Gúrrińler, shıǵarmalar

—Inim, kelgeniń júdá jaqsı boldı. Seni kúni keshe, kempir menen sóz ettik. Mına qara inim, gey birewlerde bolǵanday, mende de qartayǵanda «ilham» qozıp, qawın qosta jatıp, qosıq jazatuǵın ádet shıǵardım.

—Qıpsha beliń tawlanıp gúldey,

Oyınıńa hárgiz toymadım,

Hop, jamalıń jarqırap kúndey,

Keshe-kúndiz seni oyladım,

O, meniń Zulfiyam, sulıw Zulfiyam! — dep bolıp, «qalay eken» degen pishinde maǵan qaradı.

—Tólegen aǵa! Rastan-aq, mına qosıqtı ózińiz jazdıńız ba? — dedim.

—Áy, balam-aw, usı jasıma kelip, ótirik sóylegen adam emespen.

—Meni keshirersiz Tólegen aǵa, jasıńız da birazǵa bardı. Sonıń ushın, sizge bunday qosıqlar jaraspaydı, ılayıq emes. Siziń jas­taǵı jası úlkenlerge tuwǵan jer, ana-Watan, qurbı-qurdasları, jora-joldasları haqqındaǵı qosıqlardan jazǵanıńız maqul, — dedim.

—He, mında eken-ǵo! Sol, sen aytqanday, qurbı-qurdaslarımız haqqında jazǵan qosıǵım da bar.

—Júriń doslar Qurbangúlge barayıq,

Qutlı bolsın aytıp shańaraǵına,

Dostımızdıń diydarına qarayıq,

Ne ózgeris boldı gúl-jamalında,… — dep maǵan qaradı.

—Tólegen aǵa! qosıqlarıńız júdá jaqsı jazılǵan. Tereń mazmunlı, tásirli qosıqlar eken. Biraq, balalıq turmısıńızdaǵı, jaslıq jıllarıńızdaǵı waqıyalarǵa baylanıslı qosıq dóretkenińizde júdá maqul bolar edi… — dep, awızımdı jappastan burın Tólegen aǵa:

—Tap qoshshım, «Balalıǵımdı eslep» degen qosıǵımnıń bári, jaslıq Dáwirime arnalǵan. Sonıń da, bir-eki kupletin oqıp bereyin. Mınań qara, — dep jáne qosıǵın oqıp basladı:

—Eskiden qalǵan góne tam,

Ózińde ótken kúnlerde,

81

Shıranı maylap jaqqanman,

Shayırlıq etken túnlerde.

Aytalmay dárt, sózimdi, — dep qosıǵınıń izin dawam etpekshi bolıp atır edi. Úyge kelgan qonaqlar meni izlep, qawın atızdıń dúmpegine minip, «Háy Boranbay, soqta oynaǵanday adam taptıń ba?» dep, baqırdı. Ketiwge meyillesip atırsam, Tólegen aǵa:

—Haw, mınalar (karta) soqta deydi me? — dedi ańqawsırap, sorap.

—Awa, soqta oynawǵa bir jup adam kerek bolıp tur, — dedim oǵan. Ol bolsa quwjıńlap:

—Boranbay inim, eger mına qosıqlarım unasa, kempir menen barıp, bir-eki qol oynaymız.

Tólegen aǵa menen Arıwxan jeńgey, awqat tayar bolaman degenshe Dáwlet penen Allayardı altı kartanıń altısında qaldırıp, tuzdan eki ret aylandı. Al, Arıwxan kempirin ertip keterinde, «Háy, Boranbay inim, usınday otırıspaǵıńız, soqta oyınlarıńız bolsa bizler de qalıp qoymayıq!» dedi.

Dáwlet penen Allayar joram da Tólegen aǵanıń tetikligin tán aldı.

Biysenbay BEKMURATOV.

82

KORRUPCIYA – JÁMIYET RAWAJLANÍWÍN JEMIRIWSHI ILLET

Nurmuhammed Jumaǵulov 2014-jılı Ózbekstan mámleketlik kórkem-óner hám mádeniyat institutı Nókis filialınıń «Televidenie hám radio rejissyorlıǵı» bólimin pitkergen. «Qaraqalpaqstan» televideniesinde rejissyor, redaktor lawazımlarında jumıs islegen N.Jumaǵulov dublyaj studiyasında 200 ge jaqın multfilm hám filmlerge dawıs bergen, 70 ke shamalas filmlerge rejissyorlıq qılǵan.

N.Jumaǵulov júdá kóp jetiskenliklerge erisken. Atap aytqanda, «Qısqa metrajlı filmler hám videorolikler» tańlawında 1 dárejeli diplom, «MTRK sıylıǵı» tańlawında «Eń jaqsı rolik», «E'tirof, e'zoz, ehtirom» mámleketlik tańlawında «Eń jaqsı sociallıq rolik», «Biz korrupciyaǵa qarsımız» tańlawında «Eń jaqsı videorolik cenariysi» nominaciyası boyınsha jeńimpaz bolǵan. «Talabalar bahori–2013» festivali jeńimpazı. «Karantindı qalay ótkerip atırmız?» atlı xalıqaralıq tańlawda 1 orındi iyelegen. N.Jumaǵulov bunnan basqa da kórik-tańlawlarda qatnasıp jeńimpazlıqtı qolǵa kiritgen.

Búgingi kúnde pútkil adamzattı qawıpke hám táshwishke salıp atırǵan global mashqalalardıń biri bul korrupciya jınayatı esaplanadı. Korrupciya jámiyetke keri tásir kórsetip, insan huqıqları, nızamlı mápleriniń buzılıwına sebep boladı. Bárshemizge málim, elimizde sońǵı jıllarda korrupciyanıń aldın alıw hám oǵan qarsı gúresiw baǵdarında bir qansha reformalar ámelge asırılmaqta. Sol sebepli bul illetke qarsı tek ǵana tiyisli organlar emes, bálkim keń jámiyetshilik wákilleri birgelikte gúresiwi lazım. Jas talant iyesi Nurmuhammed Jumaǵulov óz dóretpelerinde korrupciya hám onıń jámiyet, mámleket, insanlar ómirine keri tásiri haqqında sóz etedi.

83

Biz onıń usı temaǵa baylanıslı shıǵarmaların gazeta betlerinde berip barıwdı maqul kórdik.

«Ayparsha hám perzentleri»

Sulayman, Nasiba shayǵa keliń — dedi, Ayparsha apa! Úydiń tórinde oyınshıqlar menen oynap atırǵan balalar anasınıń sózin esitpedi. Hár kúngidey «házir apa» — degen juwap kelmegennen soń Ayparsha apa bólmege kirip bardı.

Sulayman: Yaq dedim be yaq, bunıń ushın mına Úlken oyınshıǵıńdı bereseń?

Nasiba: Uff mına kishkene oyınshıqtı bereyinse ótinish…

Sulayman: Yaq, bul kishkene oyınshıq penen baqshaǵa kire almaysań!

Anası perzentleriniń sózine hayran bolıp:

— Xaw ne dep atırsızlar?

Nasiba: Apa mine mınaw baqsha (baqsha dep oyınshıqlar menen soǵılǵan úydi kórsetedi) meni baqshaǵa kirgizbeyjaq. Kiriwim ushın mına úlken quwırshaǵımdı sorap atır?

Ayparsha: Balam ne ushın sorap atırsan?

Sulayman: Apa kóshede «baqsha-baqsha» oynaǵanımızda baqshaǵa kiriw ushın aqsha yamasa mazalı konfeta berip kirediǵo…

Ayparsha: Balam sen úlken bolǵanıńda usınday baqshaǵa yaki mektepke direktor bolsań, kóp adamlar jumısqa kiriwi kerek. Xosh sen ol adamlardan bir zat alasańba sonda?

Sulayman: Awa dá apa, álbette alaman!

Ayparsha: Balam bul gápiń qáte. Bul jaman illet. Adamlardan aqsha yamasa basqa zat alıp baqshaǵa yaki mektepke jumısqa kirgizseń ayıp is boladı! Seni kóshedegi Allamurat aǵaday miliciyalar alıp ketip jazalaydı. Sen adamlardan alǵan zat «PARA» bolıp esaplanadı.

Sulayman: Apa para degen nezat?

84

Ayparsha: «PARA» bul Nasiba ajapańnan baqshaǵa kirgiziwiń ushın úlken oyınshıǵın soraǵanıń! Kóshede doslarıńnan «baqsha-baqsha» oynaǵanıńda olardan alǵan konfetalarıń!

Eger sen usınday para alsań seni hámme adamlar, «iyt», «eki júzli», «haywan» deydi. Sonıń ushın házirden bunday zatlardı alma balam! Eń baslısı baqsha, mektep yaki basqa jumıs orınları direktordiki emes, mámlekettiki esaplanadı! Sen tek ǵana is basqarasań!

Sulayman: Yaqshı apa. Nasiba kel mına oyınshıqlarıń kerek emes.

Men «iyt», «eki júzli», «haywan» bolıwdı qálemeymen.

Ayparsha apa balasınıń gápinen qattıǵa quwandı.

«Paraxorlar komandası»

«Almazar» degen máhállede balalar futbol maydanshası bar eken. Ol jerde balalar hár kúni futbol oynaydı. Jası úlken aǵalar bolsa oyınǵa qarap turar edi. Aymaqqa jańadan kóship kelgen Islam degen bala futbol oynap atırǵan balalarǵa barıp:

— Mende oyınǵa qosılsam bolama?

Balalar: Sen taza qońsı emesseńbe?

Islam: Awa.

Balalar: Futbol oynap bileseńbe ózi?

Islam: Awa álbette, bilemen. Oynasam bolama?

Balalar: Bizler tazadan kelgen balalardı qurı qol menen maydanshaǵa kirgizbeymiz?

Islam: Sonda birzat alıp keliwim kerekpe? Ne zat alıp keleyin?

Balalar: Úyińnen pul alıp, dúkanǵa barasańda anaw-mınaw alıp kelesen!

Islam: Yaqshı, házir alıp kelemen – dep ketip baratırǵanda olardıń gápin tıńlap otırǵan bir aǵa onı toqtattı da:

— Xosh balam sen úyińe barıp pul alıp dúkanǵa barajaqsańba? Al, sizler xúrmetli «Paraxorlar komandası» máhálleniń futbol maydanshasına taza qońsıdan para alıp kirgizejaqsızba? Bul futbol maydanshasın sizlerdiń ákelerińiz salıp berdime ya

85

men salıp berdimbe balam – dep ol óziniń balasına da qarap ashıw menen baqırdı. Seni oqıtaman, sportshı qılaman, meniń balam oqıydı, baslıq boladı dep ne-ne oylar menen júrsem. Sen úlkeymey, baslıq bolmay turıp «PARA» alıp baslapsań…

Balalar bul isinen qattı qısınıp, basın tómen iyip turar edi!

Balalar: Keshirersiz aǵa! endi qaytalanbaydı?

Balası: Aǵa meni keshiriń, ótinish endi onday etpeymen, eger baslıq bolsam heshqashan adamlardan para almayman!

Aǵası: Balam mennen emes, mına doslarıń menen taza qońsıdan keshirim sorap tez oyınǵa qosıń!

Balalar: Keshirerseń, qáne kel oynaymız!

Islam: Yaqshı, men qaysı komanda da oynayman… dep futbol maydanshaǵa kirip baratırǵan Islam bes adım bastı da, dárhal izine aǵaǵa qarap juwırıp kelip qushaqlap:

— Aǵa sizge kóp-kóp raxmet! Bilesizbe, mende aldıńǵı jasap turǵan máhállede balalar menen futbol oynaytuǵın waqıtta tazadan kelgen balalardan pul alıp, bólisip alatuǵın edik. Erteń-aq, barıp sol balalardan keshirim sorayman…

86

BIRINSHI SABAQ

proza

Bala sabaqlar az bolǵanlıǵı sebepli túslikke shekem bir jumısımdı pitkerip qaytayın dep pasport alıw ushın sol mekemege qarap jol aldı. Adam onsha kóp emes, gezek kem eken. Kóp irkilmesten hújjetlerin tapsırıp, pasport ushın súwretke de túsip ketken edi. Bul saparı da jumısım usılay tez pitedi dep oylap kete berdi. Biraq pasport alatuǵın mekemege kelgende oylaǵanları bolmadı. Adamlar eki táreptegi eki esik aldında úyilisip gezekte tur. Bul xana keń bolıp, esiginen kirgende shep tárepte bir, oń tárepte eki esik bar. Usı esikler arqalı eki tárepindegi qońsı kabinetler menen baylanısıp turadı.

Durıs, otırǵıshlar bar, biraq olar sál armanlawda, diywalǵa taqap, stollardan alısqa qoyılǵan.

Bala gezektiń keyni kim ekenin sorap, sol aqırǵı adamnan keyin ekenin usı ortalıqqa bildirgen boldı hám ózi de ortalıqqa qosıldı. Otırǵıshlarda bos orınlar kóp bolıwına qaramay adamlar olarda otırǵan joq.

Mına adamlarǵa da hayranman, sonsha otıratuǵın orın bos turıptı ǵoy, biraq otırmaydı.

Gezekti de az bolatuǵın shıǵar, ana kúngidey ańsat ǵana jumısım pitedi dep oylap qátelesippen. Mına gezek penen turıs bolsa erte qaytıw­ım qıyın-ǵoy. Yaxshı, keldimbe endi almastan qaytpayın. Ákem ayqanınday baslaǵan isimdi aqırına jetkerip úyreneyin. Bul isti de shala taslap ketpey-aq qoyayın.

87

Ol usılay qıyal dúnyasına áste ketip baratırǵanında, basına hár qıylı oylar tártipsiz túrde birinen keyin birewi kele berdi.

Bir waqıt qasına eki kisi kelip otırdı. Olar armanlawda turıp áńgime bazarındaǵı barlıq dúkanlarǵa kirip shıǵıp, awızları tınbay sóylesip tur edi. Endi olar jumıs ornın balanıń qasındaǵı eki otırǵıshqa kóshirdi. Bala ilajsızlıqtan olardıń áńgimesine qulaq túrip otırdı.

Qasında otırǵan eki kisi qorazlar haqqında sóylesip otır eken. Bir-birine telefonındaǵı qorazlardıń súwretlerin kórsetip áńgimeniń de «kókesin» kórsetip otır. Soǵan qaraǵanda olar qoraz tóbelestiń ıqlasbentlerine uqsaydı.

—Ana kúni zor tóbeles boldı-ǵoy! — dedi birinshisi quwanıshlı túr bildirip — biziń qoraz degen bılǵap tasladı-ǵoy Esenniń qorazın! Biziń qorazdıń tepkenin kórip qur shayqaldı!

—Átteń sol kúni qurǵa barıwǵa waqtım bolmay qaldı-da — dep qaldı, ekinshisi – táwir-aq qızıqtan qalıp qoyıppan-ǵoy onda.

—Ásirese biziń qorazdıń aqırǵı eki soqqısı jaman tiydime deymen. Biyshara Esenniń qorazı sol jerde óldi-ǵoy.

—Yaǵay, sol jerde ólip qaldıma?! — dep hayran qaldı ekinshisi — oho táwir-aq qızıqtan qalıp qoyıppan-ǵoy. Átteń barıwım kerek eken.

—Awa, barıwıń kerek edi jora. Esen qayta-qayta qorazınıń ayaǵına suwdı ura berip, jańaǵı qoraz jawında qalǵan pıshıqtay bolıp qaldı.

Ekinshi kisi sol jeńimpaz qorazına ne berip baqqanın soradı. Jeńimpaz qorazdıń iyesi oǵan balıqtıń góshi, ǵoza menen kishmishti balǵa aralastırıp azanda hám keshte eki mezgilden bergenin, al ayrım waqıtları taza maldıń góshinen bergenin, sonıń menen birge azannan keshke deyin barlıq talaptı jıynastırıp qorazı menen shınıǵıw islegenin ayttı. Usılar onıń jeńisiniń sebebi eken.

Ekinshi kisi bolsa óziniń baǵıp júrgen tóbeles qorazı ólip qalǵanın ayttı. Onıń aytıwı boyınsha qorazın 300 mıń swmǵa sorap kelgende bermepti.

Bir waqıtta olardıń gezegi shamalasqanǵa uqsaydı, olar turıp adamlardıń arasına aralasıp esikke jaqınlap turdı.

Balanıń bolsa miyiniń túbinde «Úyge qaytayın, erteń-aq kele ǵoyayın» degen qıyal tuwıla basladı.

88

Balanıń qıyalın jańa kelgen kempirdiń gápleri ózine tarttı. Ol kempir hesh kimnen sorap otırmay, tuwra súwretke túsiw kabinetine ­bastırıp kirip baratırǵanında adamlar oǵan japısıp ketti.

—Haw apa qayaqqa baratırsız, bul jerde gezek-ǵoy — dedi gezekte turǵan bir arıq hayal.

—Súwretke usı jerde túsemizbe? — dep itibarsızlıq penen soraw berdi jańaǵı kempir.

—Awa, biraq bizler de sol ushın gezekte turıppız usı jerde — dep juwap berdi jańaǵı hayal.

Kempir stoldıń qasına kelip, sumkasın onıń ústine qoyıp, oramalın tegislep qayttan baylap, bir zatlardı aytıp ketti. Hámmeniń kózi sol kempirde, hámme onı tıńlap atır edi:

—Pay, adam kóp eken-aw, tústen keyin Shımbayǵa toyǵa barıwım kerek edi. Qudamız balasın úylendirgen toyı. Keshigip qalatuǵın boldıq-aw! — dep bir waqıttıń ózinde eliwden zıyat adamǵa baratuǵın jerin, nege baratırǵanın hám kimniń úyine baratırǵanın ayttı.

—Apa qaǵazlardı toltırdıńızba — soradı bir kelinshek onnan.

—Yaq, hesh nárse toltırǵanım joq, búginshe tek súwretke túsip keteyin dep edimǵo, tústen keyin ele Shımbayǵa toyǵa barıwım kerek, qudam balasın úylentirgen toyı edi — dep taǵı jańaǵı gápin qaytalap biyparq adamday juwap berdi.

—Házir kelip atırsızba bul jerge — soradı baǵanaǵı hayal.

—Awa…

—Haw ele bul jerge súwretke túsiw ushın aldın sırttan stol xizmetten qaǵaz alıp toltırıwıńız kerek-ǵoy — dedi hayal.

—Solayma, qurıp qalǵan mańlayım, ol qayaqta eken ózi – stol xizmet degeniń? — soradı kempir.

Xanaǵa jáne bir kisi keldi. Ol jaslaw jigitti ertip kelip gezektiń izi kim ekenin soradı. Sonda ol gezektiń úlken ekenin bilip, ortalıqqa bir ótinish penen shıqtı. Onıń ótinishı ­boyınsha, adamlar onıń balasın gezekten tısqarı kirgiziwi kerek eken. Sebebi, onıń balası mayıp bolıp, ákeniń aytıwı boyınsha bası islemeydi, kishkene baladay bolıp, házir usı jerde turıp qolaysız jaǵdayǵa túsip qalıwı múmkin eken. Sol sebepli áke búlinip qalmayıq dep onı jiberiwin soradı.

89

Adamlardan birewi «boldı, boldı, yaxshı» dep hámmeniń atınan ırzalıq berdi. Bas­qalar da adamgershilik qılıp buǵan kóndi.

Jańaǵı mayıp bala hár kimge bir qarap tikeyip tur edi. Onı kórip balanıń ishi ashıdı. Onıń qıyalları bir zaman sol jigitke baǵdarlandı.

Ne kesel eken ózi? Bası islemeydi dedi. Soǵan qaraǵanda aqlı zayıp shıǵar.

Biraq ne bolǵanda da biziń elde jaqsı-ǵoy, jinli eken dep aparıp jinli xanaǵa tıǵıp taslamaydı. Shet elde bolsa bunday awırıwdı aparıp jinli xanaǵa tıǵadı. Ol jerge barıp ózine uqsaǵan keseller arasında jasap sirá táwir bolama adam.

Bala usılay qıyal kemesine minip, oy teńizinde bir maydan júzgennen keyin taǵı usı ómirge qayttı. Jańaǵı kisi de ishke kirip balasın súwretke túsirip bolıp qaytıp ketti.

Endi gezeksiz kiriw ushın úyinde bópesi qalǵan kelinshek ruqsat sorap keldi. Tura berip dińkesi qurıǵan hayallardıń ashıwı keldi. «Bul ne bále, hár kim jaǵday aytıp kele beredi. Hámmeniń de jaǵdayı bar-ǵoy! Házirgi kelinshekler ne bále, milleti tas jaradı. Eki qabat gezinde eki qabatpan deydi, tuwıp bolıp bópem bar deydi, onnan keyin taǵı tuwadı, taǵı sol gáp. Bizler de kelin bolǵanbız-ǵoy. Bizler eken da ólmegen, júre bergen».

Ol kelinshek shıǵıp ketkennen keyin izinen baǵanaǵı Shımbayǵa toyǵa barıwı kerek bolǵan kempir keldi. óolında toltırılǵan qaǵazlar menen taǵı baǵanaǵıday qılıp, súwretke túsetuǵın kabinetke bastırıp kirip baratır. Onı hayallar taǵı toqtattı. Bul saparı olar gezek haqqında emes, apanıń hújjetleri haqqında ayttı.

—Ne qıldıńız apa, toltırıp keldińizbe qaǵazlardı. Endi 13-kabinetke barıp, ol jerden taǵı bir qaǵaz alıp, soń kassaǵa barasız, sonnan keyin bul jerge kelesiz – dep taǵı túsindirdi arıq hayal.

—13-kabinet qay jerde eken? – dep soradı kempir, sol túsindirgen arıq hayaldan.

—Anaw esik — dep qarsıdaǵı kabinet esigin kórsetti.

Kempir sol jaqqa qarap ketip baratırıp: «Way-boy bul jaqta da adam kóp eken-ǵoy! Ele tústen keyin Shımbayǵa toyǵa barıw kerek edi». Gezektegilerge jaǵdayın túsirdirip ishke kiriwin ótinish etti. Ishten tek bir qaǵazdı alıp shıǵıwın, Shımbaydaǵı toydı sol gezektegilerge túsindirip olardıń ırzalıǵın alıwǵa miyasar boldı.

90