T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi
.pdf-Áljan suwshı shıǵar?
-Awa, awa.
-Onıń ózi bir sózli adam. Hayalı mashınshı. Kisiniń haqına qılap qılmaytuǵın adamlar.Sol ushın shıǵar, ózlerin heshkimnen ǵárezsiz sezedi.
-Tórebay aǵa, Turdıgúldiń anasınıń halı qalay?
-Biybayım jeńgey me? Ol kútá zor adam eken. Júdá erkin. Ele de mektepke biraz bala
jıynaǵanımız sonıń arqasında. Sonnan kelgen oǵan awızın qıysaytıp kúletuǵınlar dabar shıǵar. Biraq biziń jaǵdayımızda olardıń kúliwi tábiyiy nárse-aw... ashıwlanıp ushına shıqpaysań.
-Quday awzın ornınan tespegenler az emes ǵoy, - dep, Tórebay temir pechtiń qızǵanına shıdamay tórdegi temir krovatqa arqasın berdi.
-Jumagúl-aw, Táńirbergen mashınshı gewek adam eken ǵoy. Adam perzentine qalay qol kóteredi?
-Ol náletiy adamdı eske túsirme, kerek emes! Turdıgúldiń "kúndelik dápteri" bar edi.Kóre aldıńız ba?
-Qolǵa túspedi.
-Muǵallimińiz qalay? Adam qusap sınıp kiyatır ma?
-Turımbet pe? - Kúldi Tórebay. - Minezi onsha ózgermegen. Men de oqıp júrmen.
Olar tamaq jep bolǵan soń da sóylesip, kóp waqıt otırdı. Shıra óshken soń da uyqılamaysóylesip jattı.
-Dúysenbay ózin qalay tutıp júr?
-Ol kisige túsinbeymen, - dedi Tórebay. - Jaman jerde atı da esitilmeydi. Táńirbergenmashınshı sudlanǵan waqıtta Dúysenbay jóninde bir awız sır aytpadı. Ózi júdá ıqshıl adam eken. Ne tapsırsań, neni isle deseń bárine lábbay dep turǵanı. Heshkim zorlamay-aq eki jayın mektepke bosatıp berdi...
-Ol kisiniń minez-qulqı mennen góre sizge jaqsı málim, sonda da ańq ete bermew kerekbolar...
** *
Jumagúl "Erkindárya" awılına batrashkom Ótámbet palwan bolǵanın esitken edi. Ol azanda Tórebaydı uzatıp keńsesine kelse, Ótámbet palwannıń ózi kútip otır eken. Kórisip apaqshapaq bolıstı. Jumagúldi bunday halda kóremen dep hesh waqıtta oylamaǵanlıqtan ba, Ótámbettiń kózlerinen jası shıǵıp ketti.
"Qaraǵım, qaraǵım" deydi basqa sóz tappay. Állen waqıttan keyin olar sorastı.
-Basqa awıllar usap óz awılıńızdan bir adam tawıp oqıwǵa jibere almadıńız-a? - dediJumagúl awılda muǵallim joqlıǵın esitkennen keyin.
-Netken-á, qarındasım. Eli esite bererseń, biziń awıl okrugte dańqı shıqqan awıl. Bir jaǵımız kól, bir jaǵımız toǵay bolǵanı ushın ba, qaladan 150 shaqırım qashıqlıǵı ushınba, azıwı bar gúllán dońızlar aynalamızda. Qızıńdı Tórtkúlden qaytarıp ákel dep Biybigúldiń de ata-anasın óltirip ketti. Onı esitken shıǵarsań. Ótken jılı xalıq qatarı bizler de TOZ dúzip edik, bir aqsham da baspashılar kelip, shıǵırımızdıń gúzelerin dáryaǵa ılaqtırıp, awıl arasına oyqan salıp ketti. Birewler qaytadan baylar zamanı boladı-mısh dep sóz tarqatıp, iske kesent jasap júr.
-Durıs, muǵallimler jetispey atır. Bıyıl jazda Tórtkúlden muǵallimler kelse sizlergejibergiziwge kúsh salıp kóremen.
Jumagúl gápin tamamlamay-aq basında góne qara qurashı bar bir kisi haplıǵıp:
-Jumagúl degen usı jerde me? Qızlardıń biyligi sende bolsa, járdem sorap keldim.
Kisige pátiya oqısıp, mal ótkerisip qoyǵan qızımdı birew áketip qalıptı, - dedi jón-josaq ta soraspay.
Jumagúl ózin júdá tınısh tutıp, qapını bekitip keldi:
-Jaqsı bolıptı!
-Jaqsı bolıptı?! - dep tańlandı qara qurashlı kisi alaqanın jayıp. - Jaqsı bolıptı-á?Túsinip tursań ba, maǵan? Bul buzıqlıq ǵoy! Qońsı hayal bar edi, sol qashırǵan. Túsinip tursań ba? Kisiniń hayalı bolǵan soń, okrugte hayallardıń náháni, ámengeri bar degenge, barıp ózi menen wájleseyin dep, sol hayaldı sabay almadım. Bildiń be? Hayalǵa basshı bolsań, sonday mákkár hayaldı jónlew kerek emes pe?...
Kúnniń suwıqlıǵına qaramay mańlayı tership turǵan bul kisi awzına ne kelse sonı aytıpturǵan menen Jumagúl onı irikpedi. Ózi kúlmedi de, ashıwlanbadı da.
-Boldıńız ba? - dedi Jumagúl ol kisi sózin túweskennen keyin hám ornınan túrgelip bulkisige endi gúrsi qoydı. - Qáne otırıp dem alıp aytıń, jas úlken?
-Teńlik qáne? Meni nege bassınadı? Nashardıń aqılı kózinde degen. Jas nashardı negealdaydı?
-Boldıńız ba? - dedi Jumagúl bul saparı qatallıraq. - Yamasa jáne bar ma?
-Sol!
-Qanday adam áketkenin bilesiz be?
-Shash qoyıp, oqıp júrgen bir sırǵiya.
-Til degenniń buwını bolmaydı, jas úlken! Tilge erik bere bermeń, aqırı!
Bul kisi kózleri jasawrap, Jumagúlge tiklenip qarap turdı da, Ótámbet palwandı kóresala, gúrsiden tikeyip, juwap ta kútpesten, qapını "taq" etkizip jawıp, shıǵıp ketti.
-Siz tanıysız ba? - dedi Jumagúl Ótambet palwanǵa.
-Kórgen ógizim emes.
-Áne, Ótambet aǵa, geypara adamlar biziń jumıstı usılay túsinedi. Hesh gáp!
-Ladanlıǵı shıǵar, qaraǵım... Bizde ele suw kemtar, Jumagúl. Suwǵa tiyik jerler Qutımbayda.
-Bul másele bıyıl sheshiledi. Ótken jılı oktabrde jer-suw reforması jóninde RKP (b) sıyasıy byurosı qarar shıǵardı. Házir sol qarardı iske asırıwǵa tayarlıq baratır. Sonnankeyin diyqanlar birotala artıqmashlıq aladı. Házirshe keshegi byuronıń qararı boyınsha,dán plandı orınlawǵa kúsh salıńlar. Bálkim, siziń awılǵa barıp qaytarman.
-Bir óziń baraman dep júrme, jol jaman, qaraǵım. Eger xabar jibergizseń aldıńnan bir-eki jigit
shıǵaraman. 14
Jumagúl jumıstı neden basların jartıwlı bilmey júripti. Ótken jılı jazǵı dem alısta Tórtkúlde waqıtsha islep qalǵanda, jumıs oǵan qızıq hám ańsat kórinetuǵın edi.
Sonlıqtan tek oqıwın pitkere almaǵanına qıynalǵanı bolmasa, liykin qolǵa tiyse, jumısqıyın soqpas dep oylaytuǵın edi. Barlıq salmaq endi sezildi. Tórtkúlge kóp shatas islerdi Ivanovanıń ózi sheship jiberetuǵın edi. Bul kárada tek okrujkomǵa barıw kerek.
Onıń da jumısı kóp.
Birinshi háptede onı onsha elestirmeytuǵınlar endi kele beretuǵın boldı. Shaǵım arzalarmenen keletuǵınlardıń kópshiligi erkekler. Kimisi aǵayinin, dayı-jiyenin sóz etedi.
Qızı aytqanına kónbese de keledi. Balasın qızlar qálemese de keledi. Hayalı qıńırlıq etetuǵınlar da keledi. Qullası, kelgenlerdiń maqseti bir sıyaqlı: ya jeńgesin, ya hayalın, ya qızın jónge salıp beriwdi soraydı. Múmkinshiligi bolǵanınsha olar menen jayparaxat sóylesip, keńes beredi. Biraq túsinbeytuǵınları bar, olar sud sheshetuǵın dawlar menen dekele beredi, bunday jaǵdaylarda olarǵa óziniń sudya emesligin aytadı, sirá tıńlasa olar. Bir jola ol Baymuratovqa usılar jóninde aytıp edi:
-Ele jergilikli xalıq túsinbey atır, hayal-qızlar menen islesedi degenge olardıbaǵındırıp beredi dep júrgen ǵoy, - dedi ol.
Ivanova onı uzatıp salıp: "óz xalqıńnıń dástúrin, tilin bileseń, biraq salmaqlı bol, tiykarǵı jumıstı hayal-qızlardıń huqıqına, olardıń oqıwǵa, jámiyetlik jumıslarǵa aralasıwına baǵdarla" degen edi. Keńsege qurı kelip, ketip dawagerlerdiń arzasın tıńlap otırıw menen qurı násiyat beriwden heshteńe shıqpaydı, ol usılay oylanıp, isti qanday áhmiyetli nárseden basların bilmey otırǵanda, qarashadan kelgen, súlingir jas jigit qapını tıq-tıq shertip kirdi. Bul jas jigit Qazaqstannan járdemge kelgen, házir qalalıqinternattıń direktorı bolıp islep atırǵan Muxanov edi. - Jumagúl apa, men sizge keldim,
-dedi ol aman-esenlik sorasıp bolǵannan keyin. - Ózińizge belgili, internatta pesa tayarlap
atırmız. Biraq qız rolin, kempir rolin atqaratuǵın adam joq. Tilimde qazaqsha
akcent bolsa da, úyrenisermen dep, kempir rolin ózim aldım. Al qız rolin bir jigit aldı.Ózińizge belgili, ǵarǵa ǵańqıldap ǵaz bolmaydı eken. Er balalar qansha qız bolaman degen menen qız emes. Dawısları, qıymılları ózgeshe. Qoyıp kórdik. Tamashagóy kelip jarımaydı.
Jumagúl bul jigittiń ne demekshi ekenligin birden túsindi hám oǵan kózlerin súzip qarapmıyıǵınan kúlip, azmaz oylanıp otırdı.
-Qanday pesa tayarlap atırsız?
-"Qızın malǵa sattı" degen pesa.
-Kim jazdı?
-Internattıń hámme balasınıń úlesi bar dese boladı. Pesanıń atınan-aq onıń maqsetinetúsinip:
-Júdá kerek pesa eken, - dedi Jumagúl. - Meyli, kerek bolsa sizler talap etken roldiatqarayın.
-Raxmet. Pesańız endi tabısqa iye boladı.
Jumagúl júdá jaǵımlı hawaz benen kúldi:
-Tayarlıqqa qashan barayın?
-Bizler bárhá tayarlanıp atırmız. Tek siz óz rolińizdegi sózlerdi yadlap alsańız boldı.Basqalar tayın.
Okrujkomde Jumagúldiń barlıǵın, joqlıǵın heshkim tejemes, keshikse qayda júrseń dep soramas edi. Al Baymuratov qansha juwas hám kishipeyil adam bolǵan menen onıń kókireginde ózine álleqanday isenbewshilik bar ekenligin sezip, Jumagúl bir is kórsetiwdi oylar edi. "Baymuratovqa házir eskertiwdiń keregi bolmas, juwmaǵın kórgen sońpikirin aytar" dedi de Muxanov penen internatqa ketti.
Bul kárada hár qıylı jastaǵı balalar bar. Fatima usı kárada da sabaq beretuǵın edi.Jumagúldiń kelgenine hámmesi quwandı.
Usı kúnnen baslap Jumagúldiń jarı jumıs kúni internatta óte basladı.
Pesa bir orta diyqannıń jalǵız qızın saqalı quwday ǵarrı bayǵa kóp mal ushın satqanı haqqında edi. Qız oqıwǵa ketpekshi boladı. Anası qızınıń tárepinde qaladı. Biraq jawızáke kempirin sabap, keregege baylap qoyadı da, qızınıń qolın artına baylap, ǵarrı baydıń arbasına mindirip jiberedi. Arbakesh jigit jolda qızdıń qolın jazdırıp, arbaǵa jegilgen attı bosata sala qızdı artına mingestirip Tórtkúlge alıp qashadı.
Pesa Jumagúlge unadı, biraq, eriksiz qızdıń biraz erligi, batıllıǵı kerek etiledi eken,onı birden-aq túsinip, roldiń tayarlıǵına kiristi.
Jumagúl kelip qız rolin oynaytuǵın bolǵanı ushın internat kollektivi de jumıstıayrıqsha qızıǵıwshılıq penen qolǵa aldı. Ekinshi háptede-aq pesa tayar boldı.
Pesaǵa kimler qatnasıwı kerek? Bul másele hámmesi ushın áhmiyetli edi. Sheshiw qıyınbolmadı. Kóshelerge daǵazalar jazıldı. Klub ushın Nurnazar baqqaldan tartıp alınǵan jaydıń jazǵı áywanı belgilendi.
Jumagúl bir mártebe Baymuratovqa internatta hayal-qızlardıń eziliwshiligin kórsetetuǵın pesa tayarlap atırǵanın aytsa da óziniń bas roldi atqaratuǵının aytpaǵanedi.
Biraq pesanıń tamashagóyleri Jumagúl oylaǵanday bolıp shıqpadı. Basshı xızmetkerlermenen muǵallimler hám internattıń balalarınan basqa qala xalqınan sanawlı adamlar keldi. Okrispolkom predsedateli de ashıq kewilli hám iskusstvonı jan-táni menen jaqsıkóretuǵın adam eken. Hámmeni bir qaytara qutlıqlap bolıp, Jumagúlge:
-Durıs islediń, sińlim. Eger sazshılarǵa mútáj bolıp qalsańız dápshilik ónerim bar, - dep te qoydı. Baymuratov ta kishipeyillikte heshkimnen qalıspas edi. Ol da rol atqarıwshılardı birim-birim qutlıqlasa da aqırında Jumagúlge ashıwlıraq dawıs peneneskertti:
-Joldas Zaripova, azanda biziń keńsege kelerseń.
"Sekretarǵa meniń rolim unamadı ma eken? - dep tıpırshıladı keshte Jumagúl. - Yamasa azadam qatnasqanı ushın ayıplaytuǵın shıǵar. Joq, adamlardı qatnastırıw onıń da wazıypası emes pe? Eskerttik, kóshelerge daǵaza qaqtıq. Hayallar kelmegeni ushın ayıplaytuǵın shıǵar. Olay bolsa ne ushın tek ózi hám Qorazbekovtan basqa basshılar
hayalların ertip kelmedi? Usıǵan meniń bir ózim ayıplıman ba? Men artistlik wazıypamdı atqardım, qayaǵına bolaman deymen. Múmkin, ol meni ayrıqsha alǵıslaytuǵınshıǵar yaki basqa tapsırma bar ma eken?"
Azanda onı Baymuratov biraz suwıqlaw qabıl etti. Jumagúl bul jumısqa kelgeli sekretarmenen tiklesip sóz alıspaǵan edi, bul adam ashıwlansa qabaǵı sál úyilip, kózleri oyshıl otıradı eken.
-Qaraqalpaqtıń qızı qalayınsha basshı jumısta isley alatuǵın boldı dedim-aw, - dedi olbasın kótermesten zilli.
-Ne bolıp qaldı? - dedi Jumagúldiń dawısı qaltırap.
-Joldas Záripova, ózińiz bilesiz, siziń ornıńızda, sizge shekem bárhá erkekler islep keldi. Biz
sizdi qaraqalpaq hayal-qızlarınıń dáslepki qarlıǵashı dep húrmetler edik...
-Ne bolıp qaldı?
-Siz túsiniń, aqırı, bárinen de burın okruglik partiya komitetiniń bólim baslıǵısız.Siz okruglik partiya komitetiniń abırayın tóktińiz.
-Sol ma?
-Ha, bunnan artıq ne qılmaqshı edińiz?
-Joldas Baymuratov, bul abıray tógiw emes, iske járdem! Qız rolin oynaytuǵın adam
tabılmasa, ne qılıwım kerek?
- Áne, áne nıshanaǵa jańa keldiń. Men siziń jekke abırayıńız jóninde emes, okrujkomnıńabırayı jóninde aytıp otırman. Pesada oynaǵan hayal-qızlardan abıray qashadı eken degen pikirden pútkilley awlaqpan. Biraq siz óz wazıypańızdı túsiniwińiz tiyis edi. Wazıypańız hayal-qızlar jetispey atırǵan jerde ózińiz islep ornın ótewden ibarat emes, sol jerge orınlı hayal-qız tabıw.
Jumagúl stoldıń astına jiberilgen qolların tarrashlap, tómen sozǵan kúyinde ashıwlıkerildi. - Házir, házir, - dedi de Baymuratov qabılxanasındaǵı jigitti ishke shaqırıp:
-Májitov kelip ketsin, - dedi. Májitov kóp kúttirmedi.
-Joldas Májitov, - dedi Baymuratov, - Jumagúldi mektepke ertip barıp isi menentanıstırıń.
-Yaqshı.
Baymuratov olarǵa bunnan artıq kóp tapsırma bermesten kete beriwlerine ruqsat etti.
-Bul júdá tájiriybeli adam, - dedi Májitov Jumagúl menen kabinetine kelgennen keyin. -Abayladıń ba, jáne ózińe erik berip jiberdi. Isti mektepten baslasın dep atır.
-Mhhh! - dedi Jumagúl oylı. - Onıń oyın shamalap turman.
-Qalaǵa úyrenise bersin dep men de ayta almay júr edim. Mektepti kórseń túsineseń. Internattan
basqa qalalıq mektep jalǵız edi. Bunda da sol internattaǵı jaǵday. Qızlar az.Tek segiz qız bar. Májitov Jumagúlge, Jumagúl Májitovqa qaradı.
-Meniń shamalawımnan shıqtı, endi ne islewimiz kerek? - dedi Jumagúl sıbırlap.
-Kórdiń ǵoy, qızlar túwe ul balalar da az. Analardıń tilin biletuǵın járdemshi kerek.
-Menińshe, áwele gileń qalalıq basshılardıń ózleriniń oqıw jasındaǵı qızların dizimge alıp, mektepke keltiriwimiz zárúr, - dedi Jumagúl. Buǵan Májitov birden-aq kelisti. Qalalıq basshılardıń ózleriniń jigirmaǵa shamalas qızları bar edi. Bul jóninde Májitovtıń ózi okrujkomnıń bir májilisinde másele qoyıptı. Biraq izi dawametpey, basshılardıń kópshiligi hayallarınıń qıńırlıǵın aytıp, qızların oqıwǵa jibermey-aq qoyǵan eken. Jumagúl mektep direktorınan sol dizimdi qaytadan anıqlap, tolıqtırıp beriwdi ótindi de dizim tayın bolǵannan keyin okrujkomnıń byurosına arnawlı másele tayarladı.
-Aldı menen partiya, sovet aktivleri qızların bilimlendiriwge usılay qarasa, qızın mektepke kim beredi? - dedi ol máseleni dodalaw gezinde birinshi bolıp sóylep. Jánjaǵına qarap, otırǵan aktivlerdiń jaqtırmaǵan túr menen qıypaq-sıypaq ete baslaǵanınkórgen ol birden qızdı. - Oqıwdıń áhmiyetin sizlerge de túsindirip otırıw kerek pe? Aytıńlar, kimler hayalların sıltawlap qızların mektepke jibermeydi?
Hayalımdı kóndire almayman degenge kim inanadı? Bul biykar. Onı qoya bersek xojalıǵınakúshi jetpegen adam basshı bolıp jaray ma? Jaramaydı. Búgingi byurodan bunday basshılardıń jumıstan bosatılıwın talap etemen!
Basqalar da shıǵıp sóylep, qızların oqıwǵa jiberiwge wáde berdi.
-Búgingi háreketiń orınlı, - dedi Baymuratov jıynalıstan soń Jumagúlge. - Tereńge ketken temir shegeni bosatıwǵa magnit kerek edi, magnitlik wazıypanı atqarıwǵa qádemqoydıń.
Erteńine azannan baslap Jumagúlge arza menen keliwshiler biraz ózgerdi, yaǵnıy erkeklergearalasa hayallar keletuǵın boldı. Biraq olardıń bári de okruglik basshılardıń hayalları edi. Birewleri kele sala erleriniń jazıqsız ekenin dálillep qızların oqıwǵa bergizbey júrgen ózleri ekenin aytıp ketedi. Jumagúl jayparaxat tıńlap, olarǵa keleshek jóninde túsindiredi. Túsingeni úndemey ketedidaǵı, túsinbegenleri awzına kelgenin sandalap, hákireńlep baratırsa Jumagúl:
-Túbinde qızıń oqıydı, - deydi qısqa ǵana. Al bazı birewlerine "erińdi jumıstan
shıǵaramız" dese, zım-ǵayıp shıǵıp ketedi. Qorazbekovtıń hayalı menen sóylesiw qıyın boldı. Kiygen qızıl kóyleginiń hár jeńi eki jasar qızǵa kóylek shıǵatuǵın, kókiregindegi gúmis túymesi balanıń basınday, qızıl júzli semiz Qızlargúl hesh sózdenqaytpadı:
-Oqıwǵa qızım barmaydı degenim barmaydı. Ne dep baradı? Aqırı aylanıp ol da mendey hayal boladı. Nashar degen qazannıń iyesi. Oqıǵanımız sen be? Sendey bolıp bayınan ayırılıp, saltań qaqay bolıp júrmegey. Óziń menen ketsin. Kerek deseń meniń bayımdı jumıstan aydatıp jiber! Qalay aydatasań? Ol usı húkimetti qurısqan adam. Sendeylerdińqolınan jetelegen adam. Búginligi qatınǵa biylik tiyipti-mish. Qarıq! Qolıńnan bil kelse eki qıl!...
Jumagúldiń kókiregi háwlirdi. Biraq ashıwǵa erik bermewge tırısıp baqtı. Onıńkózinshe Baymuratovqa kirmekshi bolıp, tikeyip edi, ketiwge qolaylasıp atırǵan Qızlargúldi kórip irkildi, onı da irikti.
-Jeńge, qattı kettińiz! Óytip jelpáriklene bermeń! - dedi erlerge tán buyrıq penen. - Erińiz húkimetti qurısqanlardan ekeni ıras. Sonda nege onıń abırayın tógiwge urınasız?! Erdiń atın qatın shıǵaradı, degendi umıttıńız ba? Jaqsı xojalıq bolıw hayalǵa baylanıslı. Jas úlkenniń kúygelekligi sizden eken, erińizdiń hámeline siz semirgensiz. Házir túsinip turman. Burınǵı zaman bolǵanda búytip sóylew túwe, eriń tilińdi keser edi. Zamannıń ırqına qarap betińe kelmegen erkekke ústemlik etkiń keledi-
á?
Hayal sóz tappay gúrsige jalp etip otırdı.
-Qızıń erteń mektepke kelsin, - dedi Jumagúl qısqa.
Onıń erkeklershe buyrıq bergeni ushın ne derin bilmey hayal únsiz shıǵıp ketti. Ol ketkensoń Jumagúl awır oyǵa shúmdi. Jelkesine túydeklengen burımına qıstırılǵan múyiz taraqqa eki alaqanın basıp, moynı sınıp ketkendey eriksiz, aldına jayıwlı turǵan kitapqa tigilip qarap otır. Biraq, kózleri kitaptıń hesh qatarın kórmeydi. Tula bedeni qaltırap, boyın ashıw qaplaǵan edi. Qapı sál ashılǵanday bolıp, etine suwıq samal tiygenmáhálde, ásten basın kóterdi, qapıǵa arqasın berip dápeń birew sileyip turıptı. Bul Turımbet edi. Kútilmegen adamǵa tańlanıp, selk etip, jıldam stoldıń tartpasın ashtı da oń qolın basıp, qanday da bir shayqasqa tayarlandı.
Turımbet artınan qapını bekitip alǵa qádem taslay almay, tabanınan shegelengendey eletur. Suwıqtan qızarǵan júzinde ashıw ya kúlki bilinbeydi. Solǵın. Jumagúl stoldıń tartpasına qolın basıp sazırayıwı menen otıra berdi. Jigit alǵa júrmedi. Jumagúl "kel" dep aytpadı. Hal sınaspa, tınıshlıq dawam etti.
Jigit bir waqıtta onnan otır degen mirát kútpey-aq erkeklerge tán batıllıq penen aldınaeki-úsh adım atlap, qaptaldaǵı gúrsige otırdı.
Jumagúl oǵan kóz astınan qaraydı. Ol Jumagúldiń qarap otırǵanın bayqap, basın joqarıalǵan qáddinde onıń ústi-basına, jaydıń ishindegi hár qıylı zatlarǵa názer salıp, gúrsilerdi sanaǵanday, birim-birim hár qaysısına kóz juwırtıp, shkafqa, temir arshaǵa bir-bir qarap, Jumagúldiń basınan joqarı qaǵılǵan, esikten kirgen adamǵa bir qıyalap qaraytuǵın Leninniń súwretine uzaq tigildi. Onıń tınısh otırıwın bayqaǵan Jumagúl shıǵıp ketiw jónindegi óz qıyalın biykarlap, stoldıń tartpasın ornına iyterip qoydı daoqıǵan bolıp kitabına úńildi.
Turımbet qaltasına qol suǵıp shırpı aldı da, shetinen bir qıyıǵın sındırıp tisin
shuqladı. Ol kewildegisin aytıwǵa albırasa, tis shuqlaytuǵın ádetin biletuǵın Jumagúlonıń ózi sóylegenshe jayparaxat otırıwın dawam etti.
Jigit soń papiros shekti. Tis shuqlawdan burın papiros almaǵanına qarap, "jaqında úyrense kerek" dep, kóz astınan burılıp, onıń shırpı shaǵıp alıstırıwın kórdi. Ol papirosın tutandırǵannan keyin simire awzın bir toltırıp, ján-jaǵına alańlaǵandı qoyıp, jawırını túyeniń órkeshindey iyilip otırıp qaldı. Endi Jumagúl oqıwın qoyıp, eki alaqanın jaǵına tirep, "Bul ne ushın keldi eken?" - degen jumbaqlı soraw menen, biraq oǵan ústemlik názerin buzbay kóz tikti. Tınıshlıqtı xatkerdiń bas suqqanıbuzıp, Jumagúldiń kózleri kúlip, shırayı gúldey jaynap, "Házir, házir baraman" dep qaldı xatkerge.
Turımbet ele qozǵalatuǵın emes edi. Jumagúl kóp otıra bermey ornınan túrgelip, aldınajayıwlı jatırǵan kitaptıń betin qayırıp, búkley sala tartpasına salıp, tıq etkizip japtı. Esiktiń giltlerin sıńǵırlatıp qolına alıp, shıǵıwǵa meyillenip edi, jigit te
turdı, biraq shıqqısı kelmedi. Jumagúl qapını ashıp, onıń ózi eskertiwsiz shıǵar maeken dep kútip-kútip, aqır sońı shıdamay:
- Meni Baymuratov shaqırıp atır, ketejaqpan, - dedi qatal dawıs penen.
Ol ashıwlı sóylegen menen onıń kókireginde quwanıshı barday ekenin sezgen Turımbetjelkesin oń qolı menen qasıp-qasıp:
-Jumısım bar edi, - dedi tómen qaraǵan halında.
-Ne jumıs? Mektep jóninde bolsa Májitovqa barıńız.
-Sende edi, - dep jigit ólpeń dawıs penen ayttı da, Jumagúlge qaytıp tiklenip qarayalmay, ısırılıp, qapıdan shıqtı...
15
Baymuratov bul saparı Jumagúldi ruwxlandırıp jiberdi:
-Májitov penen óziń jobasın tayarlaǵan qarardıń orınlanıwı jóninde másele tayarlaw esińnen
shıqpasın. Mektepten qol úzbe. Basqa adam jetispey atırsa ilaj qansha, pesada házirshe oynay tur. Biraq pesada oynaytuǵın qızlar jaqın arada mektepte tárbiyalansın. "Bul kisini Gafurov aqıllandırǵan shıǵar, qalayda durıs aqıllandırıptı" dedi Jumagúlózinshe hám ol usı kúnnen baslap mektepten kúnine eń keminde bir ret xabar alatuǵın boldı.
Hayalı jánjel shıǵarıp ketken menen Qorazbekov qızın birinshi bolıp mektepke ákeldi.
-Keshir, qarındasım, - dedi ol Jumagúlge. - Jeńgeń saǵan da kelip ketipti. Azǵana basawırıwı bar ma, geyde sonday ádetti shıǵaradı.
-Zıyanı joq, jas úlken, biraq jeńgeydiń ózi mektepke bir kelse jaqsı bolar edi. Bunnan keyin mektepke jáne eki qız ákelindi. On eki on úsh jaslardaǵı bul qızlardıń bári uyalshaq edi. Jumagúldiń ápiwayı sorawlarına juwap bermewge urınadı. Sırtqı kórinisi kámalǵa kelgenliktiń belgisin beretuǵın olardıń báriniń de moyınları qara
ǵarǵanıń tuyaǵınday kir. Qızlardıń bul keyiplerine ishi ashısa da Jumagúl heshteńe deyalmadı, sebebi, olarǵa házir monsha jóninde aytıw, janǵan otqa iyteriw menen barabar kórinetuǵının sezer edi. Sonlıqtan hár qaysısınıń basların sıypalap: "Qaraqlarım, jaqsı oqıńlar, qalmańlar" dep marapatlaydı.
Muǵallimlerdiń barlıǵı er muǵallimler edi. Hayallardan jalǵız ǵana Fatima. Ol usımektepte de sabaq berer edi.
-Fatima apa, - dedi Jumagúl. - Bul qızlarǵa házirshe ózińiz ǵamxorlıq etesiz.
-Boladı, sińlim. Biraq qızlardı ele de kóbeytiw kerek. Kóp bolǵan sayın islesiw ońay.
-Kóbeytemiz, kóbeyiwi sózsiz! - Jumagúldiń bul isenimli wádesine er muǵallimler ań-tań.Biraq bári de kewilli, úlken isenim sezimi bilinip, quwanıp turıptı.
-Kóbeytiw ushın qalanı kósheme-kóshe aralap shıǵıp, mektep jasındaǵı barlıq qızlardıńdizimin
alıw kerek, joldas Zaripova, - dedi bir egede muǵallim. Bul sóz Jumagúl túwe hámmege belgili, hátteki hár jıynalısta aytılıp júrgen gáp bolıwına qaramastan,
Jumagúl "yaqshı" dedi birden hám ózi internatqa keldi.
Jumagúldiń qız rolin oynaǵanına kewli tolǵan internattıń balaları jáne bir jańalıqkútti me, onı qorshap ala qoydı.
-Mekteplerde ózlerińiz benen birge qızlar oqıwın qáleysiz be? - dedi Jumagúl olarǵa.Bári bir awızdan "qáleymiz!" dep jabırlasıp edi, arasında qarsılıqlar da esitilip qaldı:
-Men qız benen oqımayman...
-Bizge qız kerek emes!
Jumagúl bul qarsılıqlarǵa qarsı sóz aytıp, bórttirip turıwdı házir naqolay kórip,Muxanovqa "siz sóyleń" degendey ım qaqtı.
-Qáne, pionerler, qol kóteriń! - dedi Muxanov alǵa shıǵıp. Jıynalǵanlardıń bárikóterdi. Jumagúl quwanıshlı túrde Muxanovqa sıbırladı:
-Bular bizge qanday járdem beretuǵının bilmey-aq qol kóterip atırǵan bolmasın. Muxanov
Jumagúldiń eskertpesine mıyıǵınan kúlip, biraq balalarǵa qarap turǵan názerinbuzbay:
-Bilesiz be, balalar, qalada on-on eki mıńǵa shamalas úy bar. Sol úylerde oqıw jasındaǵıqansha ul, qansha qız bar, jazıp kelesiz, - dedi. Balalar quwanıp jáne shawqımlastı:
-Ákelemiz.
Internatta maqsetli isin pitkerip kelip Jumagúl mekteptiń muǵallimlerin keńsege
jıynadı. - Isti biraz ayqınlastırsaq deymen, joldaslar. Sol ushın meniń sizlerden ótinishim: burınǵıday hámme "qız keliwi kerek" dep júrmesten házirshe hár birińiz mektepke eki qızdı ákelseńiz. Men jaqın kúnde úsh qız keltiriwge wáde beremen. Joldas Muxanov, siz de házirshe eki qızdıń ata-anası menen sóylesip ákelip berseńiz, sonıń izindawam etiw qıyın bolmas.
-Oqıw sentyabrde baslanbay ma? - dedi bir muǵallim túsinbegendey.
-Zıyanı joq. Kelgen qızlarǵa qaǵaz-qálem berip oqıta beriw kerek.Bir bala esikten basın suǵıp:
-Jumagúl apa, sizge bir hayal kelip tur, - dep xabarladı.
Kútip turǵan Qorazbekovtıń hayalı eken, júdá juwasıp qalıptı. Jumagúl kelip qolınuzatqanda, eziwinde kúlkiniń izi kóringendey boldı.
-Áne, kóremen deseńiz, qızıńız klassta, - dedi Jumagúl. - Sonday sulıw qız eken. Ákesineusap aq kewilli, sizge usap ǵaybar bolatuǵın túri bar. Keshirersiz, atıńız kim edi, jeńge?
-Qızlargúl.
-Qızıńızdıń da atın soradım. Aygúl eken. Meniń atım Jumagúl. Hámmemiz "gúl-gúl".Burınǵı
zaman bolǵanda bul gúller solar edi, endi gúldey ashılamız...
* * *
Kesh
.
Álle qashan shıra jaǵılǵan. Tazagúl uyqılap atır. Jumagúl búgingi islerine onshakewilsiz emes. Fatima menen keleshek haqqında sóylesip otırıptı.
-Kewlińe keltirmeseń, bir nárse aytayın, - dedi Fatima gáptiń aqırında batıllıq etip. -Oraqbay Embergenov degen jigitti tanıytuǵın shıǵarsań. Tashkentte oqıp kelgen, úyinde jalǵız anası ǵana bar qusaydı. Ózi maǵan bir neshe mártebe kelgen edi. Hár kelgen sayın "qaraqalpaqlardıń dástúri boyınsha jeńgelik etip Jumagúlge gáp aytıp kóriń. Men onıń jolına tósek bolar edim" dep qoymadı. Ózine ayt desem "siz aytıp kórińiz" dey beredi.
Biraq kewlińe alıp ókpeleme.
-Hesh kewlime kelmeydi, Fatima apa, - dedi Jumagúl. - Ol ózime de xat jazıp berip edi.
Juwap qaytarmay júrmen. Ol bir jaǵınan qız almaǵan jigit, ekinshi jaǵınan men sıbay saltań bolsam eken, qızım bar. Shınjır menen qaysı erkekke unaysań. Onıń ústine, gáptińarǵı tórkinin... - Jumagúl úndemey qaldı. Fatima ne aytajaq bolǵanın túsindi:
-Onıń menen birotala ashım-ayrıq bolǵanıń joq pa?
-Bolǵanbız. Men onıń minezlerin jek kóremen. Biraq kókiregimde ele sónip bolmaǵanushqın bar sıyaqlı.
-Keshirerseń, Jumagúl. Biraq Tazagúlińe bolǵan analıq muhabbet penen basqa óz muhabbetińdi shatastırıp júrgen bolma.
-Qáydem, Fatima apa, Tazagúldi hár súygen sayın kóz aldıma uyatsız ákesi keledi. Nege ekenin bilmeymen, jaqında ózi kelip ketti.
Bul áńgime usınıń menen kesilip qaldı.
Jumagúl azanda keńsesine baratırıp Áljan suwshıǵa gezlesip qaldı. Ol on-on bir jaslardaǵı qızın altaqtaǵa otırǵızıp kiyatır eken. "Mınaw qız mektepke barıwı kerekǵoy" dedi ózinshe. Sóytti de:
-Sálem, Áljan aǵa! - dedi.
Áljan suwshıǵa hayal ǵoy hayal, erkekler sálem bermes edi. Oyda joq jerdegi Jumagúldińsálem bergenine quwanıp ketti.
-Mıń jasa qarındasım, - dep ol irkildi. - Suw kerek pe?
-Joq, mınaw qızıńızdı... - dep Jumagúl gáp baslawdan onıń ne aytpaqshı bolǵanıntúsindi
me:
-Qız jóninde anası menen sóyleser bolar. Shúw! - dep, qolındaǵı uzın shıbıǵı menen arbaǵa jegilgen tanasın bir urdı. Dúńlerdegi suwı shımbırlap, shelekleri bir birinesıqırlap tiyip arba jóneldi. Jumagúl ań-tań, izinen qarap qala berdi. Biraq bul ushırasıwdı izsiz qaldırmadı, jumıstan soń Áljan suwshınikine bardı.
* * *
Áljan suwshınıń jayı bir tar kósheniń eń shetinde, úlken arnaǵa jaqın qonıslasqan edi.Áljan suwshı keshigip keldi. Hayalı Uljan kúndegidey emes, júdá oyshıl hám bir túrli quwanıshlı sezimde otır edi. Eri birden-aq bayqadı.
-Jumagúl kelip ketti, - dedi Uljan ishiniń dúbirlisin erine bildirgenshe asıǵıp.
-Kiyim tiktire jaqpeken? - Áljan suwshınıń dawsınan jaqtırmaǵanlıǵı sezildi.
-Qızıńızǵa óner úyretiń, - dep ketti.
-Jurttıń bala saqlawına násiyat etetuǵın bolıppa endi? Suw tasıwdı úyretip júr depaytpadıń ba?! Mashınshı qılaman demediń be?!
-Ayttım. Bárin maqulladı. Qızıń sheber mashinshı bolsa usı qalanıń eń qoqtasınlı,bardamlıları bas iyip keledi, - dep maqulladı.
-Onı kim bilmeydi? Nesine maqtanıp otırsań, oqıwǵa ber degen shıǵar?!
-Ústinen tústiń. Men oǵan kóp nárse ayttım. Altın baslı qatınnan baqa baslı erkek artıqdedim. Jumagúldiń aytıwı boyınsha qız mektepte oqısa mashın tigiw bılay tursın, anawaspannan ushıp ótetuǵın ayırplan degen bar ǵoy, sonı da ayday aladımısh.
-Sandıraqlama, chaydı ashshıraq sal, - ol aldındaǵı chayniginiń qaqpaǵın ashıp hayalınaqaytıp berdi...
Uljan Jumagúldiń biraz gápine eligip "oylanıp kóremen, aǵası menen oylasayın" depqalǵan edi. Endi ol Jumagúlge ne juwap beriwi tiyis. Erin jamanlaw burınnan sońǵı ádeti emes.
Uljan usılayınsha erinen durıslı juwap alalmay júrgende, úshinshi kúni Jumagúl jánekeldi. Uljan bul saparı burınǵısınday ashılıspadı, suwıq kútip aldı.
-Uljan jeńge, - dep Jumagúl kúlip kirdi hám "Zingerdiń" qaptalındaǵı gúrsige otırdı.
-Áljan aǵam menen oylasıp bolǵan shıǵarsız.
-Nege zińgirley bereseń? Qız meniki me ya seniki me?! Húkimet teńlik bergen bolsa, aytqanımız orınlanadı. Qızım oqıwǵa barmaydı. Al zorlıq etetuǵın bolsańlar da sharatabarmız. - Uljandı búytip qızıp retsiz sóyleydi dep oylamaǵan Jumagúl de birden ashıwlandı:
-Eger jaqsı sózge túsinbeseńiz, zorlıq etiwden de qaytpaymız.
-Ayjan! - Uljan ashıwlanıp dalada oynap júrgen qızın shaqırdı. - Er mına hayaldıńizine.
Qaytıp úyge kirmeyseń! Eki bastan sennen perzent bolıp jarımaydı!
Qızı jılap jiberdi. Jumagúl túrgelip barıp, onıń basın sıypaladı:
-Bar, qaraǵım, dalada oynay ber!
-Perzent siziki, - dep nıqırttı Jumagúl. - Biraq tárbiyalawdı bilińler. Kózinshe, nasharperzent bolmaydı dep, nege zeynine tiyesiz? Usınday jaman sózdi ayta berseń, nárestede jaman túsinik payda bolıp, házirden-aq ómirden úmiti úziledi. Waqtında siz benen biz usınday gáplerdi esitkenbiz. Siziń aytıp otırǵanıńız da usınıń kesapatı. Oqıwǵa bıyıl jibermeseńiz, jarın ózińiz aparıp beresiz, biraq, - dep Jumagúl ókinishli bas shayqadı. - Taǵı ótinemen, "nashar perzent emes" degen gáp endi tilińizge basılmasın.
Nashar perzent bolmasa siz benen biz qaydan shıqqanbız?
-Tilimdi nege qıshıtasań, shıraǵım, - dedi Uljan ashıwlı, - Perzenttiń biyligi ata-ananıń
qaysısında ekenin túsinbey, qalay basshı bolıp júrseń? - Ádepten solay degenińizde boladı ǵoy.
Uljan jáne sóylemey qaldı. Biraq bul saparı kózlerinde oylanıwshılıq sezildi. Jumagúltúrgeldi:
-Áljan aǵanı bunday qatal dep oylamas edim. Siz qáterijam bolıń. Onıń menen jekke sóylesemen. Xosh, jeńge!
Bir hápte háleklenip Áljan suwshınıń qızın zorǵa keltirdi. Kóbinese keńseni taslap taketiw qıyın. Qala xalqı uyqısınan endi oyanıp atırǵanday azannan baslap kelip tındırmaydı. Keńseden shıǵa almaytuǵın bolıp qaldı. Gá hayal, gá erkek arzagóy.
-Pálenshe hayalın sabaptı.
-Pálenshe eki hayal alıp otır.
-Erim quwıp jiberdi, balalarım menen qayda qańǵıraman.
-Qız alayın desem malım joq.
Bazda jasırınıp qızlar da keletuǵın bolıp qaldı:
- Meniń súygen jigitimniń malı joq, ákem bermeydi.
Ol bárine dádimámil aytıp, kewlin tabıwǵa tırısadı. Geyparalarına erip úylerinebaradı. Jumagúl keńsesinde azǵana sawa tawıp, álle bir nárselerdi jazıp qoyǵısı keldi me, stolınıń
tartpasınan dápter alıp atır edi, shamal iytergendey qapı ásten ǵana ashılıpbir qara malaqaydıń jartısı kórindi.
- Kiriń, kirińiz!
Qara malaqay basın tartıp aldı. "Bul kim eken?" dep, Jumagúl qapıǵa kelip, sırttı qarasa, qara malaqaylı menen bir kempir turıptı. Kelgeli bunday jastaǵı kempirdiń qabıllawxanaǵa kelgenin kórmegen Jumagúl onıń qasına barıp "qáne sheshe, qolıńdı ber"dep, qol alıstı hám:
-Mende jumısıńız bolsa, ishke kirińler! - dedi.
-Sen Jumagúl degenbiseń?
-Awa, sheshe.
-Qızım, ápiw et, qartayǵanman. Burınǵı kempir-ǵarrılardıń qartayǵan soń nege ólgisikeledi eken desem, qatar-qurbısı qalmaǵan soń, ótken-ketkendi aytısıp, sırlasatuǵın abısın-ajınnan ayırılǵannan soń ólgisi keledi eken. Men de...
-Óydeme, sheshe, óliw ańsat, jasaw qıyın. Ele quwnaqsız. Atıńız kim sheshe?
-Anam bárhá qız tuwa bergen soń, endi arası úzilsin dep Úzildik qoya qoyıptı.
-Ápiw etińiz, sheshe. Qayerden kelip edińiz?
-"Qara tereń"nen keldik, qızım. Házirgi húkimet durıslıqtı irkilmey aytqandı jaqsıkóredi deydi ǵoy, ayta bereyin, qızım. Jańaǵı dalada qalǵan jigit meniń balam. Birge ertip ákeldi.
-Haw, men onı shaqırıp keleyin, - dep Jumagúl túrgele bergeni:
-Toqtap tur, shıraǵım, ol uyaladı, ábden sóylesip alayıq, - dedi kempir.
-Yaqshı onda, sheshe.
-Qızım, baxtıń jatpasın. Bul quraqım hayaldıń qatarǵa qosılǵanı ushın allatalaǵa mıńqatle shúkir dey ber Awılımızdıń hayalları "Jumagúl degen shıǵıptı" dep esitip, tásiyin qalıp júripti...
Jumagúl bul kempirdiń sózge dilwarlıǵın túsinip, gápin bólmedi. Kempir arasında birjótelip, ózi jóninde sóylep ketti:
-Qızım, túsinip otırman, sen meni túrkmen kempirge megzetip otırsań. Bunıń sebebin aytıp bereyin saǵan. Biziń zamanımızda atqa miner hayal bolǵan joq. Berdaq shayırdıń qızı Húrliman degen baqsı bolıptı, dep esitetuǵın edik, bolsa bolǵan shıǵar, biz sorlı kózimiz benen onıń toyda baqsıshılıq etkenin kórmedik. Áy, shıraǵım, basqa ne sawdalar kelip túspedi. Mine, basım qaltıraydı. Emi joq. Biz kamalǵa kelgen jıllar ala sapıran jıllar edi. Ásirese, qısqa qarasa bir qız júzin jarqın tutıp júre almas, qorqqanınan betlerine kúye jaǵıp, jaman kiyim kiyip júrer edi. Men jańa on tórtke shıqqan jılı qısta elge jáne yawmıtlar (túrkmen feodallarınıń el tonawshıların qaraqalpaqlar usılay ataǵan) shaptıma de. Men órkókirek pe edim, bilmeymen, appaq betime kúye jaqqandı namıs bildim. Onıń ústine jas gezińde qáddi-qáwmetińdi ózgelerdiń kórgeni kókiregińe jaǵadı hám-aw! Sol kelgen yawmıtlar meni kórip, jelimdey jabıstı. Ákem, sheshem, jigit aǵam, sińlilerim bar edi. Jigit aǵam namıstı qoldan bergisi kelmey, olarǵa kúsh kórsetip, baltaalıp juwırıp edi, bir yawmıt atıp tasladı. Meni áketken qayǵısı bılay tursın, úydiń ishi ulı-shuw, qum-quwıt bolıp, jigit aǵamnıń óligin qushaqlasıp qala berdi. Yawmıtlar meni sol áketkennen eline aparıp, ózli-ózi shek salısıp, meni jańaǵı dalada qalǵan balamnıń ákesine berdi. Balamnıń atı Nazarımbet, shıraǵım. Meniń baxtıma, Nazarımbettiń ákesi júdá qanxor, jawız bolar ma! Meni ayamaydı, kúni-túni jumsaydı. Esiawanday júre beremen. Sonnan kelgen eki jılǵa jetpey bir qursaq kóteremen. Biraq balalarımnıń ómiri kelte bolıp óle berdi. Ishindegi bekkemi, eń genjesi usı Nazarımbetim boldı. Qısqasın aytsam, usı Nazarımbettiń ákesi ólgen soń ǵana basım shamalladı. Ol jalmawız, biraq, dastıqta ólmedi. Jóneytxannıń nókeri bolıp júrip oqtan ushıp óldi. Onıń ólgenin anıq esitken soń ǵana kindik qanım shashıraǵan elime qaytqım keldi. Shıraǵım, yawmıtlarda apalarıń kóp ǵoy, - kempir Jumagúldiń tunjırap qalǵan júzin kórip óz-ózinen kúlimsiredi. - Sóytip Nazarımbetjandı ertip qayta berdim. Elge kelgenime bıyıl sarras eki jıl boldı. Házir zaman burınǵıday emes qusaǵan,
al dástúr burınǵıday ele.
-Qaysı dástúr, sheshe, - dedi Jumagúl kempirge anıǵın aytqızıw ushın.
-Qartaydım. Kelin jumsaǵım keledi. Qısqasın aytsam, kelin alıwǵa shama joq. Kelte jipgúrmewge kelmey, eplep otırǵan halımız bar. Birde tabamız, birde tappay qalamız.
"Jumagúl degen jas jigitlerge qalıń malsız qız áperetuǵın bolıptı" degen dańǵara bizińawılǵa da tarqadı. Sol ushın balama: "Jumagúl apańa barıp arzı-awhalımızdı ayt" desem, "uyalaman" deydi. Aqırsońı shıdamay ózim shıqtım. Endigi jaǵı ózińde, shıraǵım.
Kempir sóylegeli beri qabaǵı birese túnerip, birese ashılıp, geyde kózlerine jas kelip
otırǵan Jumagúl birden mıyıq tartıp kúldi.
-Júdá jaqsı, sheshe, áperemiz.
-Sóyt, shıraǵım.
-Nazarımbettiń qálep júrgen qızı bar ma eken, ózinen shaqırıp sorayıq, qáne.
-Joq, sorama, shıraǵım. Ol sennen uyaladı. Ózi uyalshaq bala. Men zorlap ákelip otırıppan.Awılda Sherniyaz degen dawılarınıń Ulbosın degen qızı bar. Ózi de uwıljıp pisip tur. Balam sol qızdı júdá jaqsı kóredi. Qatar-qurbılarınan sorasam, qız da balanı táwir kóretuǵın usaydı. Sonıń menen ákesi Sherniyazǵa barıp "sonday, sonday, quda bolayıq" desem, "Burınǵını aytpayman, tek eki buzawlı sıyır, bes kiyim tap ta ala ǵoy" - deydi. Onı tabıw qayda. Ol túwe kóylekke, eldiń qáde-qáwmetine túgimiz joq.
Kempir shını menen sóylep atır edi. Jumagúl biraz oylanıp:
-Jaqsı, sheshe, kelistiremiz, - dedi. Múmkin, ózim bararman, bolmasa awılıńızdıń aqsaqalına qattı tapsırıp jiberemen. Eger qız qáleytuǵın bolsa balań qosıladı. Biraqekewin de oqıwǵa jibergizemen.
-Esigime kelin túskenin kórsem, Nazarımbetimdi qayda jiberseń sonda jiber. Men ólsemde
qayılman.
-Ólimdi oylamań, sheshe. Házir zaman hámmege teń, jaqsı bolıp baratır. Sizdi óltirmey,uzaq jasatıwdıń da ilajı tabıladı.
-Olay bolsa túk ólgim kelip júrgen joq, qızım.
Bul jigerli kempirge kewli tolǵan Jumagúl daladan Nazarımbetti shaqırıp keldi. Qızıljúzli, baspaq, murınlı, iyinleri keń, jas jigit ishke kirerin kirse de, anasınıń qaptalına kelip, hasa tayanǵan anası sıyaqlı tómen qarap otırdı.
-Jigit degen bunday tartınshaq, natıq bola ma eken? - dedi Jumagúl. Nazarımbet onnan sayın buqtı.
-Nazarımbetjan, óz apań ǵoy. Uyalmay-aq qoy, - dedi kempir balasına.
Jumagúl asıqpay otırıp, baladan awıldıń házirgi jaǵdayın, aqsaqal menen batrashkomnıńqalay islep atırǵanın sorap, ásten-ásten sóyletip, sońınan hámme awıldıń jaqsı keleshegi hám sol jaqsı turmıs ushın jas jigitler menen qızlardıń ne islew kerekligin túsindirip, balanıń kóz aldına jayların qala sıyaqlı dizbe qatar salǵan awıl, arasında qızıq oyın-zawıqlar, ájjelengen aq jaydan kirip-shıǵıp atırǵan balalardı, qızlardı elesletti. Jigit basın joqarı aldı...
Olar ketken soń "adam degen kónip ketse záhár jutqanın da bilmeydi eken-aw. Hayalqızlardıń basına ne taslar túspegen, ne zulımlıqqa kónbegen" dep Jumagúl biraz tislendi. Soń Baymuratovtıń keńsesine kirip, kempirdiń aytqanların qısqa bayanlap,"Qara tereń" jaqqa barıp qaytıwǵa ruqsat soradı.
Baymuratov azǵana oylanıp turdı da suwıqlaw juwap berdi:
-Uzaq joldı maqset etken aqıllı jolawshı astına at tiyiwden alaqaylap shaba bermeydi.16. Tórebay awılǵa kelip, MTS jóninde okrujkomnıń byuro qararın hám Jumagúldińaytqanların xabarlaǵanda, esitkenlerdiń hámmesi tańlandı:
-MTS degen ne bále eken?!
Tórebay óziniń esitkenleri boyınsha túsindirdi.
Báhárge taman Tórebay qalaǵa barǵanında Aleksandr Aleksandrovich Kozlov degen rusjigitin ertip kelip:
-Bul jigit bolajaq MTS tıń bas ustası, - dep tanıstırdı awıllaslarına, sóytip olarawıldıń keleshegi jóninde uzaq áńgime basladı.
Jası otızlardıń átirapında júrgen bul rus jigitiniń jaydarı minezi, álpayımlıǵıawıl diyxanlarına álleqanday jıllılıq, jaqsı sezim tuwdırdı.
Tórebay Turımbetke sıbırlap:
-Qonaq jolda "awılıńda muǵallim bar ma?" dep sorap edi. Jatarǵa shekem zeriktirmey,birge
otır, qosshım, - dep ótinish qılǵan edi.
Sol boyınsha Turımbet hámmeniń sońına shekem gidirdi. Aleksandr onıń sırtqı pishiminen kásibin shamalap bildi. Ol Turımbettiń qashannan beri muǵallimligi, úyindekimleri barı menen qızıqtı. Sorawlarına juwap alǵannan keyin:
-Men sizikinde bolsam maqul ma? - dedi Kozlov kúle shıray bergen qálpinde. Esheyinde moyıntawlıq etetuǵın Turımbet qısındı ma, yamasa albıradı ma, sál qızarıp:
-Maqul, - dep saldı.