Gúrrińler, shıǵarmalar

islemeymen degen edim. Biraq, ne ilaj jáne sonday waqıya júz berdi. Guljayna ájapamnıń qızları kelgen eken. Eki qızıda mennen kishi. Sonıń ushın men olarǵa sózimdi ótkergim keler edi. Sol kúni keshke taman:

—Gulziyra, bar das­turxandı jayıp jiber — dedim. Negizi bul maǵan aytılǵan is edi. Aǵayın bolsa da sińlim bolǵannan keyin aytqanımdı qılıwı kerek — dep oylaytuǵın edim. Bir waqıtta mennen úlken ájapam:

—Gulziyra bar úkelerińe qara — dedi.

—Ajapa men dasturxan jayıp atırman-ǵo, — dedi ol.

—Bunı men Gúlsánemge aytqan edim-ǵo. Bar qara ana «mayda-shúyde»lerge dedi. Meniń ashıwım shıǵıp ketti.

—Ol meniń de aytqanımdı qılıwı kerek, — dedim.

—Ol meniń aytqanımdı qıladı. Sebebi, men úlkenmen, — degen sózi menen better ashıwıma tiygen ájapama shıdamay úyden shıǵıp kettim. Bul da meniń bir qırsıqlıǵım bolsa kerek.

Átirapqa qarańǵılıq túskennen soń, dala da salqın bolıp qalǵan edi. Kóyleksheń shıǵıp, qoy qoradan ótkennen keyingi kishi salmanıń boyında, úy kórinip turatuǵın jerde otırdım. Bul waqıtta ele aǵam kelgen joq edi. Sonlıqtan, ájapam hám úkelerimdi apam jiberdi me, sırt­qa shıǵıp Gúlsánemlep baqıra basladı. Men ses shıǵarmadım. Sebebi, qattı ashıwım kelgen edi. Birazdan soń, úy tárepke mashinanıń jaqtısı tústi. Bul aǵam edi. Dárriw, ornımnan ushıp turdım da, úyge qaray áste júre basladım. Sebebi, azı-kem aǵamnan qorqar edim.

—He Gúlsánem, ne qılıp júrseń? — degen aǵamnıń sorawına albıraqlap:

—Yaq, ózim aylanıp júrgen edim, — dep juwap berdim. Aǵamnıń izinde kiyatırǵanımdı kórgen úydegiler de heshnarse aytpadı. Bálkim:

—Bárin aǵasına aytıp berdimeken, — dep oylaǵan shıǵar. Sol kúnnen keyin men ayazlap awırdım. Buǵan ózim sebepshi edim. Solay bolsa da, sol waqıya haqqında heshkim, heshnárse bilmegendey júrdi. Aǵam meni doktorǵa alıp barıp, kerekli dárilerdi jazdırıp aldı. Bul waqıtta meniń boyım da ádewir ósiwden toqtap baratırǵan edi. Bul haqqında doktor:

—Xalıq arasında sonday bir gápler bar, boydıń óspey qalıwı ótirik sóylewden, aldawdan, hiylekerlik penen sumlıqtan kelip shıǵadı. Al, biziń tilimizde túrnikke tartınbawdan, eń áhmiyetlisi óziniń salmaǵına teń bolmaǵan salmaqqa iye júk kóteriwden kelip shıǵıwı múmkin. Biz boydı ósiretuǵın dári bere almaymız. Biraq,

51

eń jaqsı dári tań azannan juwırıp, turnikke keminde úsh ret tartınıw — dep aytqan gápleriniń bárshesin esik arqasında turıp tıńlaǵannan keyin, doktordıń aytqan bárshe másláhatlerine boysınıwǵa háreket ettim. Bálkim, rasında da meniń boyım ótirik sóylew hám sumlıqtı dep óspey qalǵan shıǵar. Lekin ele ósiw dáwirinde turǵan ekenmen, aytılǵan bárshe másláhátlerge boysınaman dep ózime ózim sóz berdim. Ótirik hám sumlıq qanday aqıbetlerge alıp keliwin ańladım.

Sapura TEMIRXANOVA.

52

QAR JAWǴAN TÚN

Ol gezde ele úylengen joq edim. Instituttı tamamlaǵannan soń respublikalıq gazetalardıń birine jumısqa ótip júrgen kúnlerim edi.

Bir kúni orta boylı sulıwshıq qız, esikti qaǵıp «aǵay múmkin be» dep qasıma keldi. Qasımdaǵı eki xızmetker komandirovkaǵa ketip, bólimde jalǵız ózim xabarshılardıń jollaǵan xatların tayarlap otır edim.

-Keliń…

-Maqala, qosıq ákelip edim…

-Ákel kóreyik…

Ol qolındaǵı eki-úsh betlik qaǵazın maǵan usındı da ózi divanǵa otırdı.

—Ha…a…a… Gúláselmisiz?! Gazetamızdıń ótken háptedegi sanlarında izli izinen eki maqalań shıqtı.

—Oqıdım, raxmet, sál ózgertipsiz. Quwanǵanımnan jáne jazıp ákeldim…

—Jazǵanlarıń jaqsı elede oqıp, izlenseń, sennen kóp nárseler kútiwge boladı; — dep azı kem másláhat berdim.

Ol mektepti pitkerip institutqa hújjet tapsırıwǵa kelgen eken.

—Qaysı fakultetke kirmekshiseń?

—Inglis tiline qızıǵaman…

—Júdá jaqsı, tabıslar tileymen. Kúshli tayarlan, bizlerge maqala jazıwdı da umıtpa?!

53

—Yaqshı endigiden bılay jazǵanlarımdı tek sizge ákelip kórsetsem bolama?! — dedi júzleri gúl-gúl janıp.

—Álbette kele ber. Mına maqalańdı da, qosıqlarıńdı da gazetaǵa tayarlap beremen. Jaqsı jazıpsań, — dedim oǵan qarap. Ol raxmet aytıp júzleri kúlimlep kabinetten shıǵıp ketti.

Sol kúni kewlim negedur alǵaw-dalǵaw bolıp, kóz aldımda onıń kúlimlegen kózleri, ózine jarasıp turǵan appaq kóylegi elesley berdi. Jazǵan maqala, qosıqlarınıń iz betine kóz juwırttım… Nókis,Respo posyolkası Bashkir kóshesi dep úy telefon nomeri da jazılǵan eken. Júregim shapqan attay tuwlap baratır. Úyine qońıraw etsem anası alsa?! Ne aytaman?

Úsh tórt kún kúttim, kelmedi. Imtixanǵa tayarlanıp qolı tiymey júrgen shıǵar dep instituttıń abiturentler jıynalatuǵın ornına bardım. átiraptıń bári qız-jigitlerge tolı. Bir-biri menen álle qanday nárselerdi sóylesip otırsa, birewleri skameykada otırıp kitaptan kózin almaydı. Qızlardıń ishinen onı izleymen, kórinbeydi. Sayamanlı terekler menen trotuar boylap jumısıma kiyatırman. Eki kózim qızlarda, biraq sol kúni onı ushıratpadım.

Gúláseldi oylay beremen. Óytkeni bunnan eki kún burın onıń dáslepki imtixanı, jáne aradan eki kún ótken soń, jáne bir imtixanı bolatuǵın edi.

Úyge kelip gazge shay qoydım da, bloknotqa jazıp qoyǵan úy telefonın tere basladım. Júregim xanasına sıymay dúrsildep tur. Bir máhál kishkene qızdıń dawısı esitildi.

—Allo, kimsiz? Úyde apamlar joq, Xojelige toyǵa ketti. Ele kelmedi, — dedi.

—Ájapań barma?

—Gula ájapa ma, bar kitap oqıp otır. Házir «Gulya ájapa telefon, — dedi.

—Allo?

—Assalawma áleykum, Gúláselmisiz?!

—Awa, há Sadıq aǵamısız?! Assalawma áleykum, baǵana jumısıńa barıp edim. Komandirovka da ekensiz. Sarı kisige maqala taslap kettim. Kelgen soń sizge beremen dedi. Aytpaqshı eki imtixannan da óttim.

—Oho…o…o?! Qutlıqlayman! — dedim tap imtixanlardı ózim tapsırıp atırǵanday quwanıp.

54

Aradan eki háptedey waqıt ótti. Gazetanıń jańa sanına náwbetshi edim. Adamlar álle qashan jumıstan qaytıp ketti. Jalǵız ózim kabinette otırsam, esik qaǵılıp Gúlásel júzleri kúlimlep kirip keldi.

—Oqıwǵa kirdim, — dedi quwanıshtan kózleri kúlimlep.

—Qutlıqlayman…

—Raxmet, sizge quwanıshımdı bildireyin dep keldim. Endi men studentpen, — dep quwanıp atır. Biraz sóylestik.

—Úylengensiz be?

—Yaq, ele úylenbedim…

—Aldama, oqıw pitkergensiz, múmkin emes. Jigitlerdiń birazı qızlarǵa jalǵan sóyleydi. Bilemen, maǵan ótirik aytıp tursız, múmkin emes…

—Birinshi kursqa kirgennen keyin eki úsh aydan keyin ákem qaytıs boldı. Sabaqtan basqaǵa alaǵada bolmadım. Anam tarıǵıp qalmayıq dep paxta zavodqa jumısqa ótti. Geyde mende altınshı kúnleri oqıwdan soń úyge qaytıp anama járdemlesetuǵın edim. Sóytip qızlarǵa muhabbat aytpay aq, waqıt jıldırımday ótkenin bilmey qalıppan.

—Aldaysız?!..

—Íras…

—Endi nege úylenbeysiz? Anańız kelin jumsawı kerek…

—Háy…y… júregimdegi dártti qozǵaysız-dá?! Úyleneyin desem unatqan qızlarǵa sóz aytalmay ólemen…

—Jáne ótirik sóyledińiz… Múmkin emes. Eger bir qız unap, ol sizge qaramasa, ne qılasız?

—Háy…y…y… dártimdi qozǵama…

Ol shın kewli menen ishek silesi qatıp kúldi de, — Men asıǵıslaw edim. Qosıqlarımdı oqıp kórdińiz be?! — dedi sorawlı pishinde.

— Oqıdım, jaqsı tayarlap beremen…

55

— Meyli, házirshe xosh… dep qaytıp ketti. Terezeden názer salıp izinen qaradım. Trotuar boylap nazlı júrip baratır. Sarı kóylegi ózine jarasıp iynine sarǵısh sumkasın asqan. Ayaq kiyimine shekem sarı reńde. Álpeń samal kóylegin jelbiretedi. Jeyran júris penen kem-kem alıslap jasıl dóngen tereklerdiń arasınan kórinbey ketkenshe izinen uzaq tigilip qarap qaldım.

Muhabbat! Ol qanday kúsh? Sol qızdı kórgenli berli meniń de kewlim alǵawdalǵaw bolıp oylarǵa shúmemen. Geyde túslerime enip, álle qanday hásiretler shegemen. Muhabbat duzaǵına túsiw degen usı bolsa kerek. Ásirese, túnlerde kózim ilinbeydi. Onı eslep qanday da bir ilhayda kúsh payda boldı. Jol dápterimdegi faktlerdi aqtarıp, qorazdıń túngi birinshi shaqırımına shekem otırdım. Qosıqlar jazaman. Redakciya xızmetkerlerine aparsam bir háptede gazeta betlerinde kórinedi.

* * *

Bir kúni kitap dúkannan Sh.Aytmatovtıń «Aq keme» hám Otkir Hashimovtıń kitabın alıp kiyatırsam, Gúláseldi qasında eki dostı menen ushıratıp qaldım. Sálemlestik. Ol qasındaǵı qızlarǵa qarap, — Sizler bara beriń, aǵayda jumısım bar edi, degen soń olar kitap dúkanǵa kirip ketti.

— Jumıslarıńız jaqsı ma, keshe qosıqlarımdı beripsiz, raxmet. Muǵallimler de, doslarım da qutlıqlap, tóbem kókke jetkendey boldı. Eger qolıń sawa bolsa erteń keshte ushrasayıq.

* * *

Kún uyasına batıp, átirapta qarańǵılıq húkim súre basladı. Kókte juldızlar jımıńlap, qawınnıń tiligindey bolıp jańa ay tuwǵan. Ol jeleń shıǵıppan, tońa basladım dep qushaǵıma tıǵıldı. Lalaptay denesi tula boyımdı órtep baratırǵanday. Kózleri maǵan tigilip, — Ómirińde birewdi jaqsı kórdiń be? — dedi mıyıqtan kúlip.

—Awa… birinshi ret seni jaqsı kórip otırman…

—Al men seni unatpasam ne qılasań?

—Bári bir seni jaqsı kóremen, — dep úlbiregen láblerinen súye berdim, súye berdim. Ol awǵa túsken balıqtay tıpırshılap, appaq bilekleri menen moynımnan qushaqladı da birazdan soń entigip; — Sharshap kettim, qaytayıq. Úyge kesh barsam baqıradı, — dep qushaqtan jazdırılıp, nazlı júris penen kiyatır. Ol ne oylaydı, men ne oylayman. Ekewmizde tatlı oylarǵa shúmgenbiz.

56

— Ilhamımnıń bárin sen ­iyelep aldıń; — dedi qushaqtan jazdırılıp úyiniń qasına kelgen soń, xoshlasıp atırıp. Sol sol eken qaytıp kórispedik.

Eki hápteden keyin men áskerlikke kettim. Dáslepki kúnleri teztez xat alısıp turar edik. Aradan úsh tórt ayday waqıt ótken soń bir xat keldi.

«Sadıq, meni keshir. Seni sonsha jaqsı kórer edim. Shınımdı aytsam, seniń ushın júregimdi úzgim keler edi. Qız kewline túsinbediń. Gey kúnleri seni túslerimde kórip kóz ilmes edim. Barlıq aqıl huwıshım, quwanıshım, bári-bári tek siziń qolıńızda dep oylar edim. Bári biykar eken.

Sen áskerlikke ketkeniń de jolıńda ayday dilgir boldım. Biraq birinshi kurstı tamamlaǵan gezde tórtinshi kurstı pitkerip atırǵan jigit barlıq arzıw ármanlarımdı pash etti. Bir awılǵa kelin bolıp tústim. Táǵdir kimlerdi qalay sınaydı bilmeymen. Sen ushın lawlaǵan júregim endi basıldı. Siziń de bir juldızıńız bar shıǵar…

Meni umıt, hasla oyıńa alma. Xatlar jazıp áwere de bolma. Bul xatta mánzilimdi de kórsetkim kelmedi. Xosh saw bolıń. Seniń Gúlsáwiriń».

Bul xattı alǵan kúni saratan ıssı da tóbemnen muzday suw quyılǵanday boldı.

Áskerlikten kelgennen keyinde izledim, tappadım. Oqıwın sırtqı bólimge ózgertip kelin bolǵan awılında jumıs islep atır dep esittim. Áskerlikten kelip eki úsh aydan keyin mende úylendim. Onı qaytıp kórmedim.

Aradan jigirma jılday waqıt ótti. Bir kúni Qaraózekke toyǵa barıp bir úyge qonaqqa kirgizdi. Bes altı adam bir stolda otırsaq, orta boylı aq bozlaqtan kelgen bir kelinshek kelip, sálemlesti de, meniń qasımdaǵı orınlıqqa otırdı. Aramızda otırǵan úsh kelinshek apaq-shapaq bolıp aman esenlik sorasıp atır.

Mende ol nashardı bir jerde kórgendeymen. Biraq esley almay otırman. Ara arasında olda maǵan jaltaq-jaltaq qarap qoyadı.

—Gúlásel emessiz be?! Ol maǵan jalt qarap tigilip turdı da;

—Haw, Sadıqsız ba?

—Awa, ózimen…

—Oho…o…o… Skolko let, skolko zima… Kel qayta kóri­seyik, — dep ol ornınan turdı da meni qushaqlap,— Bul meniń birinshi muhabbatım edi — dedi otırǵanlarǵa qarap. Hámme duw kúlisip atır.

—Al bala shaǵalar aman ba?! Ballar neshew?…

57

—Tórt besew bar, bári úyli jaylı bolıp óz aldına jasap atır…

—Júdá jaqsı, kempiriń ekewińiz qalǵan ekensiz ǵoy…

—Olda bes jıl boldı. Allanıń amanatın tapsırdı…

—Oho …o… biyshara bendelik, o dúnyasın bersin, jatqan jeri jarıq bolsın, — dedi.

—Yaqshı toyda kewillerdi qapa etpeyik. Biraq búgin bizde miyman bolasız. Endi jibermeymen, — dedi otırǵanlarǵa qarap házilshını aralas.

—Bizlerde baramız, toydıń dawamın siziń úyde ótkeremiz, — dep basqalarda házillesip atır.

—Boldı gáp joq, bárińiz biziń úyge barasız, — dedi Gúlásel qasındaǵı kelinsheklerge qarap.

Gáp izli-izinen balalap, toydıń awqatın jep bolǵan soń, pátiya etip ornımızdan turdıq. Sırtqa shıǵıp atırǵanlar menen xoshlasıp bolǵan soń, Gúlásel maǵan qarap;

—Ekewmiz úyge baramız. Úyde bir kún miyman bolasız. Qáne mashınǵa otırıń. Bolmasa ómirimshe ókpeleymen…

—Ballarım…

—Áy…y…y… Sadıq aǵa?!. Bul turmıs mashqalası… Adamnıń kózi bir qısım topıraqqa tolǵanda umıt boladı… Qáne gápti qoy, ekewmiz bir aqsham sóyleseyik,

—dep qoyarda qoymay mashinaǵa otırǵızdı da, keń kóshe menen alǵa qaray aydap ketti.

—Úyde bir ózim — dep úyiniń qapısın ashıp qonaq jayǵa qaray adımladıq. Stol ústinde shiye, alma, shabdal sokları menen úlkenlew vazada qızıl alma menen solqımlı júzimler tur.

—Al sóytip jaǵday qalay?!.

—Jaman emes…

—Adam ne ushın dúnyaǵa keledi, bilesiz be?

—Ómir keshiriw ushın…

58

— Ol ulıwma gáp. Adam da, haywanlar da, hátte tábiyat ta jasaydı, ómir keshiredi. Oaqtı sáti kelip, bári tozadı, tamam boladı. Biraq «no» degen jeri bar. Egerde ıshqı muhabbat bolmasa ómirdiń de mánisi bolmaydı eken. Sadıq aǵa óz úyińdey kórip erkin otıra ber. Balam Volgagradta jasaydı. Oqıwın pitkerip sol jaqta jumıs islep, úylenip qaldı. Bir qızım Almaata da turadı. Ilaj qansha, nalımayman.

Ótken ketkendi aytıp uzaq sóylestik…

Tún jarpı bolsa da, uyqım qashıp ketti. Álle nárselerdi oylap jatırsam, bólmeniń qapısı ashılıp, Gúlásel qasıma keldi. Ústinde kógis reńli ish kóylek.

— Ayıpqa buyırmań, negedur qasıńda uyqlaǵım kelip tur, basqasha oylamań…

* * *

— Ne oylap jatırsań?! Bayaǵı qız kúnlerim esime túsip uyqım qashıp ketti. Meni túsin, jalǵızlıq, tek qudayǵa jarasadı. Negedur kewlim ǵash. Sende, mende alla aldın da pákbiz. Sonsha mal dúnya, háwli hárem, seniń bir ǵana ıssı alaqanıńa arzımaydı eken. Bárin endi túsinip atırman. Bir ilhayda kúsh, ar-namısımdı ayaq astı etip, seniń qushaǵıńa ákeldi. Biyopalıǵımdı keshir. Bálki táǵdir bizdi jáne bir márte sınap, qayta qosıp atırǵan shıǵar, — dep moynımnan qushaqladı…

Tań aq tańlaq bolıp qalǵanda, ol ornınan turıp, terezeniń perdesin ashtı da; — Oho…o…o… qalıń qar jawıptı. Ele maydalap jawıp tur. Tereklerdiń shaqaları da, dalalar da appaq. Kópten bunday qar bolǵan joq edi. Hawa tazarıp qalatuǵın boldı. Jerlerge de jaǵıp atır. Ne degen sulıwlıq?! «Qar qıstıń sáni, jigit nashardıń baǵı» Quwanǵanımnan taza naqıl shıǵardım ba, — dedi ol nazlı kúlip.

Sol kúni ekewmiz qar japalaqlap tursa da Nókiske keldik. Gúlásel óz jumısların pitkerip bolǵan soń, bazarlap biziń úyge keldik. Qızıma tanıstırdım. Bazarlıqtı alǵan aqlıqlarım jerden jeti qoyan tapqanday ushıp-ushıp quwanısıp júr.

Dáslepki kúnleri aǵayin, qońsı-qobalarǵa ersilew kóringen de shıǵar. Aradan azı kem aylar ótken soń báride apaq-shapaq bolıp ketti. Úy ishine bereket kirip, ballarım da quwanısıp qaldı. «Jalǵızlıq tek allaǵa jarasadı» degen sózdiń mánisin endi túsingendey boldım.

…Sol qar jawǵan tún… Kóp jıllardan berli muzlaǵan kewlimdi mumiyaday eritkenine tásin qaldım.

Saǵındıq EMBERGENOV. Nókis.

59

JOQARÍ DÁREJELI KRITIK

Bul saparı ol besinshi márte usı muǵallimniń aldına jańa shıǵarmasın alıp barıwı. Qaraqalpaq tili fakultetinde 3-kursda oqıytuǵın bul student, ádebiyat páninen sabaq beretuǵın muǵallimge bunnan aldın 4 márte hár túrli mazmundaǵı shıǵarmaların alıp barıp kórsetkeninde, tórtewin de muǵallim tómen bahaladı. Muǵallim shıǵarmanıń mazmunınan burın onıń grammatikalıq qátelerine kóbirek kewil bólip, usı ushın da kórsetilgen shıǵarmalar oǵan jaqpaǵanday sezildi studentke. Aldınǵı kórsetilgen shıǵarmalarda muǵallimniń aytıwı boyınsha onshelli mazmun joq bolıp, syujetleri de tómen jazılǵan. Studenttiń kórsetken gúrrińleri ádebiy kórkemlik jaqtan júdá tómen jazılǵan bolıp, onshelli qızıǵarlıqtay emes eken.

Alıp barılǵan birinshi gúrrińniń mazmunı mınanday: Joqarı oqıw ornına kire almaǵan jas jigit test juwapları shıqqannan soń kesel bolıp qalǵan, ólim tóseginde jatqan atasına qaraw ushın sol atasınıń úyinde bir ay jasaydı. Bir ay ishinde jigit óziniń ómir jolın tawǵanday, ómirde kim bolıwı, qanday kásipti tańlawı, ulıwma insan qalayınsha ómirin ótkeriwi kerek ekenin túsinip jetkendey boladı. Óytkeni, atası usı bir ay ishinde aqlıǵına ómirinde bolıp ótken hár qıylı waqıyalardı sóylep beredi. Bul waqıyalardıń ayrımları qayǵılı, ayrımları qızıqlı…

Aqlıǵı atasına «Bıyıl tanıs tawıp, pul berip bolsa da eplep oqıwǵa iliniwim kerek eken» dep aytqanında, atası oǵan óziniń jas waqtında bir mektepke muǵallim bolıp kiriw ushın para bergeni haqqında aytıp beredi: «Para berip jumısqa kirgennen keyin, boldı asıǵım alshı dep oylap qátelesippen. Bul paraxorlıq, tanıs bilisshilik dúnyası Mario Pyuzonıń «Murındıq ata» shıǵarmasındaǵı dúnyaǵa uqsaydı eken. Ishine bir kirdińbe boldı, qashan hámmesin taslap jumısıńnan shıǵıp, ulıwma basqa jaqlarǵa qashıp ketpegenińshe qutıla almaydı ekenseń. Jumısqa kirgennen keyin de taǵı sol aqsha beriwler dawam etti. Tekserip kelse de, jıl basında sabaq tolıqtırıp alsaq da pul beremiz. Ózi alatuǵın aylıǵımız búlbúldiń quyrıǵınday. Pulımızdı alarına alıp bolıp, taǵı jalıntırıp júredi bul paraxorlar. Aqırı shıdamay qol siltep bárin taslap jumıstı qoydım. Basqa jumısqa para bermey kirip, kóp jıllar qulaǵım tınısh jumıs isledim…»

Bul shıǵarmanıń eń baslı, muǵallimge jaqpaǵan jeri álbette bul atasınıń para berip mektepke jumısqa kirgeni edi. Muǵallimniń oylawı boyınsha bul jerin alıp taslaw kerek eken. Qalayınsha alıp taslayman – oyladı student – shıǵarmanıń bar mazmunı da usı haqqında-ǵoy. Ózi házir sonday, paraxorlıq yamasa tanısbilisshilik haqqında, ulıwma qálegen temada bir tarawdı yamasa taraw adamların jamanlap, sınǵa alıp jazsań boldı, dárriw juwap: «yaq, bul bolmaydı» boladı. Tek maqtap jazıw kerek. Jamanlasań da tek ápiwayı adamlardı, paqır puqaralardı

60