Gúrrińler, shıǵarmalar

qolımızǵa uslatadı. Bárimiz soǵan más bolıp úlken terektiń sayasında otırıp jep alamız.

Mende sumkamdı úyge taslap, balalardıń qasına barsam, ústi brezent penen bastırıwlı «poxodka» mashın kelip irkildi de, ishinen tórt bes kelinshek penen bir eki jaslaw jigit tústi de; -Qarındasımızdı alıp ketken Kartbay qassaptıń úyi usıma? -dedi ashıwlı halda kómpeklew qara páreńnen kelgen murtlash jigit.

-Haw keliń qaraqlarım, keliń -dep awıldaǵı jası úlken, jas kishiler bári ishke mirát etip atır. Sirá tıńlar emes.

-Qáne qızdı urlaǵan qaraqshı qayda?! Házir dúnyaǵa shıqqanına pushayman boladı; – dep awzına kelgenin sóylep, adamlardı mensinbey tur edi. Sonda aq geji oramalın qıyalap jamılǵan Qarakempir qolındaǵı hasasına súyenip: -Seni de mendey kempir tuwǵan shıǵar, ne dep otlap tursań. Qız balaǵa ǵarǵıs emes, barmaqtay baxıt tilew kerek. Teńine qosılıp shańaraq bolıp ketkenine quwanbaysań ba? Qáne hámme ishkerleń.

Bul shańaraqta awlımızda birewden ilgeri, birewden keyin degendey abıraylı jasap atır. Usınday xojalıqqa túskenine quwanıń! Quda qudaǵayıńızda aq kókrek adamlar. Qáne warra-warra kerek emes, bárińiz ishkerleysiz degen soń hámme siltidey tınıp qaldı.

-Nege tursız, qız jeńgesi qáne ishkerle degen soń, bári ishkerlep qonaq jayǵa ótti. Kúni menen awıl aqsakallarınıń gápin mise tutpay turǵanlar awzına qatıq uyıtqanday bolıp qalǵanına, sonda tań qalǵanman. Sonday daw jánjelge «Qarakempir» kelse, tili pákidey, aldında anaw mınaw dilwarlarıńda tili baylanıp qaladı.

Sonlıqtan awlımızda jasaytuǵın mıńǵa shamalas úylerdiń úlkeninen kishisine shekem ol kempirdi áshirepileymiz. Sózin eki etpeymiz. Qayda barsada sózi tas kesedi.

Bir saparı awılǵa rayonnan hákim kelip, awıl ortasınan baqsha, azıq awqat dúkanın ashamız. Házirshe qurılısın qashan baslaymız ayta almayman dep edi. Sonda Qarakempir: -Háy hákim bala, bunnan eki jıl ilgeri, burınǵı hákim de «óytemizbúytemiz» dep wádeni berip berip awzımızǵa shóp sıypap, soń qarasın kórsetpey ketti. Sizde házirshe qurǵaq wádeler berip zım-zıya bolıp ketpeń. Sonday aq, ótken jılı deputat saylawda da birewler gaz ákelemiz, ishimlik suw menen támiyinleymiz dep isenbeytuǵın gáplerdi aytıp saylanǵan soń qarasın kórsetpedi. Til degen buwınsız. Xalıqqa aǵa bolıp qurǵaq wádeler beriw jaraspaydı… -degen soń hákim ornınan turıp, -durıs apa raxmet. Gápińizde jan bar. Burınǵılar tek hámel

41

gúrsisinen ayırılıp qalmasam boldı dep moynın ishine tartıp júre bergen. Házir dáwir ózgerip ketti. Haqıyqatında da awıllarda mashqa­lalar jıynalıp, qaǵaz júzinde qalǵan. Biraq islengen nárseler joq. Onnan qala berse, kemshiliklerdi awıl adamları basshılarǵa qulaq qaǵıs etpese, rayon basshılarıda ańlamay qalıwı múmkin. Sizge raxmet apa?! Hár bir awılda Sizdey onlaǵan yashúlken bolsa,awıl aymaq álle qashan qulpırıp ketedi.

Sizdey kempir apalarımız xalıqtı izine ertip júre aladı. Sizdi qollap quwatlaymız. Nábada awılda qanday kemshilik bolsada biziń isenim telefonımızǵa qońıraw etiń dep, Qarakempirdiń basına aq jawlıq japtı.

Awıl adamları «qatırdıń apa, qatırdıń»dep quwanısıp atır.

Haqıyqatında da aradan bir hápte waqıt ótpey awıldıń qaq ortasınan asfalt jol salıw ushın buldozerler menen topıraq tasıytuǵın úlken mashinalar ızıq-ızıq bolıp ketti. Aradan úsh ay ótpey, aynaday asfalt jol salınıp ishimlik suw menen kógis jalın gaz kelip, awıl aymaq ház etip qaldı.

***

Báhár ayınıń ayaqları edi. Awıllarda fermerler biydayların azıqlandırıp kimisi paxta nálleriniń qatar araların jumsartıp atırǵan máhálde awıldaǵı Perdebay fermer qaladan kiyatırıp «Matizi»nen avariya bolıp, shep ayaǵı sınıp emlewxanaǵa tústi. Atızlarına qaraytuǵın adam bolmay, ǵawasha nállerin jabayı shóp basıp ketti. Fermerdiń shım-shırqaday bala shaǵası, erteden keshke shekem atızda júrsede, isi ónbey albıray basladı.

Sonda Qarakempir fermerdiń jaǵdayın bile tura bizler qol kómek bermesek uyat boladı. Emlewxanadan shıqsada endi ol kópke shekem jumısına aralasa almaydı. Bala shaǵasına da ańsat emes.Sonlıqtan oǵan hámme járdemleseyik dese,birewler tońqıldap;-Háy…y… atızınan malımızǵa shóp aldırmaytuǵın edi dese –Qáne bul eldiń awız birshiligine jatadı. Onday etpeń; – dep ózi qız kelinsheklerdi erte tańnan izine ertip, kún qızǵansha atızda paxtanı jabayı shóplerden tazaladı. Traktorshılardı da, awıl jigitlerin de iske qosıp, atızlardı waqtında suwǵardı.

Aradan bir hápte waqıt ótken soń rayon hákimi otız gektarday paxta maydanında bir tegis jelkildesken ǵawasha nállerin kórip tásin qaldı. Awıl adamları bul Qarakempirdiń ǵayratı dep aytqannan keyin, haqıyqatında da jer táǵdirin usınday insanlarǵa tapsırıw kerekpe dep mashinasında kiyatırıp gá quwanıp, gá tereń oylarǵa shúmdi.

42

Al Qarakempirdiń abroyı jánede artıp tek awılımız emes, rayonımızda da hámme izzet húrmetke bóleytuǵın boldı.

TOP

Úkemniń áńgimesi

Meni awıldaǵı bárshe balalar «top jillisi» deydi. Haqıyqatında da toptı kórsem, ayaqlarım ózinen-ózi qıymıldap, oynap ketedi. Menimshe men tuwma futbolistpen-aw. Awıllar arasındaǵı futbol da, mensiz ótpeydi. Bázide ózimdi Ranaldoǵa megzetemen. Sebebi bir ózim bir komanda bolıp, gol uraman. Sizler meni artıqsha maqtanıp atır dep oylawınız mumkin, lekin bul haqıyqat. Sport tárepinen klasımnıń atın shıǵarǵım keledi.

Bir kuni oqıwdan qaytıp kiyatırsaq futbol komandamızdaǵı Alisher bilay dep qaldı: «Ruslan sen awıldaǵı eń jaqsı futbolshı balasan, lekin elege deyin ózinnin tobıń joq. Sen ata-anańa aytıp top aldır. Bul ózine de jaqsı. Bálki aldınǵıdan da jaqsı oynaytuǵın bolarsan».

Men bul gápti esitip indemey úyge qaray kettim, ki­yimlerimdi almastırıp, chay iship, televizor kórip otırsam, televizordan Ranaldonı kórsetip qaldı. Onıń top oynap atırǵanın kórip háwesim kelip ketti. Bir waqıtları Alisherdiń aytqan gápleri yadıma túsip ketti.

-Aǵa, dedim dawsım qaltırań­qırap.

-Ne deysen, bir zat aytajaqsan ba?, -dedi aǵam jaylı-paraxat televizor kórip. Men biraz waqıt úndemey qaldım.

-Aǵa, bilesiz futbol oynawǵa júdá qızıǵaman. Jaqında oynap júrgen tobımız jarılıp qaldı. Soǵan meniń jeke ózime top alıp beriń.

Aǵam televizordan kózin úzip maǵan qaradı. Men ishimde qorqıw menen aǵamnın kózine tik qarap turdım.

-Ruslan balam, xabarıń bar ortanshı ajapandı pul menen oqıtıp atırmız, kishkene ajapańda oqıwǵa tayarlanıp atır. Mine sende 5-klass boldıń. Sendey waqtımız da bizler, bir shanaraqtı baǵatuǵın edik. Sen bolsa elege deyin top deyseń.

-Boldı aǵa, túsindim ne deyjaǵıńızdı, -dep aǵam sóylep bolmasınan gápin bóldim. Sebebi aǵam barqulla, bir nárse alıp bergisi kelmese usılay qıladı.

43

-Onda qolıńa bir temir al, qulptı buzamız. Bizler ámellep temir tawdıq. Temirdi qapı menen qulptıń arasına qoyıp, ózimizge qaray tarttıq. Qulp tars etip ekige ayrıldı.

-Ruslan, toptı ishten sen alıp shıq, bizler sırtta qarawıllap turamız. Eger birew kelse

adımımdı bastım. Birden shıtırlaǵan ses keldi, qorqıp kettim. Qarasam ayaǵımnıń astında shokalat qabıǵı eken, júriwimdi dawam ettim. Axiyri topqa jettim. Onı qolıma alıp, quwanıp kettim.

-Kimseń? -degen dawıstı esitip, qorqıp qolımdaǵı top jerge túsip ketti. Júregim sháwkildep ásten artıma qaray burıldım. Dukan iyesin kórip, kózim uyasınan shıǵıp keteyin dedi.

-Mmmm..en, men-dep biraz waqıt sóyley almay turdım.

-Shaynalmay sóylese -dep baqırıp jiberdi dúkan iyesi. Men barlıǵın aytıp berdim. Ol maǵan úyime alıp barıwımdı ayttı. Saat úsh bolıp qalǵan edi. Dúkanshı qapını qaqtı. Úydiń esigin aǵam ashtı.

-Xaw, ne boldı -dedi, hesh nárseden biyxabar aǵam. Dúkanshı sálemlesip bolıp;

-Balańız dúkanıma top urlawǵa tusipti -dedi. Aǵam uyalǵanınan, júzin tómen burdı. Soń úndemey ishke kirip, qolında pul menen shıqtı.

-Men, bul jerde kereginen artıq pul bar. Balamdı keshiriń, jaslıq etipti, endi takrarlanbaydı -dedi, aǵam puldı dúkanshıǵa berip atırıp. Dúkanshı da ırazı bolıp, úyine qaray qayttı.

-Úyge kir -dedi, —aǵam. Úndemey izine erip ishke kirdim.

-Balam, bul isti bir qıldıń, ekinshi ret qaytalanbasın. Azıraq sabır etkeninde, pul jıynap ózim alıp berejaq edim, asıǵıslıq ettiń. Eger usınnan jáne qıytalansa, balam dep ayap otırmayman -dep, aǵam bólmesine kirip ketti. Átteń kesh ańlap jettim. Bir toptı dep aǵamnıń júzin tómen qarattım. Bul men ushın úlken sabaq, umıtılmas waqıya bolıp yadımda saqlanıp qaldı.

Biraqta men jaqsı sportshı boldım. Mektebimiz rayonda sport boyınsha birinshi orında…

45

Gúldana EREJEPOVA,

I.Yusupov atındaǵı qániygelestirilgen mektep

internatınıń 10-klass oqıwshısı

ÁRMAN

Ekshembi kúni túnde úyimiz kitapxanasında maqala jazıp otırıp uyıqlap qalıppan. Sonda ǵayrı tábiiy tús kórdim. Túsimde anam qasımda jatır. Men oǵan qarap otırman. Biraq hesh nárse demedim. Ol maǵan ara-tura suw degendey boladı. Awzı suwsızlıqtan appaq bolıp, kebir ashıp kewip qalǵan, erniniń eki qaptalı bolsa bir sızıq bolıp jırılǵan hám qıp-qızıl bolıp qanaǵan. Men tezde kesedegi suwǵa paxtanı qayta-qayta malıp ernine jaqtım. Ol lám-lim demedi. Kózin bir ashıp qoydı da «ket, oqıwıńa, ket!» degendey qolı menen esikti kórsetti (anam ımlap túsindire almay atır). Meniń negedur ketkim kelmedi, otıra berdim. Abaysızdan oǵan názerim túsip ketken edi, kózi qanasınan shıǵıp, ashıwǵa mingen maǵan bir qaradı da, ókpelegen sıyaqlı múlgigendey bolıp jatıp aldı. Esimde, qas qaǵım waqıt bolaǵan joq, ol tırp etpey, ses shıǵarmay únsiz jatar edi, kózinen jas tınbay aǵar, al men bolsam, mama, mama, boldı, yaxshı dep bólmeden shıǵıp kettim.

Sol kúni sabaqta xoshım bolmay tım-tırıs otırdım. Ne isleyjaǵımdı, oyımda ne bar ekenin ózim de bilmeymen. Tek jansız súldermen…

Tánepis boldı… Sumkamdaǵı telefonǵa qaradım. Bez zvukta eken, úyden on bir márte qońıraw kelipti. Dárriw qońıraw ettim. Ajapam telefondı aldı, ala sala baqıra ketti.

–Qayaqta júrseń, nege qol telefondı almaysań úyge qayt tez… baylanıs úzildi. Qaytıp qońıraw eteyin dep telefondı qulaǵıma tutsam, muǵallim auditoriyaǵa kelgen eken. Aldınları ajapamnıń maǵan bunday qattı sóylegenin kórmegenlikten be, yaki anamnıń biytaplıǵın qattı oylaǵanlıǵımnan ba, qorqınısh biylep, aldıńǵı partada otırsam da, muǵallimniń kelgenin sezbey qalıppan! Túrim appaq bolıp, ábsherim qashıp ketken be? Muǵallim maǵan: «ne boldı, nege mánisiń joq, bar shamallap qayt»,- dedi.

–Ustaz, heshaw, úydegiler qayt dep atır desem, meyli ruqsat, biraq dekanatqa aytıp ket, dedi.

Sırtta jawın siltilep tur eken. Marshrut ta siyrek. Azmaz irkildim. Kósheniń basında túsip qaldım.

46

Jetemen deymen, jetalmayman, juwıraman, lekin úy mennen alıslap baratırǵanday. Kózimniń aldınan anamnıń «tilsiz» oqıwıńa bar,bar dep ımlaǵanı ketpey kiyatır. Aldımnan gúrjik kúshigim shıqtı. Maǵan qaray juwırdı. Moynıma asılıp alıp betimnen jaladı. óańsılay basladı, kózi suwlasqan. Úyge jetkenshe quyrıǵın bılǵańlatıp tap meniń keliwimnen aldıǵa talpınıp atırǵanday kórindi maǵan.

Úyimiz dárwazası láń ashıq. óońsı aǵalar baslarında taqıya, birewleriniń qolında otın, birewleriniń qolında aǵash. Qońsı apalar da kelip qalǵan, basıp oramal tartqan, kirip-shıǵıp júr. Ajapam úyden atlıǵıp shıqtı da, qolında oramal, indemey basıma saldı. Kózinde jas…

Sezdim… Siynemnen jan úzilgendey boldı. Qol-ayaǵım bosasıp ketti, gúrjik kúshigim jerge tars etip tústi. Ańım ushıp ketti. Eki qıyalımda anamdı kóriw boldı. Pát penen juwırdım. Juwrdım… Onıń jatqan bólmesine qaray… Otteń, kesh qalıppan, ol jatkan bólmede hesh kim joq…

Túsindim… Anam, «Qızım kıynalǵanımdı kórmesin»,- depti aw!!

Ókindim… Ishimde bir Orman qaldı.

Áne sol waqıtları shorshınıp oyanıp kettim, qarasam bólme de bir ózim jatırman.

Izledim…

Átteń… anamdı tawalmadım… Bul Arman ómir boyı meni menen qalǵanını túsindim…

T. Otarova.

47

HÁR KÚNGI NAN

O.Genri

Miss Marta 40 jasta bolsa da, ele turmıs qurmaǵan edi. Onıń jeke dúkanı bar bolıp, ol jerde ol jańa ǵana shıqqan nanlardı hám arzanıraq qatqan nanlardı satatuǵın edi. Onıń háptesine eki yamasa úsh márte keletuǵın bir karıydarı bar edi. Bul kisi jas bolmasa da júdá múlayım hám ashıq kewil edi. Onıń kiygen kiyimleri arzan bolsa da, oǵan jarasıp turatuǵın edi. Ol bárháma qatqan nan satıp alatuǵın edi, heshqashan jańa pisken nandı almas edi. Miss Marta onı júdá jarlı bolsa kerek dep oyladı. Miss Martanıń oyında tek sol insan boldı, ol haqqında oylar edi hám onı shayǵa shaqıralmaǵanına ókiner edi. Ol bul kisi menen sáwbetlesip, ol haqqında kóbirek biliwdi qáler edi. Miss Marta bul adamdı unatıp qaldı hám onıń keletuǵının bilip, óziniń eń jaksı kóretuǵın kóyleklerin kiyip basladı. Ol bul jarlı adamǵa járdem bergisi keletuǵın edi, biraq bunı qalay qılıwdı bilmes edi.

Bir kúni onıń karıydarı turıp qalǵan qattı nandı satıp alıwǵa kelgeninde, Miss Marta da oǵan járdem beriw ushın ájayıp bir pikir payda boldı. Ol turıp qalǵan qattı nannıń ishine sarı may jaǵıp berdi. Kelesi kúni dúkanǵa eki kisi keldi. Olardıń birewi óziniń karıydarı, al ekinshisi bolsa jas jigit edi. óziniń kelip júrgen karıydarı qattı ashıwlı hám júdá qapa kórinedi, ol Marta menen sóylespedi. Sonlıqtan qasındaǵı jas kisi Miss Martaǵa hámmesin aytıp berdi: «Bizler bir mekemede birgelikte jumıs isleymiz. Turıp qalǵan qattı nanlardı jazǵan is joybarlamızdaǵı qálem izlerin óshiriw ushın paydalanamız. Bizler taza aymaqtıń joybarı ústinde altı aydan beri jumıs alıp bardıq. Bul rejeni búgin azanda juwmakladıq hám siziń dúkanıńızdaǵı nanlar menen qálem izlerin óshirip baslap edik. Kórip turǵanıńızday, nannıń ishinde may bolǵanlıqtan, rejemiz push boldı. Endi bul jumısımızdı bizler hesh kimge kórsete almaymız».

Jańaǵı eki kisi ketkennen soń Miss Marta óziniń xanasına bardı, eń jaqsı kórgen kóylegin sheship, qaytadan óziniń eski qońır kóylegin kiyip aldı.

Inglis tilinen awdarǵan Nurjanar Turegalieva NMPI studenti.

48

KISHKENELIKTEGI SUMLÍQLAR

Hár bir insannıń bala waqtında bir birine tákirarlanbas ózgeshe ádetleri, ójetlikleri boladı. Bulardıń qáliplesiwinde bala jaslıǵınan tanıǵan insanları, kórgen nárseleri, úyrengenleri sebepshi boladı.

Meniń bala waqıtlarımda kóp bolǵan qırsıqlıqlarımnan biri, birew menen urısıp qalsam yaki bir nárse almaqshı bolsam, bir nárseni dep ashıwım shıqsa, keshki awqat jemey, sırtqa shıǵatuǵın edim. Bizler bala bolǵanımız ushın ba, úydiń qoyların baqtıratuǵın edi. Ózi 3-4 qoy, olarda ózleri júredi. Bizler bolsaq sayada otırıp alıp, ılay oynaytuǵın edik. Bir kúni:

—Aysánem, júr ana jerde zor ılay bar eken-aw, alıp qaytamız dedim sińlime.

—Qoysh, men barmayman. Maǵan usı da jetedi, — dedi.

—Kimniń, kimniń bet-júzi, Gúlsánemniń bet-júzi-dep mennen kishilew Saparbay degen qońsı bala, ılaydı joqarıdan jerge attı. Sońınan:

—Oay-bu, Gúlsánem seniń betiń usınday jarıqpa ne, qáne kóreyin-she? — dedi ashıwımdı qozǵap.

—Sen ne meniń atımdı aytasań? Men seniń atıńdı aytqanım joq-ǵoy? Házir kóreseń mennen — dep, men de joqarıdan ılaydı jerge attım. Biraq, ol jarılmadı. Ashıwım keldi. Ne islerimdi bilmey, qoylar júrgen jaqqa júwırip bardım. Keshke taman:

—Gúlsánem, qoylardı alıp keliń, — degen aǵamnıń dawısın esitip qoylardı úyge aydadım. Ilajı barınsha baǵana bolıp ótken waqıyanı umıtpawǵa háreket ettim. Anamnıń aytıwınsha, sol waqıtları men áytewir nárseden urıs shıǵara beretuǵın ójet qız bolǵan ekenmen. Keshqurın awqat waqtında:

—Qáne awqatqa keliń, tayın boldı. Keleǵoyıń, — degen anamnıń dawısı esitildi.

—Házir apa, mine baratırmız, — dep ájapam hám úkelerim juwırisip ketti.

—Gúlsánem júr, toktı óshiremen, júr — dedi ájapam.

—Házir baraberiń-da, qarnım toq. Usı jerde otıraman. Tiyme, tokqa! — dep ashıwlanǵan boldım. Ajapa-úkelerim awqat basına barǵannan soń:

—Gúlsánem qáne, bar shaqır. Keyin tayarlaydı sabaǵın — degen kempir apamnıń dawısı maǵan da esitildi.

49

—Ol qarnım toq, jemeymen dep atır, apa-dedi úkem.

—Nege jemeydi. Bir nárse dep urıstıńız ba? Gúlsánem, háy Gúlsánem, Gúlsánem,

—degen kempir apamnıń dawısınan seskenip kettim.

—Haw…

—Kel awqatqa.

—Yaq, jemeymen. Toyıp turıppan. Uyqım kelip atır, uyıqlayjaqpan — dep aldadım, kempir apamdı. Sebebi, ózim de ne jóninde ókpelep atırǵanımdı bilip atırǵan joqpan. — Gúlsánem, ózi ne ushın ata-anańnan ókpelep atırsań? — dep ózimnen ózim sorap, juwabın taba almayman. Soǵan qaramay, jayıma anam kirip keldi.

—Tur, júr awqatqa.

—Jemeymen dedim-ǵo! Toyıp turıppan.

—Tur dedim saǵan. Jemeseń-da, barıp otır awqattıń basına. Tús aldıma — dep anam zorlap aldına túsirip alıp shıqtı.

—Kel, Gúlsánem. Má, je… — dep apam bayǵus ortadaǵı góshlerden alıp meniń aldıma qoydı.

—Aytmuratqa uqsamay je awqattan, keyin qalmaydı, — dedi aǵam, aǵayın ájapamnıń balasınıń atın aytıp. Aytıwınsha, ol bala waqtında hesh qanday sebepsiz awqat jemey, hámme jep bolǵannan keyin, awqat sorap shıǵatuǵın eken. Biraq, men oǵan uqsamawdı qáleytuǵın edim.

—Awa rastanda, Aytmurattıń dál ózi. Birazdan soń ele, ózi awqat sorap shıǵadı — degen anamnıń sózlerin esitip, hátteki keshqurın bolsa da awqat jemewge qarar etken edim. Kútilmegende oyımdı kempir apamnıń bergen sorawı bólip jiberdi.

—Ne boldı, nege awqat jemey atırsań. Ya birew baqırdı ma? — degen apamnıń sózlerin esitip, ne aytarımdı bilmey qaldım.

—Apa jańaǵı, baǵana qońsınıń balası Gúlsánemdi mazaqladı. Ol da mazaqlayjaq edi, uqsamadı. Soǵan baǵanadan beri ókpelep juripti, — dep mennen keyingi sińlim bárin aytıp berdi. Men onı aytıwdı qálemey:

—Yaq, olay emes, onday is bolǵan joq. Rasında da, toyıp turıppan. Hesh nárse jegim kelip turǵan joq-aw, — dep aldadım. Sebebi, ózimnen kishi baladan qalǵanımdı aytsam men ushın uyat bolar edi da. Ulıwma aytqanda, sol kuni keshki awqattı jemegenim ushın qarnım tınımsız awırıp shıqtı. Endi qaytıp, bunday

50