Gúrrińler, shıǵarmalar

Jamanlıqta qırsıq jatır qanshalıq, Bizler uzaq, bul mánissiz ómirdiń Shekleytuǵın ólsheminen sharshadıq.

Tirilik bolama qanat samǵamay,

Kewil qoymay,

Súyiklińdi,

Tańlamay.

Muhabbatsız ótken kúnniń bári izsiz, Suwǵa jazǵan tańbaday.

Júrgenimiz taw basında

Eles pe,

Saǵınıshta atqan tańnıń bári este. Maǵanasız úsh mıń jıldan

Ishqı menen,

Mánisli ótken,

Muhabbat penen,

Jır bop ketken,

Úsh jıl artıq emes pe?

Egerde siz onıdaǵı kóp deseń,

Aynalayın alp tulǵa,

Qásiyetli tuwǵan jer,

Súyiklime jolıqtır da,

Úsh-aq kúnlik, úsh-aq kúnlik ómir ber! Qayılman men et kesse de, etimnen, Ashıǵımnıń kórsem boldı, betin men,

351

Tek úsh-aq kún,

Tek úsh-aq kún bere ǵoy,

Basımdı al soń, muhabbatsız, jetimmen.

Sonda Alla tala jibitip kewlin,

Qos ashıqtı gúnasınan keshedi,

Jer betinde adamlardıń ómirin

Otız ese qısqartıptı desedi…

…Al sen ómir kelte deyseń!…

Aytmatov. Bul qosıqtı jazǵan shayırdıń ózi Everest shoqqısına kóterile aldı ma eken?

Shaxanov. Jaslıq payıtımda meniń ómirimde bir waqıya bolǵan. Kúndiz qıyalımnan, aqsham túslerimnen hasla ketpeydi. Ol meniń qálbimdi awdar-teńker etip jibergen.

Aytmatov. Seniń ómiriń tuwralı da, hár qıylı gápler esitkenmen (tábiyi hal, olardıń kópshiligin qálemkesh doslarımız aytıp bergen). Bir-eki ret ózińnen sorap bilmekshi de boldım, biraq… Mine endi onıń waqtı-saatı keldi. Tekte pikirles, ruwxıy jaqtan jaqın adam menen ǵana sırlasıwı múmkin.

Eger qáleseń ashıq-aydın ayta ber. Men eske túsiriwlerińdi bólmesten esitiwge háreket qılaman.

Shaxanov. Bizler ol waqıtta bálentpárwaz ideyalar tásirinde jasar edik. Dostım Asan ekewimiz hár kúni, hesh bolmasa bir adamǵa jaqsılıq etiw haqqında oylasıp aldıq. Arzımas bolsa da, qullası jaqsılıq etiw kerek. Sol niyette járdemge mútáj adamlardı ushıratıw maqsetinde Shımkentti gezip júrdik. Kóshelerde adam kóp bolar edi, hárkim óz jumısı menen asıǵıp júredi. Kósheniń arǵı tárepine ótkizip jiberiwge, yaki awır júkti arqasına salıp jiberiwge mútáj adamdı hár kúni ushıratıp bolmas edi. Biraq jigit sózinen, arıslan izinen qaytpawı kerek. Bizler hár kúni bazarǵa baratuǵın boldıq. Ol jerde qáriyalar kóp boladı, geyde nagiran adamlar da ushırasıp qaladı. Olardıń arbalarınan júklerin túsirip beriw yaki júklerin basqa jerge jetkizip qoyıw biziń ushın onshalıq qıyın emes edi. Minnetdarshılıq sózlerin esitip, ózlerimizdi oǵada baxtıyar sezer edik. Lekin, aradan biraz waqıt ótkennen keyin, házirgi zaman ibarası menen aytqanda, Asan ekewimiz bul biyminnet islerimizdi

352

toqtatıwǵa májbúr boldıq. Sebebi, tanıs-bilisler arasında «olar bazarda júk tasıp, shay pul islep tawıp júr» degen mısh-mısh gáplerdi tarqatıptı.

Bazarǵa qatnap, adamlar menen sáwbetlesip, mútáj adamlardıń júgin tasıp júrip, aqır aqıbet poeziyanıń gózzal álemine kirip qaldım. Aytpaqshı, Siziń «Jámila» qıssańız sanba-san daǵazalanıp atırǵan «Leninshil jas» gazetası meniń de, bir betke jaqın qosıqlarımdı basıp shıǵardı. Ol payıtları endi ǵana on altı jasqa tolǵan edim. Tap «Botakóz» qıssańızdaǵı Kamal kibi traktorshılarǵa járdemshi bolıp isler edim. Solay etip, gazetada jımırlıp qalǵan, qara mayǵa batqan shápki kiyip túsken súwretim de, alǵı sóz jazǵan jurnalist Mıńbay Ilyasov­tıń qosıqlarım haqqındaǵı xoshámet gápleri de basıp shıǵarılıptı. Áptab ıssısında qarayıp, shańǵa bılǵanıp qalǵan shákirt bala óziniń gazetadaǵı súwretine, qosıqlarına qarap qanshamalıq quwanıshqa bólengenin kóz aldıǵa keltiriw qıyın. Onıń qosıqları ózgelerdi qızıqtırǵan kórinedi. Dáslepki qosıqlarım daǵazalanǵannan keyin, kókiregim kóterilip qaldı: dúrkim qosıqlarımdı gazeta-jurnallarǵa izli-izinen jibere berdim. Qosıqlarım tez-tezden basılatuǵın boldı.

(Dawamı bar).

Rus tilinen

Alp SULTAN awdarması.

353

NÁRESTE ANA TAŃLAMAYDI…

Tuwıw úyi.

19..-jıl.Avgust ayı.

1-etaj.

10-palata.

Palatada tórt kelinshek jatır. Tórtewiniń tórt túrli atı bar, tórtewiniń tórt túrli minezi, tórt túrli ármanları bar. Házir bárin bayanlayman.

Eń jas kelinshektiń atı Shámengúl, birinshi bosanıwı. Úsh kún tolǵatıp, waywaylap júrip, zordan «kóz jardı». Birew turıp tolǵat, birew júrip tolǵat, birew shashıńdı buwma, jazdırıp tolǵat dep qatınlar bilgishsinip, Shámengúl de «tikenegin» sırtqa shıǵarıp ala qoydı. Kelinshek oǵırı ábiger, ilánázik. Enesi kelip, aynadan baqırıp ketedi.

– Bizlerde altı balanı tuwıp edik, sendey bolıp, ilbiremedik. Emiz balanı durıslap. Uwızıńa toydır. «Uwızında toymaǵan» degen sonnan shıǵadı. «Ǵarıb-ǵurıb awqat je! Emshekten sút shıǵadı sonda».

Enesi baqırıp atırma desek, bunıń paydası eken aw. Kelinshek paqır kókiregin «qıpsalap» uyala-uyala emshegin nárestesiniń awzına tıǵıp atır. Emshegi de kittay eken. Bala emshekti alalmay ashıwlanıp jılaydı. Ekewi de qara suw, qara ter boldı.

Náreste ash.

– Áke, men emizip bereyin.

Awızdaǵı «saranaw» hámmeniń balasın «awızlandırıw» menen bánt. Atı Aqsúngil. Bildińiz! Qazayaqlı. Qońsı palatadaǵı bópelerdi de ákelip, toydırıp atır. Qudayı bergen nashar eken «moloko zawıtpa» deyseń. Jarqıldaǵan kelinshek keshe ǵana tolǵatqanın, qıynalǵanın umıtıp ketkendey. Hámmeniń awqatın beredi, ıdıs-ayaqtı juwadı.

Tórdegi kelinshek heshkim menen sóylespedi, ırasın aytqanda bunı kelinshek dewge de bolmaydı, sonıń ushın atın sır tutamız. Aldanıp qalǵan. Bópesin qaytaqayta emiziwge ákelip edi, iymedi, bópege názerin de salmadı, sol arman qarap jatıwı. Ishpedi de, jemedi de, arasında jılap aladı. Izinen bir adam kelmedi.

Tap sol nashardıń ayaǵınıń ushında awıldan bir kelinshek jatır, atı Aysulıw, bunıń da bópesin ákelmedi. Sarǵayıp ketti dep qızalaǵın qolına uslatpay qoyıptı. Úyinde tórt qızı bar, ózge túsli bolama dep edi, jáne qız sharanalı boldı. Qanı

354

«otricatelnıy» deydi. Ózi barıp nárestesin kórip keldi. Kuvezde jatır. Táwiraq sarǵayıptı, jasap keteme, ketpeyme belgisiz dep atır vrachlar.

Tórt nasharda tórt ómir.

«Saranawdıń» kúyewi kúnige bes keledi, tıq-tıq etip, aynanı qaǵadı.

–Bópe kimge uqsaydı? – deydi.

–Házirshe hárkimge uqsaydı, – deydi.

–Hárkimge uqsatpa da!?

Zilsiz házillesedi.

–Atın kim qoydıńız?

–Atın «Allası yar bolsın!» dep Allayar dep qoyajaq aǵam.

–Kim bolsa, o bolsın, adam bolsa bolar, deydi «saranaw».

–Yaq! Olay deme!

Meniń balam naǵız Allayar boladı!!!

* * *

Tórdegi qız búgin shıǵajaq. Izinen heshkim kelmegeni kelmegen boldı, xabaroshar joq. Bas vrach penen sóylesip, til xatın jazıp keldi. «Olla-billa baladan waz keshtim, óz erkim menen balanı taslap baratırman» dep.

Ishi alay-duley. Balanı kózi menen kórdi de, ishi uw záhár ashıdı. Tamaǵına ashshı óksik keldi. Sup-sulıw bolasınlı ǵana bópetay eken, qalay kózi qıyıp tas­tap ketejaq… Awıl-el esitpegey. Taslamaǵanda ne qıladı, náreste menen qayaqqa baradı…? Aman-esen qutılıp alsa, erteń sentyabrde oqıwın dawam etedi… Bópetay súygeni Sultanbektiń dál ózi edi. Sultanbegi jigittiń sultanı dese, ultanı bolıp shıqtı. Ata-anası ózleriniń qatnasıp otırǵan jeriniń qızın áperdi.Muhabbatın qorǵay almadı. Pisken jemisti tatıp kórip, shańǵalaǵın dalaǵa ılaqtırıp ketti….

* * *

Aysulıw bul tuwılǵanı da qız dep áweli nazırqanıp edi. Náreste biysharanıń úsh kúnlik ómiri bar eken. Sol sarǵayıwdan sap-sarı boldı da, mine házir jan berdi. Pisim qurıp qaldı aw? Qız bolsa da bawırıma basıp, bul jerden shıqqanımda jaraspaspa edi?

355

Kóz jası kópshikti juwdı…

«Apajan! Jılamańız. Sizge bir nárse aytalmay kúni menen qıynalıp atırman.Meniń nárestemdi bala qılıńızshı apajan!»

Jas qız Aysulıwdı qushaqlap eńiz-teńiz jıladı.

«Izime aynalmayman, izlemeymen apajan, mennen qorıqpań, tek jaqsı adamlardıń qolına tusse deymen!».

Ekewi urlanıp bópeler jatqan zalǵa keldi. Hesh nárseden xabarı joq náreste biyǵam uyıqlap atır edi. Ómirinde úlken burılıs bolajaǵın qaydan bilsin!

Aysulıw náresteni krovattan suwırıp alıp, qushaǵına qattı bastı… entikti… náresteniń ıssı lebi muzlaǵan qalbin ısıtqanday boldı…

Keyingi sheshim durıs qabıllanǵan edi…

Bul Allanıń qálewi edi!

Oralxan SAPAROVA.

356

MENIŃ JAMALATDIN JORAM

(Dawamı).

Baslıqtıń balası Jamalatdin menen awıl muǵalliminiń balası meniń kiyetuǵın kiyimlerimiz hám ishetuǵın tamaǵımız birdey edi. Awıldıń barlıq adamları paxtaǵa tańılǵan – úyiniń qasındaǵı bir atız júwerisi menen qawın-qabaǵına, maljanlıqlarına qıs otı tayarlawǵa zorǵa waqıt tabadı. Hámme bir dárejede jeterjetpesinlikte jasadı.

Onlaǵan xojalıqtan ibarat biziń topardı úlken awıldan bólip turǵan Mayjaptan tolıp ılay suw aǵadı. Úydiń tusında awıldıń arǵı jaǵına ótetuǵın ayaqkópir, sonıń qasında bizlerdiń shomılatuǵın jasqamız bar. Jasqadan ótip jap ekige ayrılıp ketedi.

Jamalatdin ekewimiz usı payapıldan ótip, úlken awıldıń ortasındaǵı baslawısh mektepke qatnaymız.

Bir márte shúllik oynap júrip Kóbeysin degen ózim menen qatar balanı ǵárremlik etkeni ushın urıp jılattım. Shúllik jerde jatırǵan waqıtta, onı dástek penen bir ushına urıp, ekinshi bası jerden kóterilgen waqıtta hawalatıp urıw kerek boladı. Eger bir degennen shúllik kóterilmey qalsa, gezekti basqaǵa bereseń. Shúllik ushına urǵan menen jerden kóterile qoymaydı, sonlıqtan gey balalar basqalardıń kóziniń tasasın alıp, shúlliktiń astınan kóterip alıp hawalatıp uradı. Onıń ǵárremlik etkendegisi usı. Kóbeysin baqırıp jılap atır, bir waqıtta qarasam, balasınıń jılaǵan dawısına ákesi kiyatır. Úyi jaqın edi. Oyın qaldı, hámme jıynalıp endi ne bolatuǵının kútip tur. Men ya qashpayman, ya basqa háreket qılmayman. Turǵan jerimde ayaqlarımda dimar joq, sileyip turıppan. Qorqıwın qorqıp turman, bir nárseniń bolatuǵının bilemen. Biraq qashıw oyıma kelmeydi. Bul soǵan aqılımnıń ya sumlıǵımnıń jetpegenligi. Sonda qasımda turǵan Jamalatdinniń meni túrtip, «házir Kóbeydiń aǵası seni uradı, qash» degeni qulaǵıma alıstan kelgendey bolıp talıp esitildi. Men ayaǵım jer ilmey zıp berdim. Kóbeysinniń ákesi jigirma adımday jerge kelip qalıp edi. Eger Jamalatdin «qash» demegende, men bunday nárselerden qashıp qutılıw kerekligine pámim alıspay, qaqqan qazıqtay turǵan jerimde tura beretuǵın edim, shappat tiyiwden ókiriwge tayın bolıp tur edim.

Sol dızaǵaylawım menen payapıldan ótip, japtıń boyındaǵı ıldıyǵa túsip men toqtadım. Izimnen juwırıp Jamalatdin jetti.

–Sen nege qashtıń? – dep soradım men onnan.

–Qorqıp kettim, – dep juwap berdi ol.

–Saǵan tiymeytuǵın edi ǵoy.

357

– Saǵan jetip alıp uradı dep qorqtım, – dedi Jamalatdin.

Bunday waqıyalar kóp boldı.

Men bul ózim qatarlı balalardıń qas qaqpay sumlıq qılatuǵınına, kúshliniń ázzini bassınıwına, ózindey adamdı awzı-murnın qıysaytıp mazaqlaytuǵınına shıday almaytuǵın edim. Usı ózimniń kózqarasımnan nadurıs nárselerdi mush penen dúzetiwge urınıwdan men kóp waqıtlarǵa deyin qutıla almadım. Bunday jaǵdaylarda birewden ázzi kelemen degen oy basıma kirip te shıqpaytuǵın edi. Men ádilsizlikke qarsılıǵımnıń aldında ázzi edim. Óziniń bul dúnyada barlıǵın páslik hám buzaqılıq penen ǵana kórsete alatuǵın eki ayaqlı maqluqlardı kórmeybilmey jasawdıń usılın júdá qıyınshılıq penen iyeledim.

Geyde Jamalatdin biziń úydiń qasında qarańǵı túskenshe oynap ketse, ol «endi men qaytayın» dep bolıp ta ınjılıp tura beredi. Sonnan men onnan «úyińe aparıp qaytayın ba» dep sorayman. Ol birden júzi jarq etip, quwanıp ketedi. Usınday keshlerdiń birinde larǵa túsip baratırǵanımızda, ol birden qalsha toqtap qaldı.

–He? – dep men oǵan sorawlı túrde qaradım. Ol lardıń ultanındaǵı kómilip qalǵan qudıqtıń basında aǵarıp jatırǵan bir-eki aǵashtan kózin ayırmay tur edi.

–Anań qara, babay turıptı, – dedi ol dawısı dirildep.

Men góne qudıqtıń ornına úrkip qaradım. Ol jerde hesh kim joq edi.

–Joq bolıp ketti, – dedi ol birden sınıq dawıs penen.

–Men hesh kimdi kórmedim.

–Men kórdim, – dedi ol. Men basqa hesh nárse soramay, sebebi ózimniń de deneme qaltıratpa tiyip edi, onı tez úyine jaqınlatıp qaytqansha asıqtım.

Qaytarsın góne qudıqtıń tusınan ol jaqqa qaramawǵa tırısıp, júzimdi burıp, qorqaqorqa ótip kettim.

Bir saparı ol maǵan shaqmaq dápterdiń bir betine eki shuwmaq qosıq jazıp ákeldi. Qosıq «Pal hárresi yańlı izledim seni» degen qatar menen baslanatuǵın edi. Radiodan esitip júrgen qosıǵımız. Jamalatdin óz betinshe jazıp bilmeytuǵın edi. Bul qosıqtı da ol kitapqa qarap baspa háripler menen súwrettey etip kóshirip jazǵan edi.

–Bunı qayaqtan jazıp aldıń? – dep soradım men onnan.

–Kitaptan kóshirip jazdım. Seniń ushın, – dep juwap berdi ol. Ol meniń kitap oqıwdı jaqsı kóretuǵınımdı biletuǵın edi.

358

– Sol kitabıńdı ákelip kórset, – dep ótinish ettim.

Ol úyine barıp muqabası túsip qalǵan shappattay qosıq kitaptı alıp keldi. «Usı kitaptı maǵan bere alasań ba» dep soraǵanımda, ol «yaq, aǵam kitaptıń joytılǵanın bilse urısadı» dep muńayıp turıp juwap berdi.

Jamalatdin menen ekewimizdiń tábiyatımızdaǵı jaqınlıq – bul bizlerdiń psixikamızdaǵı qaysı bir mexanizmlerdiń átirapımızdaǵı turmıstıń talaplarına juwap bermesligi edi.

Mendegi ózara úylespeytuǵın qásiyetlerdiń – bir jaǵınan uyańlıq penen tosańlıqtıń, ekinshi jaǵınan tezpeyillik penen shápeniyliktiń – úylesip keliwi meniń tábiyatımda belgili bir baǵdarǵa energiya dáregi boldı dep jorıyman. Eger men aqılı almastay ótkir, tili shaqqıday sheshen, ulıwma sezimdi aqılǵa jeńdire alatuǵın hám barlıq nárseni jeti ólshep bir kesetuǵın aqıl-parasatlı bolǵanımda, meniń ómirim basqa baǵıt penen keter edi.

Átirapımdaǵı turmıstıń kóp ǵana táreplerine meniń terim juqa edi. Bul insan tábiyatındaǵı tásirsheńliktiń eń jaman túri edi.

Meniń ómir tuwralı túsiniklerim átirapımdaǵı adamlardıń túsinikleri menen ázelden úylespedi.

Bir saparı Meńlibay aǵa degen qaraqalpaq ádebiyatınan muǵallimimiz «mına Sultanbek aǵanıń Aqılbegi janıp turǵan ot ǵoy, bul omırawlı jigit boladı, toplımdı jarıp shıǵadı» dep baha bergenin esittim. Ol maqtap atırǵan Aqılbek mennen úsh jas úlken edi. Házir murap bolıp júrgen Sultanbek aǵa kóp jıllar kolxoz baslıǵı bolǵan dáwirinde qız-kelinsheklerdi qamshı menen urıp atızǵa shıǵarǵanın kóp esitkenmen. Biraq, Aqılbek Meńlibay aǵa boljaǵanday el basqara almadı. PMKda traktorshı boldı. Oǵan ullı keleshek boljaǵan Meńlibay aǵanıń da ómiriniń juwmaǵı jaqsı bolmadı – hayalı ólgennen soń qolında bir qızı menen úyine qaytıp kelip otırǵan nasharǵa úylenip, ol burınǵı hayaldan qalǵan ul-qızları menen kelise almay, sonnan ol úyinen sol hayal menen shıǵıp ketip, birewdiń góne jayında jasadı hám eliw jaslarınıń shamasında qaytıs boldı.

Orta mektepti pitkergennen soń men bul awıldan shıǵıp kettim. Óz kúnim ózim menen boldı. Awılǵa jılına bir-eki márte kelip turatuǵın edim. Sondaǵı uzınqulaqtan Jamalatdin tuwralı xabarım bılay edi. Onıń ógey anası da qaytıs boladı. Ákesi úyine altı balalı bir hayaldı alıp keledi. Bul jańa tuwısqanları menen ońısa almaǵan Jamalatdin Qońıratqa ketip, sol jaqtaǵı tuwǵan anasınıń aǵa-inilerin panalaydı. Ele úyli-jaylı bolmaǵan. Qol ushı talap islep, hár kimniń úyinde qonıp júredi eken. Awılǵa da ara-tura kelip turadı. Jamalatdindi kóp jıllardan hám sońǵı

359

kórgenim, toqsanınshı jıllardıń ortalarında boldı. Bir saparı úyge kelsem, ol sıpada jambaslap jatıp shay iship otırǵan eken. Bul waqıtta ákesi de, onıń sońǵı hayalı da qaytıs bolǵan edi. Jamalatdin úyinde qalǵan ógey ini-qarındasları menen jasawǵa kelip, malqoraların jónlep, atızların háremlep atırǵan eken. Úyinde shay-suwdıń reti bolmasa, biziń úyge kelip turadı eken.

Men onnan ne talap isleytuǵının soradım. Ol armiyada aǵash ustashılıǵın úyrenip, házir sol talabı menen ońısıp atırǵan eken.

Jańa qırqtan ótip atırǵan, rabaysız semirgen jigittiń saqal-shashları aǵarıp ketken. Sol otırǵanda onıń qomaǵaylanıp awqat jewi meni tiksindirdi. Dásturxan ústindegi aytqan gápleri de tamaqtıń dógereginde boldı – qay jerde ne iship-jegeni.

«Sen bayaǵıda qanqızba, jilli ediń, házir dúzeldiń be?» dep soradı ol mennen gáp arasında. Bul onnan shıǵatuǵın gáp emes. Bul men tuwralı usı awıldıń kátqudasımaqlarınıń bahası. Sóytip otırıp ol maǵan aqıl aytıp basladı. «Sen awıldıń toy-merekelerine kelmeyseń, adamlar menen qatnasıw kerek», dedi ol. Men sóz talastırmadım. Tıńlap otıra berdim. Sońınan awıldan kóshken qońsılarımız tuwralı aytıp ketti. Men dáslep onıń bul kátqudashılıq gáplerin óziniń diywanashılıq halatı hám aqıl-oyı dárejesi menen saybaǵıslay almay hayran boldım, biraq, onı tıńlaǵan sayın, bul onıń awzınan shıǵıp atırǵan gáplerdiń barlıǵı, usaq-túyegine deyin, basqalardan esitken gápleri ekenligin ańlay basladım. Bul gáplerdiń maǵan qızıǵı joq edi.

Jamalatdindi bunnan soń kórmedim. Sońınan awılǵa kelgendegi esitkenim, ógey ini-qarındasları onı ońıstırmay, quwıp jibergen. Átiraptan jıńǵıl shawıp dúzetken háremleri solayınsha qalıptı.

360