Gúrrińler, shıǵarmalar

Biraq bul iske Saadattıń ámekisi Toqay aǵa aralaspaǵanda, bul báháne menen ananıń tınıshlanıwı qıyın edi.

–Jaslardıń kewlin qaytarma, keleshegi aldında, meyli, bara bersin! –dep másláhát berdi ol Zeynepke. Solayınsha Saadat úyden ketti. Lekin kóp uzamay ana ókine basladı.

Onıń qıyalına, endi Saadat tek ǵana óziniki emes, bálki qanday da bir qúdiretli kúsh onı kúnnen kúnge óz tárepine alıp baratırǵan edi.

Gey waqıtlarda onıń oyınsha Saadat ózinen kóre aqıllıraq bolıp túyiler edi. Bul qız bala ushın shennen tıs jaǵday emes pe? Aradan kúnler ótken sayın Saadatta anası túsinbeytuǵın qandayda ózgeshe táshwishler artıp bara berdi. Ne ushın Saadat úyge keler kelmesten anasın kópten beri kórmey saǵınǵanına qaramastan tań atıwdan brigadasına qaray asıǵadı?

óızıq. Saadat geyde parasatlı, issheń, erkelik etip anasına súykener, geyde bolsa birden kóz aldı qarańǵılasıp, anasınan ajıralıp qalǵan botalaq sıyaqlı tıp-tınısh, ǵam bolıp, úndemesten otırar edi.

–Jumısıńa kewlin tola ma, Saadat? –dep heshteńeni sezbey atırǵanday sorap qoyadı sonda Zeynep apa. –Brigadańızdaǵı adamlar qanday ózi?

–Júdá quwanıshlıman! –dep juwap beredi sonda Saadat hám tolqınlanıwı menen óz dosları haqqında gúrriń etiwge kirisip ketti. Olar uzaq jaqlardan kelgen, mashinanı jaqsı biledi. Aralarında hátteki sondayları da bar, olar mashinalardı zavodta ózleri jıynaǵan. «Qáne, men de solarday bolsam» der edi Saadat júzleri jaynap. Sonday payıtlarda ol anası ushın qanday da bir biytanıs hám túsinip bolmaslıq dárejede kóriner edi. Saadat anasınıń kózlerindegi táshwish izlerin sezbesten ózin tolqınlandırıp atırǵan hámme nárse haqqında, jaslar májilisi, diywalı gazeta, isjaqpas, tártipsiz traktorshını qaylardan tawıp kelgeni hám taǵı basqa nárseler haqqında aytatuǵın edi. Lekin Zeynep apa bulardıń hámmesin de túsine bermeytuǵın edi.

Olar birge shay ishti. Saadat dasturxandı jıynastırıp, keselerdi juwıp, tekshege jaylastırıp qoydı. Jatatuǵın waqıt ta boldı. Biraq Zeynep apa Saadatqa dıqqat penen qarawın dawam etip, kiyiz ústinde otırar edi.

–Maǵan jaqınıraq kelip otır, qızım,–dep óziniń qasınan orın kórsetti ol. -Seniń menen sóylesip almaqshıman…

31

–Ayta ber, apa, qulaǵım sende.

Zeynep apa óz pikirlerin jámlep, gápti nelerden basların bilmey, biraz irkilip qaldı.

–Sen meniń kóz ashıp kórgen jalǵız qızımsań, Saadat,–dedi ol perzentiniń kózine tigilip. –Sen meniń hám ulımsań, hám qızımsań. Meniń sennen basqa heshkimim joq. Jalǵızlıq meniń ushın ańsat dep oylaysań ba? –Ananıń kózlerinde jas tamshıları payda boldı. Tek te jumısta ǵana bunı biraz umıtaman, úyge kelsem bolǵanı jalǵızlıq júregimdi ezip jiberedi… Seni qay jerde júr eken, bir nárse bolıp qalmadımeken, sawmeken, dep otırǵanım… Jumısıń nashar qılatuǵın xızmet emes, Saadat. Qız balanıń plug ústinde otırǵanı qalay… Bul jumısıńdı qoy, úyge kel… Kolxozda jumıs barshılıq.

Zeynep apa kóz jasların súrtip, awır gúrsindi. Onıń ne demekshi ekenligin sol gáplerdiń ózinen aq bayqaw múmkin edi. Lekin Saadat anası tiykarǵı gápti aytpaǵanın sezip turdı.

–Ne endi, dala háwlisinde qızlardan jalǵız bir ózimmen be? Aqırı biziń kolxozdan bas­qa qızlar da bar ǵoy. MTS te de tolıp atır! Bunıń ústine olar jumısta erkeklerden qalıspaydı. Ne ushın men jumıstı taslawım kerek eken?

–Sen olarǵa jarıspa! –Zeyneptiń ashıwı keldi. –Olar ata-analarınıń japadan-jalǵız perzenti emes.

Saadat anasın bekkem qushaqlawı menen bawırına basıp uzaq turdı. Oǵan boysınıwdan basqa gáptiń bolıwı da múmkin emes edi.

–Yaqshı, apa, seniń aytqanıń-aq bolsın. Biraq maǵan ol jerde jáne biraz júriwge ruqsat ber. Kóp uzamay báhárgi egis te tamamlanadı, sonda úyge pútkilley qaytıp kelemen. Júdá az waqıt qaldı, sabır et, apa…

Ananıń kewli tınshıdı. Jatatuǵın waqıt ta shamalasqan edi. Kózi endi ǵana iline baslaǵan edi, qandayda bir sıtırlı esitildi. Zeynep apa kózlerin ashtı hám Saadattıń turıp, tereze aldına baratırǵanın kórdi. Aydıń sáwlesi qızdıń basın jelkelerine shekem jaqtılandırıp turar edi.

Saadat ta tınıshsızlanıp anasına qaradı, keyin áste-aqırın tereze aldına bardı da, dizesin qolları menen qushaqlap, únsizlikti saqlap otıra berdi. Kórinip turıptı, bir nárselerdi qıyalınan ótkermekte, qolları kóksine túsip turǵan shashların julqıp tartar edi.

«Nege uyqılay almay atır?»-ananıń júregi qáweterden jáne sırqıray basladı.

32

Saadat reze aynalarına jaqınıraq otırıp, taw janbawırlarında jumıs islep atırǵan traktor shıraqlarınıń emeski janıp-óship atırǵanların tamasha etip otırar edi. Uzaqtan esitilip atırǵan matorlardıń gÚwildisine zawıq penen qulaq saldı. Traktorshılar tap jaqın átirapta islep atırǵanday olardıń shawqımı geyde jaqınlasar, geyde qızdıń dıqqatın ózine qaratqanday uzaq-uzaqlarǵa ketip qalar edi.

«Traktordıń sestine qulaq túrip otır»-dep oyladı ózinshe Zeynep apa hám ózi de mudamı sol gúwildegen dawıstı esitetugın boldı. Awa, qızı tereze aldına biykarǵa otırǵan joq. Onıń kewli pútkilley sol jerde, ol olar menen, traktorlar zor berip shúdigar qılıp atırǵan atızda edi. Bunı Zeynep apa jaqsı sezip turdı.

Saadat uzaqtaǵı shıraqlarǵa názer taslap turar eken, qıyalında ótkir plug tisleri tıń jer qatlamların qıyalap awdarıp, topıraqlardı taram-taram etip awdarıp baratırǵanın kórip turǵanday boldı. Neshshe jıllardan beri insan qolı tiymegen edi bul jerlerge.

Mine endi olar Qasımjan menen birge insan ayaǵı jetpegen, qarawsız jatırǵan jerge jan endirmekte. Endi bul jerlerde eginler ırǵaladı. Kóp uzamay jollar salınadı.

Burınları kóshpeliler gezip júretuǵın «Eski kóshpe» dalasınıń taw aralıǵında úyler boy tikleydi, sonda adamlar kelgen kisilerge maqtanısh penen: «Mine usı daladan ótseńiz malxananı kóresiz, onıń arjaǵında kóshe bar, áne usı jerlerdiń bári biziń kolxozdiki» deytuǵın boladı. –«Awa, bunıń barlıǵın óz qolımız benen jaratqanbız!» -dep oyladı Saadat kewli quwanıshqa tolıp. Aqırı bul shınında da baxıt emes pe, pútkil ómirińdi soǵan arnasań arzımaydı ma?

Jaqtı quyash astında jımırlıp jatqan kógis shúdigar onıń kóz aldınan ótti. Saadat áne usı ıssı puw menen aralas toyıp toyıp nápes alar edi. Jerdiń jaǵımlı ańqıǵan iysi onı ózine tarttı. O, qanday ájayıp…

Otlaqtıń arǵı basına barıp, qaytarda Saadat tezlik penen plug rıchagların awmastıradı. Aynaday zarqıraǵan paznalar jer bawırınan kóteriledi. Olardıń hár birinde quyash nurları jıltırap turadı.

Traktordı burıp atırıp, Qasımjan oǵan qarap kúlip qoyadı. Al Saadat bolsa:

-Qáne, Qasımjan ayda! Búgin birinshilikti alamız! Ayda!-dep qıshqıradı.

«Qasımjan ushırasqanımız qanday jaqsı boldı, birge islep atırmız! Men dúnyanıń túpkirine bolsa da izińnen barıwǵa tayarman» dep gúbirlener edi Saadat ózinshe.

Zeynep apanıń kewli qáweterde edi. Ol ne qıların, qızına ne aytarın bilmey, awır gúrsinip, ekinshi tárepke awdarılıp jattı. Saadat seskene basladı. Biraz waqıtqa shekem sóylemey, tıp-tınısh otırdı, soń anası tárepke bir qarap aldı hám

33

shawqımsız krovattıń qasına keldi de, jata ketti. Biraq qız da, ana da uyqılay almadı. Olardıń hár biri óz qıyalları menen bánt edi.

Zeynep apa qızınıń boy jetip qalǵanın hám onıń keleshek táǵdiri haqqında háreket etiw zárúrligi jóninde oylar edi. Eger óz awılımızda bir múnásip jigit tabılsa, onday jaǵdayda qızı mudamı óz qanatınıń astında boladı. Eger kúyew bala jalǵız baslı bolsa bárinen de jaqsı-kúsh kúyew etip alar edi. óızı, hátte anasınıń sep tayarlap qoyǵanınan biyxabar edi. Túrli tústegi kiyizler tayar, tek te peshexana satıp alıw qalǵan edi.

Saadat bolsa Qasımjan haqqında, onıń menen dáslepki ushırasqanı tuwralı oylar edi. Sol gezleri olar bir agregatta isler edi. Hár saparı traktor toqtaǵanda Qasımjan onıń aldına kelip sorar edi:

-Sen sharshap qalmadıń ba, Saadat? Biraz demińdi al. «Nege maǵan bunsha jabısıp aldı ol? -dep ashıwı keler edi sonda Saadattıń. –Ne, men jas balaman ba?»

Eger óasımjan onnan awhal soramasa, Saadat taǵı ashıwlanar edi: «Nege ol hesh úndemeydi? Qapa boldımeken, yaki men onıń janına tiydim be?»

Kúnlerdiń birinde ol qońsı shegaraǵa jaqın jerdegi eń bálent shoqqıǵa shıqpaqshı boldı. Saadat sol kúndi heshqashan umıtpaydı. Tik shoqqıǵa kóteriliw qanshama qıyın bolmasın, lekin olar sharshawdı da umıtıp, toqtamastan ne bolsa da shoqqıǵa shıǵıp alıwdı maqset etti. Olardıń ekewi de ol jerde bir-birine qanday da áhmiyetli nárseni aytıwdı oylar edi. Aqırı ol jerde bulardıń sózlerin heshkim esitpeytuǵın edidá. Jaqın arada olardan basqa tiri bende joq. Biraq shoqqıǵa shıǵıp alǵannan soń da olardıń hesh biri kewildegi ándiyshesin ashıq aytıwǵa batına almadı. Tek te qaytıp túsip kiyatırǵanda Saadat tosattan sırǵanap ketti, óasımjan onı bekkem tutıp alıp, súyip almaqshı bolıp umtıldı, lekin bul ret Saadattıń ashıwı kelmedi. Ol hesh qashan ózin bunshamalıq baxıtlı halatta kórmegen edi.

* * *

Zeynep apa ashıq esik qaptalına súyeniwi menen úydiń ishine qarap turǵan edi. Onıń háreketsiz bas iyip turıwınan, tańlanıw menen kóterilgen qasları hám birbirine jabısıp qalǵan erinlerinen tınıshlıqtı saqlap, úmitsizlikke berilip turǵanı seziler edi. Ol bir qorqınıshlı nárseni kútip atırǵanday, bosaǵadan atlawǵa batına almay turdı, negedur bir nárselerdi esledi. Bálki taw tárepten samal alıp kelgen shawqım-sÚrenge qulaq salǵan shıǵar… Kóyleginiń keń hám uzın jeńi salbırap ketken edi. óasında bolsa shelektegi suwları shayqalıp, arraǵıraǵında iynaǵash jatar edi. Zeynep apa házir ǵana salmadan suw alıp kelgen edi. Zeynep apa ol jerge barıp Saadattıń kúyewge shıqqanın esitip kelgen edi. Ana qálbi tereń tolǵanısqa

34

tústi. Endi ol húwildegen úyde japadan-jalǵız qaldı. Onıń ushın hámme nárse bar, biraq qızınıń ketip qalıwı menen pútkil arzıw-ármanları hawaǵa ushqanday boldı.

Eger Toqay aǵanıń hayalı Jiydegúl kelmegende Zeynep apanıń sol halatta qansha turatuǵının kim bilsin. Jiydegúldi kóriwden Zeynep apa ishtegi háwirin shıǵardı:

-Mine, qız degeniń usınday boladı eken! Oy, sorım qursın. Quday meniń nesiybemdi qıydı, ul bermedi. Eger ul bolǵanda óz úyin taslap ketpey, bálki qalıńlıǵın ertip keler me edi.

Jiydegúl bárqulla parasatlı hám múlayım, al házir bolsa pútkilley basqasha bolıp qalǵan bul hayalǵa qorqınısh penen qarap turar edi.

-Saadat meni shermende qıldı!-der edi Zeynep apa gáptiń arasında. – Qashqın adamday húrmet-izzetsiz, úrip-ádet penen uzatılmastan bir kelgindiniń izine erip ketip qaldı. Ol Saadattı álle qayaqlarǵa alıp ketedi, men kóre almay da qalaman.

-Qızıqsız, Zeynep apa, qızıńız uzaqta emes, usı jerde ǵoy!-dep Saadattıń tárepin alar edi Jiydegúl.

-Awzıńdı jap! Meniń usı awhalǵa túsiwime sizler de ayıpdarsız. Onıń MTSke barıwına seniń Toqayıń sebepshi boldı. Men bolsam axmaqlıq etip, erimniń inisi dep onıń gáplerine isenippen. Bar ayt, eger aǵasınıń húreyi hám urıwımızdıń abıroyı oǵan qádirli bolsa, Saadattı úyge qaytıp alıp kelsin. Bar!

Sol kúnniń ózinde Toqay aǵa úrdis boyınsha Zeynep apanı shaqırıp keliwge qatının jiberdi.

Toqay aǵa jeńgesin kútip, kiyiz ústine toselgen teri ústinde qabaǵın úyip otırdı. Bárshe shańaraq aǵzaları sol jerge jámlengen edi. Jaydıń ishi ıssı edi. Qazanda gósh, stol ústinde bolsa samovar qaynap turǵan edi.

-Hámmesinen xabarım bar, Zeynep,-dep gáp basladı Toqay, húrmet penen oǵan kesedegi shaydı sozıp. –Seniń ushın men de azap shegip atırman. Eger Saadat axmaqlıq etken bolsa, men házir aq attı ertlep, onı shashlarınan súyrep bul jerge alıp kelemen! –Ǵarrınıń kózleri ǵázepten qısılar edi. –Lekin men bulay etpeymen. Onnan kóre meniń qollarım sınsın. «Eski kóshpe»degi jerler kópten beri seniń qızıńa uqsas adamlardı kútedi. Zeynep, men seni tınıshlandırıwǵa hám kóndiriwge háreket etpekshi emespen. Lekin bir nárseni esleteyin. –Toqay tiliniń astına nasıbay taslap aldı hám siyrek murtın oyshań sıypap qoydı. -Házir «Eski kóshpe» jerleri ashılmaqta. Óziń bileseń ǵoy, bir waqıtları bizler onı ózlestire almaǵan edik. Sol waqıtta biz bul qunarlı jerlerdi aqırı bir kún ózlestiremiz, dep aytıwǵa da batına

35

almaytuǵın edik. Baylar bizlerdi jenship, aqır sońında áne usı «Eski kóshpe» jerlerine quwıp jibergen edi. Ol jerlerde jerdi súriw de, suwǵarıw da qolaysız edi.

Esińde me, sen meniń aǵamdı súyip qalıp, onıń menen usı jerge qashıp keldiń. Ashlıqtan ólip qalmaw ushın, hátte mına teriniń kólemindey jerdi súriwge de qayıl bolǵan edik. Tuwrı aytasań, jerdi qáytip tazalaǵanımız, taslardı qolımız benen qoparıp, qolda kóterip tasıǵanımız, tawdıń ústinen salma qazıp, «Jılan shoqqı»sınan súw kóterilip salmaǵa shıqpaǵanı yadıńda ma?

Sen solardı esleyseń be, Zeynep? Aqırı qurı qol menen taslardı awdarıp bolar ma edi? Miynetlerimiz zayaǵa ketip, eginler qurıp qaldı. Sen sonda qanday jılaǵanıńdı esley alasań ba, hátte biz erkekler de kóz jaslarımızdı zorǵa tutıp turar edik. Sonda bizler «Eski kóshpenshi» jerleriniń alaqanday qısımın da ózlestire almaǵan edik. Lekin bizge kóp jer kerek pe edi? Tek te ashlıqtan ólmeslik ushın zárúr edi… Endi bolsa biziń balalarımız «Eski kóshpenshi»ni ózlestiriwge bel bayladı. Eger sen olardıń házir ne islep atırǵanın kórgenińde edi… Olar zor isenim menen miynet etip atır. Olarda bilim bar, mashina bar… Há demey ǵálle dárya bolıp aǵadı.

Eh, Zeynep, jaslıǵıńda óz súygen adamıń ushın hár qanday qıyınshılıqlarǵa dus kelgenseń. Solay eken, ne ushın seniń qızıń óz súyiklisi menen turmıs qurıwǵa hám onıń menen birge miynet etiwge haqılı emes eken, ya?

Zeynep apa úndemey qaldı.

-Sen aqıllı hayalsań,-dep dawam ettirdi sózin Toqay,-túsiniwiń kerek. Saadat solay etpewge ilajı joq edi. Kúyew balań Qasımjan bolsa ata-anasız gezende emes, ájayıp jigit, brigadada birinshi traktorshı. Onıń ata-anaları qalada jasaydı. Olardı júdá jaqsı, húrmetli adamlar deydi. Saadatqa kelsek, ol anasın umıtıp ketetuǵınlardan emes. Ekshembide olar senikine keledi, gúzde bolsa sen úrip-ádet boyınsha olardikine barasań. Toydı bolsa birinshi zúráát jıyılıp, olar jańa úyge kóship barǵan kúni ótkeremiz.

Toqay aǵa ne dese de, Zeynep apa úndemey otırıp tıńladı. Keyin ornınan turıp, esik tárepke qaray jol aldı. Ol buǵan qayıl boldı ma, joq pa, heshkim túsinbedi.

Toqay aǵa miymandı uzatıwǵa shıqtı. Sırtta sonınday qattı jamǵır jawıp atırǵan edi, hátteki, tawlar da, terekler de, armanıraqtaǵı úyler de kórinbes edi. Hámme nárse suwlı duman menen qaplanǵan edi.

-Oy-boy, barlıq jaqtı qaplap alıptı ǵoy! áne kóreseń, bul aq jamǵır keminde eki kún toqtawsız jawadı…

36

-Aq jamǵır deyseń be? -Pás dawıs penen soradı Zeynep apa hám juwabın da kútpesten ketip qaldı.

* * *

Zeynep apa úyine kirip keler eken, qıyallarǵa berilip, múyeshke kelip otırdı hám jamǵır tamshıları sorǵalap atırǵan terezege qaradı.

-Aq jamǵır!-dep sıbırladı ol álle nárseni eslegendey. Zeynep apa jolda kiyatırıp aq, Toqay ne degen menen haq degen sheshimge keldi. Lekin ol úyiniń bosaǵasınan atlawı menen qolları dirildep, júregi muzlap ketti hám jáne ózin jalǵız seze basladı. Qanday da bir ruzıgershilik isleri menen bánt bolmaqshı boldı, biraq júregine hesh nárse sıymadı. Ol hár waq bir nárseniń jetpey atırǵanı haqqında oylar edi. Lekin onıń ne nárse ekenligin hasla túsine almadı.

állenemirde ol bunı taptı: Ádettegishe taw tárepten kelip turǵan matordıń sesleri esitilmes edi. Hárdayım ananı traktorlardıń sesleri tınıshlandırar edi, sebebi bul dawıs súyikli qızı menen, onıń keleshegi menen baylanıslı edi. Zeynep apa qáweterlener edi: «Traktorlar únsiz, aq jamǵırdıń eki-úsh kún jawatuǵın túri bar. Ol biysharalar palatqalarda ne awhalda eken? Iǵal, suwıq, ıssılıq joq». Onıń jas kelin-kúyewge rehimi keldi. Aqırı olardıń pal ayı ǵoy, tezirek ekshembi kele qoysa edi?!

Zeynep apa barmaqları menen ekshembige shekem neshe kún qalǵanlıǵın sanadı. Tórt kún! Qanday uzaq! Ol tezirek Saadat penen Qasımjandı kórgisi keldi. Biraz otırıp, ornınan turdı da, sandıqtaǵı aq tawardı alıp, erkekler kiyetuǵın kóylekti pishti. Soń peshke ot jaqtı. Bólme ishinde dárhal hámme nárse kewildegidey boldı. Gósh piskenshe Zeynep apa mashinada qoylekti tigip shamalastırdı. Endi ol qol qawsırıp otırmastan bawırsaq pisiretuǵın qazannıń qasına jetip keldi. Jalınnan qızıp ketken júzleri qıp-qızıl bolıp, mayda ter tamshıları menen qaplandı.

Qandayda bir jaqsılıqtı kútip atırǵan sıyaqlı onıń kózleri quwanıshtan jıltıradı. Sırttan qaraǵan adamǵa ol úlken bayramǵa tayarlanıp atırǵanday edi. Awa, haqıyqattan da solay. Ol házir aq «Eski kóshpenshi»ge barıwǵa qarar qıldı. Tayarlanıp bolǵannan soń, Zeynep apa Saadattıń sepi ushın saqlap qoyǵan gúlli oramalın alıp keldi de, kóylek penen birge qorjınnıń bir jaǵına saldı, onıń ekinshi tárepin bolsa, gósh hám bawırsaq penen toltırdı.

Endi kete beriw múmkin edi, lekin ol oylanıp qaldı-kúyewge shıqqan qızınıń úyine shaqırılmastan barıwǵa bolmasa kerek. Toqay gúzge shekem qútiwdi másláhát etken edi. Lekin bul oǵada uzaq múddet. Durıs, Saadat penen óasımjan ekshembi kúni keledi. Lekin ekshembige shekem ele tórt kún bar… Ol bolsa, óz balalarınıń

37

«Eski kóshpenshi»de ne islep atırǵanın házir aq óz kózi menen kórgisi kelip tur. Eger onıń ústinen kúlse she? ―Ne dep oylasa oylay bersin, bári bir baraman‖.

Zeynep apa jańa shayı kóylegin, mási-gewishin, jaqsı kóretuǵın shapanın kiyip, qorjındı jelkesine tasladı da, basına úlken qanardı jawıp, úyden shıqtı.

Sırtta bolsa aq jamǵır jawıp atırǵan edi.

* * *

Kúl reń duman aralas jamǵırda soqpaq penen at ústinde hayal adam áste júrip barar edi. Toqay durıs aytadı: jer shet-shebirsiz aydalıp taslanǵan, úlken salmalar qazılǵan, jamǵır menen juwılıp, jer qatlamın áste-aqırın jarıp jasıl ósimlik báhárgi buwday ósip shıpaqta. «Eski kóshpenshi» jerleri tanıp bolmas dárejede ózgergen. Zúráát alıw múshkil bolǵan alaqanday jer qay jerde edi? Suw shıǵarıw múmkin bolmaǵan salma qay jerde qaldı?

Zeynep apa attan túsip, jerdegi tasqa otırdı da, jılay basladı. Biraq endigi kóz jaslar óz perzentlerniniń mártliklerine bolǵan maqtanısh, olardıń ájayıp úlken islerin kórip quwanısh sezimlerine tolǵan ananıń kóz jasları edi.

Russhadan Alp SULTAN awdarması.

38

«QARAKEMPIR»

Saǵındıq EMBERGENOV

Awılda onı hámme «qarakempir» dep ataydı. Mende shın atın bilmeymen. Úlkennen kishige shekem «Qarakempir» degen soń, bizlerde solay atap ketkenbiz. Toy mereke bolsa, qız kelinsheklerge kátqudalıq etip tórde otıradı. Úlkengede, kishigede teńdey. Jalǵız ózi turadı. Kiyewi erterekte qaytıs bolǵan. Alıs jaqlarda bir balası bar deydi. Ol mektepti pitkergennen soń oqıwǵa ketip, awılǵa tek jazǵı dem alıs payıtları kelip ketip, oqıwdı pitkergennen keyin sol jaqta jumıs islep qalǵan desedi. Balası tórt bes mártebe anasın alıp keteyin dep kelse «kelin bolıp túsken awılımdı taslap kete almayman dep» barmaǵan desedi.

Esimdi bilgelli onıń bosaǵasınan basqa sırttan adam atlaǵanın kórmedim. Geyde qıs aylarında qalıń qar jawsa, eki úsh bala bolıp gezeklesip úyiniń dógeregin tazalaymız. Sonda ol bizlerge; «-Qaraqlarım,tońıp qaldıńız, pechke jılınıp alıń» dep qoyarda qoymay úyine kirgizip jiyde, qaq erik, túrshek kámpit, pechene berer edi.

Sonlıqtan ba, bilmeymen awılda meniń menen dasqal balalardıń bári, qarakempirdiń úyine barıwǵa qushtarmız. Bir kúni oqıwdan kiyatırsam, esiginiń aldında turǵan «tez járdem» mashinasın kórip, húrrem ushıp ketti. Adamlardıń qasına kelsem, aq xalatlı shıpaker álle bir nárselerdi túsindirip atır. Mende olardıń qasına bardım. -Onday qorqınıshlı emes eki úsh hápteden ayıǵıp ketedi, -dep mashinasınıń qapısın tars etkizip japtı da, awıl arasındaǵı jolǵa túsip júrip ketti. Ne bolǵanın túsinbedim.

Balalıq sadalıǵım ba, -Qarakempir ólgen be? -dedim túyeden postın taslaǵanday qasımda turǵan ájaǵamnıń hayalına qarap.

-Yaq, «ay bala» qaydaǵını aytpa, tek bosaǵasında súrnigip jıǵılǵan. Hesh gáp, jaqsı bolıp ketedi; -dep qamsıǵıńqırap sharshısınıń ushı menen betiniń almasına sorǵalaǵan kóz jasların súrtti. Qáne endi kempirdiń úyiniń dógereklerin tazalap emlewxanaǵa tez-tez barıp, ıssı suwıǵına qarańlar. Onıń sizlerden basqa jaqını da, qáwenderide joq qaraqlarım, -dedi awıldaǵı mashınshı Tursın apay qız kelinsheklerge qarap.

-Sheshe kempirdiń otını da azayıptı. Kún ashıq jarıqta bir arbaday jıńǵıl ákelmese bolmas; -dedi «sóylemshek» jeńgey de bilgishsinip.

39

-Awa ákeldiremiz, durıs, – dep Qádirimbettegi Qızlargúl shesheyde maqullap qoydı.

Pesin bolmay aq, Qarakempirdiń úyiniń dógeregi mintazday bolıp tazalandı. Awıldan úsh-tórt jigit toǵayǵa otın ákeliwge ketti. Kún eńkeyiwge meyil bergende túyekesh Nuradin menen Isabay aǵalar payton arbanı tóbesine shıǵarıp, túbirli jıńǵıl menen qarabaraqlardı ákelip túsirdi. Awıldaǵı Bektemir brigad, Tólegen, Ábdi, Shońay, atalar kelip; -Há bárekellá ballarım, ónip óskeysizler; -dep aq pátiyaların berip atır.

Ol gezlerde awıldı keńnen háremlep erik, shabdal, alma, almurt sıyaqlı miyweler ekse, úyiniń bir qaptalına tárnek, jambılsha, ǵarbız qawın, jiyde japıraq, sıyaqlı qawınlar eger edi. Qarakempirdiń háreminde de erikten baslap shabdal, shiye, qáreli, erikler erte gúllep jaz aylarında uwıljıp piser edi. Jegen sayın jegiń kelip tańlayıńda pal tatıydı. Ásirese qawın páleklerdiń arasınan gúrbek, jiyde japıraklardı ákelgende mazalı iyisi murnıńdı jarıp bárimiz jabırlasıp jeymiz. Qarakempirde bizlerdi óz balasınday jaqsı kóredi.

Nábada awılda toy mereke bolıp, gey birewler «ashshı suw»dan urtlap balashaǵasın páteńge keltirip atırǵanın esitse, izine eki-úsh jigitti ertip alıp, esine kelgenshe awıldıń ortasındaǵı úlken tutqa «baylań» dep óz hamalın qollanatuǵın edi. Kempirdiń bul isine hesh kim qarsılıq bildirmeydi. Qayta uyalıp soń «ashshı suw»dan at tonın ala qashatuǵın edi. Sonlıqtan ba, onı awılda hámme «palkawnik kempir» depte ataydı. Bet júzińe qaramay kemshiligińdi betińe bajıldatıp, quwanıshıńdı asırıp maqtaydı.

Geyde úyiniń qasında otının usaqlap bolǵannan keyin asıq yaki láńki oyının qızdıramız. Sonda qarakempir tamnıń quyashlamasında otırıp, ballardıń oyının uzaq tamashalaydı. Soń, -Al balalar berman keliń: – dep qasına shaqırıp, -búgin sabaqtan kim bes aldı dep tapsırmalardı soraydı. Ásirese esaptan alıw, qosıw, kóbeytiw, bóliw ámellerin suwday iship qoyǵan. Qátelesip ya irkilip qalsań, «uáy balam-áy sonı bilmeyseń-be,- dep ózi úyretedi. Al jumbaq, ertek, jańıltpashlardı hám «Alpamıs», «Qırıq qız» dástanların qıráátke salıp aytqanda awzımız ashılıp qalatuǵın edi. Endi oylasam ádebiyatqa qızıǵıwshılıǵıma solar tásir etken bolsa kerek dep oylayman.

Ele esimde. Mektepte besinshi klassta oqır edim. Túste sabaqtan kelsem, jan qońsımız Qartbay qassaptıń qáynisi qız ákelgen eken. Awıldıń qız kelinshekleri kimisi bawırsaq pisirip, japa tarmaqay juwırıp júr. Onday gezde awıl balalarıda sol dógerekte oynaǵandı unatadı. Jeńgeyler shópke bes altı bawırsaqtı ıssılay ótkerip,

40