol jumıstan úyge qaytısın, shań basqan júzindegi oynaqshıǵan jawdır kózleri digirmanǵa kiyatırǵan kepshikli hayallar arasınan Nurzadanı izley beriwin báribir toqtatpadı. Ózine járdem bergeni ushın ba, digirmanǵa kelip gezek kútip otırıpqalǵan hayallar menen áńgimelesse Gúlbiyke kempir:

-Biziń Turımbettiń jorası "MTS jigit" jaqsı jigit eken, - dep sóz qılatuǵın boldı.Solay etip Aleksandr awıl arasında "MTS jigit" bolıp atanıp ketti.

Aq qurashtay dóńgelenip ústine dóngen erik aǵashınıń aq gúlleri kózlerin qamastırdı. Olusı waqıtqa shekem abaylamaǵanday tańlanıp kózlerin bilegi menen sıpırıp:

-Kóterip nálin ekkende kógermeytuǵın nárse teńseńı shıqqan soqpaqqa qalay kógergen? Yapırmay-á? Adamlar sıyaqlı jer-ám ózgergen be? - dep oyaq-buyaǵın aylandı.

18

Bası joq istiń aqırı da bolmaydı.

Jumagúl azanda keńsesine kirgennen keshke shekem heshqanday sawa waqıt tappas. Állekim oǵan "bir qarlıǵash báhár ákelmeydi" degen edi, sol esine tússe, ózinen ózikúyinip tislenedi, biraq belgili baslı bir iske bas jip taǵalmaydı.

"Hayallardı jumısqa tartıw kerek. Bizde barlıq hayallar jas balalı. Olardı ne qıladı? Áwele balalar ushın bala baqsha ashıw kerek. Qolı bosaǵan hayallar, álbette, jumıs islewge kelisedi. Sonda qanday jumıs bar olarǵa?" Ol jáne kóp kún bas qatırıp, hárqıylı jumıslardıń túrlerin kóz aldına keltirdi, házirshe bári naqolay, hayallardı qızıqtırmaydı. Barlıq hayal ushın eń qolaylı, hárbir hayal ushın balashaǵası ushın ármanetetuǵın bir jumıs bar, bul mashınshı bolıw. Óz balama ózim kiyim tiksem, óz kiyimimdiózim pishsem, óz erime ózim kiyim tigip kiyindirsem dep qızıqpaytuǵın hayal qalmas.

Usı oyı basına keliwi máttal Baymuratovtıń kabinetine kirdi. Sekretar onı asıqpaytıńlap, hárqashanǵısınsha saldamlılıq penen juwap qaytardı.

-Jumagúl, járdem kórsetiw ańsat, biraq hár isti qalay baslaw onsha qızıq emes, qalaypitkeriw

qızıq. Áwele usı jaǵına oy juwırt. Ol jáne oylandı...

Internatqa barıp Muxanov penen kelisip qaladaǵı hayallardıń dizimin alıw ushın balalarǵa tapsırma berdi de, Májitov penen keleshektegi balalar baqshasınıń ornıntańladı. Burınǵı Nurnazar baqqaldıń jayı qolay dep tabıldı.

Bunnan soń baqshaǵa qoyılatuǵın hárqıylı úskeneler ushın oyınshıqlar ushın Tórtkúlgeadam jiberildi. Oǵan shekem mashınshılıqqa bir neshe hayallardı qızıqtırıp, hátte is kórsetiw kerek. Onıda birew úyretiwi zárúr. Áljan suwshınıń hayalı Uljanǵa barǵan menen ol yaqshı dey qoysa ne jaqsı, onıń ústine mashinshılıq onıń kún kóris kásibi basqalardıń mashinshı bolıwın jaqtırmawı da itimal, eger kelise qoyǵan jaǵdayda, óz mashinasın basqalardıń úyrenbegen qollarına uslatpawı da múmkin.

Sol ushın ol bir bazar kúni óz pulına bir "zinger" mashinasın satıp alıp bolıp Uljanǵakeldi. Ol ırastan da Jumagúldiń shamalaǵan jerinen shıqtı:

- Sińlim-aw, - dedi ol birden qızıp. - Ashıǵın aytqannıń zawalı joq. Qaysı kisi ózine górqazadı. Kásibimdi ózimnen basqalarǵa úyretsem, mashınshı kóbeyse meniń tigip satqanlarımdı kim aladı? Jooq, bul qosıǵıń dım ǵana kelispeydi, sińlim.

Jumagúldiń ishek-silesi qatıp kúldi.

-Jeńge, túsinshi meni, gileń hayallardı biriktirip artel dúzbekshimiz, gileń hayallar birge isleymiz, sonda sen házirgińnen kóp tabasań. Tigiw mashinasın-ám biypul beremiz,shıt-shebirdi- ám biypul beremiz.

-Al, ballarǵa kim qaraydı?

-Oǵanda ilaj bar.

-Ballardı jıynap alasız ba?

-Nurnazar baqqaldıń jayın bilesiz ǵoy, sonı tazalatıp, hákletip qoydıq, bir bólmesin baspúkil saǵan beremiz, hayallarǵa mashina tigiwdi úyretsek, jáne bir bólmesinde ballar baǵıladı. Kim saǵan shákirtlikke kelse, tek olardıń balları baǵıladı.

Uljan úlken kózlerin súzip, biraq oylı pishinge kirdi. Bul Jumagúldi dámelendiriptúrgeliwge qolaylastı:

-Jeńge, asıqpay oylan, eki-úsh kúnnen xabar alaman ya óziń jolıǵarsań. Bir "Zinger" alıp

qoyıppan, mınawıńnan anaqurlım jaqsı.

-Ballardı kim baǵadı?

-Qızlargúl baǵadı.

Jumagúl ele Qızlargúl menen kelispegen edi, awzına qalay túskenine ózi de hayran, al Uljannıń maqullaw belgisinde tańlanǵanın kórip, ırastan da, Qızlargúldi úgitlew kerekdedi ishinen.

-Qızlargúl kelistime?

-Kelispese ózim baǵaman.

- Basqa isleriń menen bola ber, men úydegi menen-ám másláhátlesip kóreyin.

Is birnáwiye jaqsı baǵdar alǵanına quwanıp Jumagúl úyden shıqtı-da, jáne oylandı: hayallarǵa áwele bala baqshanı kórsetiw kerek. Qalay keltiriw múmkin? Ha, jáne bir qızıqoylap tabıw kerek. Bálkim, qaytadan bir pesa tayarlaw kerek bolar. Soǵan óńsheń hayallardı

shaqırtamız. Izinen hayallarǵa úskenelengen bala baqshanı kórsetemiz. Oyınshıqlarǵa kózitúsken balaları haslan ketkisi kelmeydi. Bala nege qızıqsa, tilegin orınlamaytuǵın ana bar ma? Al, sonda qanday pesa? Burınǵını tákirarlamaw kerek. Pay usındayda jazıwshılar bolsa edi? Ol usı oyı menen Muxanovqa kelip edi: ol keńsesiniń aldında tureken.

-Heshqanday oylanatuǵını joq, - dedi ol Jumagúldi qısqa tıńlap boldı da. - Xalıqtıń ózómirinen alamız. Máselen, Áljan suwshınıń qızın oqıwǵa qalay jibergeni... Ol bolmasa da tolıp atır. Qalaǵa kelgeli óziń neshewin kórdiń, solardıń birin geroy etip alamız.

Hayal roli kerek bolsa bazbayaǵı óziń bar. Jumagúldiń kewlindegisi tabılıp ózin bastı.

-Al, endi, Jumagúl, seniń jolıńa qarap shıǵıp edim, ishte májilis baslanayın dep atır,komsomolǵa jańadan aǵzalar qabıl etpekshimiz. Nurnazar baqqaldıń teris áywanı ádewir keń edi, pesa qoyılıwǵa belgilengen múddette eliw-alpıs jas bala menen jigirmalaǵan hayal keltirildi. Bunıń ózide úlken jeńis edi. Jumagúl olar menen birim-birim sálemlesip, hal-jaǵday sorasıp, kimisiniń balasın erkeletip kórisip, házir oyın baslanatuǵının eskertti de saxna artına ketti.

Dárriw-aq saxna ashıldı.

Kelgeli ulı-shuw qım-quwıt bolıp atırǵan balalar, óz ara áńgime jarıstırǵan hayallar birden jım-jırt boldı. Basında qazanday úlken qara shógirmesi, belin kendir jip penen buwǵan qırıq bes jaslardaǵı diyqan janbaslap chay iship atır. Gónelew aydınlını basınahaywanqaslap orap, azmaz nawqaslıǵı sebepli jótelip otırǵan hayalı onıń ayaqların uwqalap atır edi, besiktegi balası jılaǵan soń oǵan ekinshi qolın sozıp besik terbetti. Daladan on-on bir jaslardaǵı qızı juwırıp keldi.

-Apa, men de balalar menen oqıwǵa barayınshı.

Úy iyesiniń Muxanov, hayaldıń Jumagúl, qızdıń Áljan suwshınıń qızı ekenin heshkimtanıǵan joq, hámme jım-jırt olardıń háreketin baqlawda.

Úy iyesiniń kózleri qáhárlenip qızına bir názer taslap edi, ol shójedey bolıp únsiz ǵanaanasınıń qasına otırdı.

- Aǵası ruqsat bere qoysa...

Úy iyesi qolındaǵı kesesin uslawı menen oǵan súwret bolıp qatıp tislerin qayrapgijindi:

-Meniń qulaǵım ne esitti?!

-Aǵası...

-Qız oqıp ne arttıradı, báribir izinde sendey shúykebas hayal boladı-dá.

-Óybey, sorlı, onday gápti aytpaǵa uyalmadıń ba?

-Háy, mınaw meni sorlı dediǵoy-áy! - dep eri qápelimde quyınday kóterilip, keseni chaynikke urıp jiberdi de, hayalın tepkiniń astına alıp qaldı, hátte kishkene qızın dabir qolı menen qaǵıp jiberdi.

Hayal tepkige shıdamay qıp-qızıl qan qustı.

Tamashagóyler arasınan bir kelinshek shıdamay ushıp-aq túrgeldi.

-Háy, xalayıq, mına bir rehimsiz hayalın óltirdi ǵoy, arashalańda!Balalar

da hawlıǵısıp, hayallar órre-órre turıp saxnanı gúw bastı.

Jumagúldiń oylaǵanı bolıp basındaǵı oramalın alıp taslap, betiniń boyawın sıpırıphayallardıń aldında turıp qaldı.

-Raxmet sizlerge, raxmet kewlińizge. Mine, házir kópshilik úylerde áne usınday. Hayallar ań-tań.

-Jeńgeyler, apaylar, endi men sizlerge shınımdı aytayın. Oyınnıń sıltawı bolmasakelmes dep usılay isledim.

Endi sizlerge bir jay kórseteyin.

Ol hayallardı baslap ekinshi bólmege kirdi.

Tórtkúlden ákelgen hárqıylı oyınshıqlardı sulıwlap reti menen jaylastırıp, jaydıńortasında Fatima tur edi.

Hayallardıń awzı ashılıp tıńlasa da, balalarınıń kózleri oyınshıqta edi, hárqaysısı

bir oyınshıqqa qol uzatıp analarınıń shalǵaylarınan tartıp qıńırlıq qılıp atır.

-Endi balalarıńızǵa dıqqat awdarıńlar, - dedi Jumagúl gápti kóp soza bermey. - Egerqáleseńiz, balalarıńız kúni menen usı oyınshıqlardıń arasında boladı.

-Ózlerimiz? - dedi jas kelinshek.

-Malday tuwıp júre bereseń, ráhátin basqalar kóre beredi dá, - dedi káywanı bir hayal.Sońǵı

gápke ne juwap bolatuǵını hámmeni qızıqtırıp lám-miyimsiz qaldı.

Jumagúldi ashıw qısıp júzi burıshtay qızarsa da, ózin bastı, hátte júzinde sálótiriklew kórinse de kúlki oynattı.

- Haslan onday emes, jeńgeyler. Balalarıńızdı kúni menen baǵıp beremiz, ózlerińiz úy jumıslarıńız benen bolasız. Bul álbette, jalıqtıradı. Sol ushın bir jerde isleysiz. Qáleytuǵınlar ushın kiyim tigiw artelin dúzemiz. Qáne, izime erińler, mınaw jayda bir"zińger" turıptı, házirshe úyrenińler. Onnan soń húkimet hárbirińizge bir mashina áperedi.

Bul kimniń qulaǵına jaqtı, kimge jaqpadı, házir jete biliw qıyın boldı, biraq hárkimhárqıylı boljaw aytıp óz ara gúńkildesti. Degen menen bári de balalarınıń ırqına jıǵılıp, oyınshıq qoyılǵan bólmege qaytıp keldi. Birazlar balalarına urıp-keyip qayttı, birazları balaları menen otırıp qaldı, batıllaw eki hayal úylerinde asıǵıs jumısı barlıǵın sıltawlap, házir qarap tura ǵoy dep balaların Jumagúlge taslap úylerine qayttı.

Jumagúl keshke deyin bala bala baqtı.

Bul ádet jaqsı úlgi bolıp, sol hayallar keshe oyınshıqqa úyrengen balalarınıń qıńırlıǵına shıdamay erteńine balaların jáne ákeldi. Jumagúl keńsedegi jumıstı qoyıp erteńine kúni menen bala baqtı. Biraq olar balalarınan qashıq kete almay ekinshibólmede mashina úyreniw menen áwere boldı. Jumagúlge járdemge Qızlargúl keldi. Soń Uljan da keldi.

Usılayınsha maqsetli isler baslandı. Hayallar ushın jańasha isler baslandı...19

Waqıt óte berdi. Hárbir ótken kún jańa baslamanıń paydasına sheshilip bara berdi. Oqıwjılınıń aqırı jaqınlap qalǵanına qaramastan mektepke tazadan qızlar kele basladı.

Bulardıń hámmesi jańalıqtıń dushpanlarına usı waqıtqa shekemgi húkim súrgen ómirdikúlge aylandıratuǵın órt sıyaqlı seziler edi.

"Baxıtlı" awılında suw jıqqının shólkemlestirip pluglardı suwǵa taslaǵanında jaqsınátiyje shıǵaralmay ishqıstalıqta júrgen dushpanlar Jumagúldiń isi rawaj ala baslaǵanın esitti de, endi qaladan uzaqta júre almadı.

-Qáne Jumaniyazjan, Mátjan, - dedi Dúysenbay gáp baslap. - Ózlerińizge belgili, Ataniyazaq qurashtıń xabarı menen jıynalıp otırmız. Eń qáwipli nárse Jumagúl Zárip qızınıńbaslaǵan isleri háwij alıp baratır. Bas wazıypamız endigi jaǵında hayal-qızlardı húkimettiń heshbir jumısına aralastırmawdan ibarat.

-Menińshe, sol baqshaǵa jıynalǵan ballardı qırıw kerek, - dedi Mátjan mıqırı.

-Menińshe, - dedi Dúysenbay. - Jayǵa ot beriwdiń de, mıltıqlı topılıwdıń da keregi joq.Men olarǵa bir jerden awqat-bókpen pisirilip beriledi dep esittim. Sol awqatqa uw salıpjibere qoyıw kerek.

-Durıs aqıl, - dedi Ataniyaz aq qurash.

-Siz, Mátjan aǵa, - dep baǵanadan beri oylasıqta sóyley bergen qarlıqpa dawıs birewisóyledi. -

Siz Qasım iyshannıń pátiyasın alıwıńız kerek. Ol ushın qalay bolmasın

Jumagúl Zárip qızınıń ózin óltirip, Qasım iyshannıń aldına kelesi islerdiń jobasımenen barıwıń tiyis. Kelesi isler neden ibarat? Jumagúlden keyin MTS tı buzamız.

20

Ómirdiń qubılısları da qızıq. Isiń bir órlese órley beredi. Bala baqshanıń da, tigiw mashinasın úyreniwshilerdiń de isi jaqsı baǵdar alıp, jónlesip baratır. Jumagúl aratura keńseden bir xabar almasa, bárha baqsha balaları arasında, bárha olardıń anaları menen. Kúndegi azanǵı talabı erte turıp balalarǵa bókpen pisirip, qızın qolınan jeteleydi de baqshaǵa asıǵadı. Jáne bir qızıǵı sońǵı bir hápteden berli tap azanda esigialdında turǵan Embergenovtı kóredi. Ol jay sálemleskeni bolmasa onsha sóylep jarımaydı. Jumagúl úyinen shıǵıwınan qızı Tazagúldi kóterip baqshaǵa shekem aparısıpjumısına ketedi. Tazagúl búgin olarǵa tutıw bermey tompańlap alǵa juwırıp ketti.

- Xatıńdı oqıdım, - dep Jumagúl birinshi gáp basladı. - Kórdińbe birinshi men sóyledim.

Bunıń mánisi jańa zamanǵa ılayıq ashıq kewilli qız bolǵanım ushın emes, beti ashılǵankelinshek bolǵanım ushın. Bolmasa, jigit penen qız arasındaǵı qarım-qatnasta jigitjigit, qız-qız ekenin túsinemen.

-Jumagúl-aw...

-Maqsetińdi xatıńda aytqansań, biraq bul bolmas deymen. Sebebi sen on ekiden bir gúli

ashılmaǵan, ele úylenbegen jigitseń. Men bolsam sıńǵırlawıqlıman.

-Bárinen de xabarlıman, Jumagúl, - dep Oraqbay birden ashılıstı. - Bárine de qayılman.Anaw Tazagúl meni "aǵa" deydi, degize alaman.

-Oraqbay, bul ne, saǵan meni baǵıp júriwdi tapsırıp qoyıp pa?Oraqbay

burıshtay qızardı.

Olar baqshaǵa jaqınlap gidirdi.

-Oraqbay, házirgi adamlardıń úyleniwi asıǵıs bolmawı tiyis. Ján-jaǵıńa qarap almasań,bul ómirdiń oylı-bálenti kóp eken.

-Qansha kút deseń - kútemen.

-Yaqshı, Oraqbay, bárin keleshek kórsete berer.

Jigit onıń asıǵıslıǵı ushın irke almay, botasın qıya almaǵan árwanaday artına qaray-qaray ketti. Búgin Jumagúldiń kewli kóterińki edi. Sáskege taman alıstan sóylenip kiyatırǵan

Tórebaydıń dawısı esitildi.

-Oy, azamatsań, Jumagúl. Seni kóriwge kiyatırman. TOZshılar jańa islerińdi esitip,kórip qayt desti.

Qızlargúl menen birge almagezek bala kóterip júrgen Jumagúl Tórebaydıń aldınan juwırıp shıqtı. Tórebay qapını asharın ashsa da, qara qonıshlı etiginiń ılas ultanımenen ishkeri kire almay, azadalıqqa awzı ashılıp qaldı: diywalǵa aq súp shıttan tutılǵan, balalardıń hámmesi aq kóylek-ıshtan kiygen, birazları oynap júripti.

Jumagúl kúlip qasına keldi:

-Tórebay aǵa, nege tańlandıńız?

-Ne degen azadalıq á? Balalarıń misli aqquwlar. - Barımız usı.

-Barımız usı emes, bala bunnan artıq qanday azadalıqta saqlanıwı múmkin? Kóyleklerinbuyırtıp tiktirip aldıńız ba?

-Ózlerimizdiń mashinalarımız bar.

-Bunıń jańalıq ǵoy.

Bul kúnleri Uljan mashina tigiwdi biraz hayalǵa úyretip úlgergen edi. Balaların baqshaǵa ákelgen hayallar Jumagúldiń keńesi boyınsha úylerinen aq súp ákelip, qol úyretiw ushın ózbalalarına ózleri kóylek-ıshtan tikken edi. Jumagúl Tórebaydı ertip, basqa bir bólmenińqapısın ashıp kórsetti. Ishte tórt-bes hayal "Zińger" mashinasına úńilip, Uljandı qorshalap tur edi.

-Túpálem, kóz tiymesin.

-Kóz sizlerge tiymesin, Tórebay aǵa. Okrug boyınsha sizler eń aldaǵı awılsız. BirinshiMTS sizlerde, awıllar boyınsha joqarı mádeniyatqa sizler erisesiz. Sol ushın da jamaydushpanlarınıń dıqqatı siziń awılda. Mektepke ot beriliwi de, pluglardıń suwǵa taslanıwı da, awıldı suwǵa bastırıwǵa talaplanıwı da sizlerdiń baxtıńızdı qızǵanıwshılıqtıń nátiyjeleri.

Usı pikirdi Aleksandr da aytqan edi, búgin Baymuratov ta usını aytıp, saq bolıwdı eskertti. Mine, Jumagúl de sonı tákirarlap turıptı. "Bulardıń oy-pikirleri bir-birineqalay sáykes keledi eken yamasa jaǵdayǵa bir baha bergenlikten be" dedi Tórebay ishinen.

-Tórebay aǵa, siziń ózińiz de saq bolıwıńız kerek, - dedi Jumagúl, onıń qanday keyipke kirgenin bayqamay. - Aleksandr Aleksandrovich te saq bolsın, biraq oǵan ózlerińiz kóbirekkóz-qulaq bolıp turıńlar. Eldiń dástúri shıǵar dep sum birewlerge isenip qalmasın.

Aytpaqshı, bir ózińiz keldińiz be?

-Joq, Aleksandr menen keldik. Ol kerek-jaraǵın sóylesiw ushın okrujkomda qaldı.Tórebay

awzın jıyıp bolǵansha joq, Aleksandr Májitov penen birge jetip keldi.

Olar baqshanıń jayların, mashınshılar xanasın bir qaytara aralap bolıp, Jumagúldidáslepki tabıslı qádemi menen qutlıqladı.

-Durıs, Jumagúl Záripovna, - dedi Aleksandr. - Tabıslar tileymen. Biraq tez aradaornıńızǵa tárbiyashı tabarsız.

-Muǵallimińiz unay ma? - dedi Jumagúl.

Aleksandr Turımbet penen bir gúrrińleskeninde shının ayttırıp, okrujenotdel baslıǵıburınǵı hayalı ekenin bilgen edi.

-Unaydı, - dedi Aleksandr kúlip turıp.

-Unasa júdá jaqsı. Biraq sizden onıń kewil sandıǵın ashtırıp kóriwińizdi ótinemen,jartı diywal

tam bolmaytuǵının esińizde saqlarsız, Aleksandr Aleksandrovich.

Túste Baymuratov penen Ǵafurov ta baqshaǵa kelip, Jumagúldi qutlıqladı.

-Bul baslama quwandıradı, - dedi Ǵafurov. - Biraq sińlim, jurttı úyretemen dep marapatlanıp ketpe, xalıqtan úyren. Házirgi basshıǵa tek kishipeyil bolıw az. Júregińde"men xalıqtıń xızmetkerimen" degen túsinik máńgi jatsın. Hárbir adamnıń kewil qulpıqaysınday gilt penen ashılatuǵının biliwiń shárt. Bir basshınıń qáteligi sol káradaǵı jurtshılıqqa húkimettiń qáteligi bolıp túsiniledi. Usını esten shıǵarma...

Ol búgingi ushırasıwlarǵa, islerge hádden tıs quwanıshlı, keshte kútá tınısh uyıqladı. Erte turıp tań samalına sáwirlew maqsetinde tasqın Kegeyliniń suwınan bet-qol juwıwǵabaratır edi. Bir qayǵılı xabar ekewin bir minuttay turǵan-turǵan jerinde qaldırdı.

-Áljan suwshınıń qızın óltiripti!

Waqıyanıń ornına kelse, bári ıras: on bir jasar qızdı

qalanıń dárwazasına asıp ketipti. Jumagúldiń kózleri tınıp, jıǵılıp kete jazladı.Qalanıń ishinde uw-shuw gáp. Ján-jaqqa atlılar shawıp júr. Biraq bul shabıspalardıń barlıǵı da Áljan suwshınıń xoshalıǵı ushın biypayda kórindi. Hayalı ekewi botaday bozlap, mańlaylarına urıp-urıp jılap atır. Qápelimde Okrujkomnıń gezeksiz jabıq byurosı shaqırılıp, OGPU dıń qıraǵısızlıǵıhaqqındaǵı másele qoyılıp edi, izi aylanıp Jumagúldiń tánha minez-qulqı jóninde gápqozǵalıp ketti. Ol kózsiz is qıladımıs, waqtı jetip pispegen máselelerdi qozǵaydımıs.Bul pikirdi okruglik tayarlaw bóliminiń baslıǵı Ataniyaz aq qurash Qurbaniyazov aytqan edi, birazlarǵa unap qalıp, Jumagúl dodalawǵa tústi.

Byuro jatarda tarqadı.

Byurodan terlep shıqqan Jumagúl ele solıǵın basa almay, túngi aspan kórinislerine kózjiberip, dalada turıptı. Qanasına sıymay tur. Sebebi ol partiya qatarınan sál shıqpayqaldı. Baxtına taza okrispolkom Ǵafurovtıń bilimli dálilleri payda berdi. Ol haqıyqattan da Jumagúldiń geypara kózsiz háreketlerin qattı sınap, minese de, sózinińaqırında:

- Jergilikli hayallardan birinshi jenotdel edi, - dep waqıyanıń jelisin tolıq tosattanshıqqan aqıbetke ákelmegende, bazıbir tisin qayraǵan ala tuyaqlar, onı partiyadan shıǵarıwǵa shekem aparajaq edi.

Jumagúl tek suwıq demin alıp "úh-úh!" deydi geyde. Kóz aldına úlbiregen jas náreste elesleydi. Uljandı ayaydı. Haq kewil, kisige jamanlıǵı joq biysharanıń basına awır músiybet tústi. "Bul kimniń qolı eken-á? Hásseniy! Haqıyqattan da OGPU tappay ma yamasasolardıń arasında qastıyan dushpanlar bar ma eken?"

Jumagúl esiginiń aldına kelip tura-tura denesin biraz suwıq jaylaǵan soń ishkeriledi. Tamaq ta ishpey shıranı óshirip qızın bawırına basıp jatsa da, kirpikleri ayqaspaydı. Qızı "pır-pır" uyqılap ketti. Al onıń ele kózleri ashıq. Ásirese, búgingi waqıya oǵan uyqı berer emes. Ne ushın usılay boldı? - deydi ózine-ózi. "Al usı Qurbaniyazovtıń mendene qastı bar? Áljannıń qızına qalayınsha qayırqom bolıp júr? Yamasa olar aǵayin be eken, yaki tamır-tanıslıǵı jaqın adamlar ma?

Tek "mámleketlik plan, mámlekettiń pulı" dey bergeni ushın quwatlaydı hámme onı. Nege heshkim awzın qaqpalamaydı?"

Ol uyqısızlıqtan túrgelip, shıra jaǵıp, kóp waqıttan beri jazılmay júrgen kúndeligin jazbaqshı edi, shıranıń jaqtısınan Tazagúlim oyanıp keter dep, jata berdi, báribir kóziilinbedi.

Ol ásten túrgelip, qapıǵa qulaǵın salıp edi, bir adamnıń pısınap, qapını asha almay atırǵanın sezdi. "Kimseń?" dep baqırsam, qayerde turǵanımdı bilip atıp jiberetuǵın birew bolmasın, jazatayım qızıma tiyip keter dep, ayaqların ǵaz-ǵaz basıp artına shegindide naganın qolına alıp bosaǵanı qaptallap tura berdi.

Bir waqıtta qapı qoparıldı. Mıltıǵın aldına tutıp kiyatırǵan birew kórindi. Jumagúlqarap turmay naganın tuwrılap gúrp ettirdi. Biysáwbet adam da bir oq shıǵarıp úlgerdi hám "wah-wah!" - dep quladı. Jumagúl de jıǵıldı. Tazagúl shorshıp oyandı.

Izli-izinen eki ret atılǵan mıltıq seslerine qońsısı Májitov naganın bir qolına

tutıwı menen kóyleksheń juwırıp-aq keldi. Ishte ıńırsıǵan Jumagúldiń sesti esitiledi.Kele sala shırpı shaǵıp shıraǵa bastı. Tazagúl bir múyeshte iytten qorqqan pıshıqtay tıǵılıp otır. Jumagúldiń jeńleri qan, Májitovtı kóriwden ol shep qolın oń qolı menenuslap úńilse, alaqanın oq tesip ketipti. Ol qolınıń qalay pitetuǵının oylamastan, tentireklep barıp qızın qushaqladı.

-Nárestem, nárestem! Seniń balalıǵıń qorǵasın oqlar arasında, tútin arasında ótti-aw!Oy, Nuratdin abıy, kór-ós. Aman ba?

-Aman, hesh oq tiymepti, - dedi Májitov qızdı óz qolına alıp. Sóytip olar bosaǵada tilinayqıra tislep qulap atırǵan ólikke úńildi. Shıranıń hástesindey birew bosaǵada qulap atır. Bul Mátjan mıqırı edi.

-Oy-oy, - dedi Jumagúl ókinip. - Bayaǵıda Tájim murttı da óltirip qoyıp edim. Mınanıńda uw jegen iyttey óliwin qara. Joldasların tabıw kerek edi.

Májitov sóylewge de asıǵıp, óziniń kóylegin "par-par" jırtıp, Jumagúldiń jalbıraptúsiwge az qalıp turǵan barmaqların ornına basıp tańdı.

21.

Aleksandr Turımbettiń minezlerine kóp túsine almas edi. Álleqanday awır minezli, kóp sóylemeydi. Bazda óz-ózinen úskini quyılıp júredi. Bunısınıń sebebin sorasa, aytpaydı.Aleksandr birinshi ret awıldıń hal-jaǵdayın soraǵanda, Tórebay oǵan Dúysenbay tuwralı da aytıp bergen edi, al endi onıń bayqawınsha bul úydiń sol Dúysenbaylar menen jaqın qatnası bar sıyaqlı. Gúlbiyke kempir bazda Aleksandrdıń kózinshe balasına: "Bay mırzaǵa seni sorap ketti", - dep aytıp salar edi, al bunday waqıtta Turımbet shıp-shıp terge shomıladı. Aleksandr túsinbegensip:

-Bay mırzaǵa degen ne? - dep sorap qalar edi, Turımbet ótirik sóyley almay:

-Dúysenbay! - dep ashıwlı, bir qolı menen hawanı kesip juwap beredi. Soǵan qarap onıń

Dúysenbaydı jek kóretuǵınına kewili isenishli júrer edi.

Dúysenbaydıń óz jayına ot tiygenine onsha qıylanbaǵanın, awıl suw basqınına ushırap,pútkil awıldıń táǵdiri qıl ústinde turǵanda jansız qıymıldaǵanın sırttan bayqaǵan Aleksandr Dúysenbaydı júdá jek kórip qaldı. Sol ushın Turımbettiń ol kisige bolǵan múnásibetin birotala anıqlaǵısı kelip, kempir úshewi chay iship otırǵanda soradı:

-Turımbet, meniń bayqawımsha, qaraqalpaqlarda urıwshılıq bar, al usı Dúysenbaydıńsizlerge qanday jaqınlıǵı bar?

Turımbet Aleksandrdan bunday sorawdı heshqashan kútpegen edi.

-Jaqınlıǵı joq.

-Ol ne degeniń? - dedi kempir balasınıń gápine shıdamay. - Bizge júdá jaqınlıǵı bar.Urıwlaspız. Ol seni kele qılıp, ákeń joqta qol jawıp, usı dárejege jetkerip oqıtqanadam.

-Awa, solay, - dedi Turımbet ilajsız. Biraq onıń bul saparǵı dawısınan da, ózintutıwınan

da Aleksandr biraz nárseni bayqadı.

- Turımbet, men saǵan bir nárse eskerteyin, - dedi Aleksandr gápin kóp mánili etip, - hárwaqıt sóylew paydalı. Báhárde muz dińgekke minip, ózińdi biyikletemen dep sanaw ayrıqsha qáwipli. Muz erip ketse, kisi shuqırǵa sılq ete qaladı. Jáne bir gáp, erteńnen qolı joq kisi - sholaq...

"Meyli oylansın!" dep Aleksandr da oǵan selteń bermey, túrgelip, jumısına ketipbaratır edi, kózi jaqsılıq kórdi:

Nurzada kiyatır! Qolında kepshigi. Digirmanǵa baratırsa kerek.

Muzlı suwǵa túsip shıqqalı ayazlap awırıp qalǵan Qaliydi kóriwi ushın Aleksandr úyinekelgen sayın, qız shıǵıp keter edi, aldınan jolıqsa burılıp keter edi. Onıń ne ushın usılayınsha jatırqaytuǵının túsinetuǵın jigit, bir túp jıńǵıldı panaladı da, shókketúsip otırdı. Qız taw tekesindey omırawın kóterip biyǵam kele berdi.

- Sálem, Nurzada!

Qız shorshınıp, gilt toqtadı hám Aleksandrdıń jergilikli dástúrge baǵınıp, qız qasında basqa awıl adamlarınıń kózine túspewi ushın jasırınıp otırǵanın birdentúsinip, aq marjan tislerin kórsetip jımıyıp kúldi.

Bul kúlki Aleksandrǵa unap ketip túrgelejaq edi: - Way, way, túrgelme, otır.

Aleksandr baǵınıp tómenirek buǵıp otırdı.

- Endi kórinbeymen be? Seni kórse hesh gáp pe?

-Meniń bir ózimdi kórse hesh gáp.

-Aǵań táwir me, Nurzada? - dep sıbırladı Aleksandr.

-Búgin táwir, azanda túrgelip tamaq ishti.

-Júdá jaqsı. Quwanıshlıman. Endi bar ǵoy..

Úyine hár saparı barǵanda kóz astınan qarap diydarına toymay júrgen qızdan Aleksandrkózlerin almay:

-Otırsa, sulıw qız, otırsa, júdá soranaman, sulıw qız, - dedi basqa sóz tappay.

-Óy-bey, bunday maqtaw sózlerdi qaydan úyrendińiz?

Jigit qaytadan tıǵılıp, birazdan soń tilge keldi:

-Nurzada, endi barǵoy... sen oqı, oqıw paydalı, endi barǵoy, digirmannan qutılasań.Nurzada qaytadan kúldi.

-Sonda birew un tartıp bere me?

-Sen barǵoy, digirman tartqızbayman.

Qız bir shaqalaq atıp kúlip edi, bul kúlki Aleksandrǵa sonday jaqtı, ornınan ǵarǵıp turıp, qushaqlap alajazlap, ózin irikti, biraq tula bedeni dir-dir etip, ózin zorǵa tutıp otır. Bul jigittiń ne oyı barlıǵın, házir qanday keyipte otırǵanın túsinbey, sóylesiwgeishqısta bolıp júrgen qız házirgidey qolaylı payıtta gezlese bermespiz dedi me, ózin álleqashan tolqıtıp júrgen sorawdı bermey kete almadı:

-Awılıńda qızıń bar ma? Nege ákelmeyseń?

-Mende bar ǵoy, qız joq, Nurzada.

Nurzadanıń tilegi usı juwaptı alıw edi, birden asıqtı:

-Áne, birewler kiyatır, men kórinbey ketkenshe túrgelme!

-Siziń úyge barıp tursam keyimeyseń be? - dedi Aleksandr izinen. Qız juwap bermedi. Onıń

buyrıǵın eki ete almay Aleksandr állen waqıtta boyın tiklep qarasa, qız kepshiginqoltıqlawı menen digirmanxananıń shaldıwarına súyenip, artına qayrılıp tur eken.

Aleksandrǵa jawlıǵınıń mushın bir bılǵap, digirmanxanaǵa kirip ketti. Bul kórinis Aleksandrdıń júregine ayrıqsha túrtki salıp, yoshlandırdı.

Ol qız jóninde kimge aytarın bilmey ishqıstalıqta júrgen edi. Jaqında qalaǵa barıp Jumagúl menen ushırasqanı oyın bólip hayran etti. Onıń aytqanı durıs. Jartı diywaltam bolmaydı, men úyleniwim tiyis...

22.

Tórebay keńsesinde otır edi.

-Aqsaqal, - dedi Xojaniyaz qamshısın stoldıń ústine qoyıp. - Bizler biraz qátelikke jolqoydıq pa dep pámleymen.

-Ne ushın?

-Búgin Atajan menen Dúysenbay taqıyada tamtıǵımız qalmadı dep aldımnan jılap shıqtı.Sebebi hesh

jerde bolmaǵan tártipti qılıp, biysharalardıń jerin aldıq. Endi olarda diyqan jumsaytuǵın shama qalmaǵanı da ıras. Eger olar okrujkomǵa barsa, seniń menen maǵan sóz keledi. Sol ushın diyqanlardı olardıń esabına jumsaǵandı toqtatıw kerek.

-Xojaniyaz, - dedi Tórebay nıqlap, - Sen onıń menen jaqsı aǵa bola almaysań. Sol eki adam ókpelegen menen kópshilik diyqanlar razı.

-Men de bilemen. Olardı qansha qorlaǵan menen qaraqalpaqtıń burınǵı pálenshe-tólenshedegen abıraylı adamları.

Ol gápin aytıp úlgermesten, pochtalon bir buwat gazeta ákelip berdi. Ekewi de áńgimeniqoyıp, gazetalardı aqtarıwǵa kiristi. Tórebaydıń kózleri álle nárselerdi izleydi.

Óytkeni jaqında awılǵa Tórtkúlden gazeta xabarshısı Ábdi kelip ketken edi. Bir waqıtta Xojaniyaz qolına túsken birinshi gazetanı bir qatar kózden ótkerip, bir jerine úńildi de,jumbarshaqlap qaltasına tıǵıp, hesh nárse bilmegendey otıra berdi.

Tórebay qolındaǵı gazetadan izlegen nársesin tawıp, kózleri kúlimsirewi menen erinlerin jıbırlatıp, oqıp otır edi, Xojaniyaz onıń qolındaǵı gazetanı julıp aldı da,maydalap jırtıp-jırtıp tasladı.

-Bul ne zorlıq? Qutırdıń ba?!

-Qutırdım. Endi oqırsań!

Tórebay onıń qaltasındaǵı gazetaǵa asıldı. - Taslap ket, mınanı!

Xojaniyaz "yaqshı" dep qayırılıp turdı da, qaltasındaǵı gazetanı shıǵarıp, pırım-pırımetip maydalap, áynektiń tesik kózinen ılaqtırıp jiberdi.