Gúrrińler, shıǵarmalar
.pdfAnaw-mınaw emes salıgershilik sovxozınıń direktorınıń balası. Direktor bolıp kelgeli Gúlziybanıń ákesi menen júdá jaqsı qatnasadı.
Bir jaǵınan jası úlken, tájiriybeli bolsa, ekinshi jaǵınan asa gúrrińpaz, bir sóylesken adam, jáne sóylessem deytuǵın adam edi.
Bular áwelden bardamlı xojalıq. Awılda otırǵannan keyin mallı-xallı, qonaqlı.
Bólim baslıqtıń xojalıǵı eń áweli direktordıń hayalına jaqtı.
Eki qızı teńinen er jetken esabı, kishkenesi Gúlxumarda bıyıl onınshını pitkeredi eken. Eń úlkeni ul bala bolıp, armiyadan orıs qız alıp, sol jaqta qalıp qoyǵan, ulı tuwralı onsha aytqandı xosh kóre bermeydi.
Direktordıń hayalına ásirese Gúlxumar jaqtı. Jutıp jibererdey sulıw, awılda da usınday sulıwlar boladı eken, biraq úlkeni turıp, qalay kishkenesin sorasın, jáne Gúlziyba da súp-súykimli qız, muǵallimshilikte oqıp atır ándamlı.
Gúlziyba qız klassındaǵı Quwattı jaqsı kórer edi, klasstaǵı doslıq, muhabbatqa aynaldı, biraq qızdıń aqıllılıǵı menen pinxamı sóylesip, bir-eki ushırasqanı ǵana bar. Quwat oqıwdan jıǵılǵan jılı armiyaǵa ketken. Háptesine bir xat keledi.
«Nukus. Glavpochtamt, dovostrebovanie» degen adres penen Gúlziyba xattı alıp kúnine on márte oqıydı, saǵınıshın useytip basadı.
* * *
Quwat jesir hayaldıń tórt ulınıń biri.
«Dáwleti kelgenniń ulı tórt bolar,
Biri námárt bolsa, biri márt bolar,» dep shayırdıń jırlaǵanınday bolmay, tórt ulı da márt boldı.
Kúyewi áytewir nárseden aq ketip qaldı. Appendicit bolıp, ishin uwqalap atızdıń basında keshke shekem jata bergen. Keshte traktor kelip, hámme menen birge úyine qaytqan.
Azanda uwda-shuw!
Sayımbet «soqır ishek bolıptı, ishegi jarılıp ketipti, túnde operaciya islegen eken, kesh keldiń» depti dep, awılda áńgime turama, azan menen hámme qaralı xabardı esitti. Sol waqıtları tórt uldıń úlkeni nebarı on jasar edi, kishkenesi Quwat birge shıqpaǵan náreste ákesiniń túrinde bilmeydi.
341
Ulzada jesir atın jamılıp, qayǵıǵa batıp qala berdi. «Etegi elpi, jeńi selpi» degendey atızǵa bilek. Tańnıń atıwı, kúnniń batıwı, sáne, hápte degendi umıttı. Bir malın ekew qıldı. Jumıstan arsınbadı. Quraq quradı, kórpeshe tikti. Qoy-eshkisiniń júninen tekiymet-kiyiz bastı, jún noski toqıdı, sıyırdıń sútin sattı, toraǵın tulıpqa tıqtı. Tórt uldı, tórt baxadır etip tárbiyaladı.
Porsıldaǵan shórekti qoyıw qatıqqa tuwrap, bir qırmadan mezgiline jep, gúnji taqan menen ǵırtıldaǵan sók, taqan jegen, juweri gúrtik ǵóregi bolǵan ulları palwan bolıp jetilisti. Ayaqlarına gúrpildetip, kirzi etigin kiyip ele buwını qatpay turıp aq qara miynettiń, pirin arqasına taqtı».
Úlkenleri úylenip, sovxozdıń taza pitken jaylarınan alıp, eplep tórt kórpe, tórt kórpeshesin berip basqa shıǵardı. Endi jesirlikti umıtıp, eplep arqasınan jel qaqqan waqıtta umıtılmas waqıya júz berdi.
* * *
Direktordıń hayalı qasına bas buxgalter, partkom, rabochkom, bas agronomnıń hayalın ertip, baslıqtıń úyine jol aldı.
Maqseti baslıqtıń hayalınıń qolınan chay isheyik, degen menen búgin Gúlziyba oqıwdan kelipti, sebep penen qızdı kórejaq.
-Óyyppey ayday eken!
Tap usı qızdı balama jarasadı eken dep tamsanıp, kúyewiniń miyin jedi.
Direktor balasın Tashkentten institut rektorınan soratıp awılǵa aldırdı.
Qızdı kórip, tanıs dep Nókiske jibergen balası qızdı súyrep salıp mashınǵa mingizip kelip tur…
Sonıń menen muhabbat temasına tochka qoyılıp, Gúlziyba direktordıń kelini boldı da qaldı… Ármanlar qumǵa quyıldı, muhabbatı janbay turıp, óship, kúlge aynaldı…
* * *
«Gúlxumar, aynalayın!
Ne boldı? Ózińnen esiteyinshi, Gúlziybaǵa ne boldı?
Klasslasım Toxtardan xat aldım. Gúlziybań direktordıń kelini boldı depti.Toxtar menen dayılı-jiyenlimiz, oynap aytqan shıǵar dep isenbedim. Óz qolıń menen haqıyqattı jazıp jiber».
342
Gúlxumar xattı alıp, biraz jılap aldı. Ajapasınıń kúyewi bolıp úlgermegen bul jigitti qıymaytuǵının ańladı… sebebi ájapasına Quwat kelip júrgen waqıtta jıllı sezimler kewlińe uyalar, tap sol sezim házir «jılt» etip oyanǵanday edi, bunı ol ya ayawshılıqqa, ya jaqsı kóriwshilikke jorıy almay, del-salı shıqtı. Júrek hámiri ústem shıqtı, kóz aldınan Quwattıń palwan denesine úylesken, miyirmanshılıǵı ketpedi.
Qız balaǵa degen uyattı, náziklikti ısırıp qoydı da, alıstaǵı áskerge eki awız xat jazdı.
«Esitkenińiz ras. Men sizdi kútemen!»
* * *
Armiyadan kelgen Quwat bir-eki kúndi ótkerip Gúlxumarǵa ushırastı.
-Oqıwdı da pitkerejaqsań, reje qanday?
-Jurt qatarı universitetke tapsıraman.
Quwat burın Gúlxumarǵa serlep, bir qaramaptı. Aldında sallanǵan, gózzal qızdı kórgende ajapası Gúlziybanıń bergen azabı, pánti sál umıtılǵanday boldı. Kózsiz sezim menen «tap usı Gúlxumardı alıp qashıp ketsem, Gúlziybanıń meni mensinbegeniniń ústinen shıǵar edim» degen oylar maza bermedi.
Onınshı klasstı endi pitkerip, hújjet jıynaǵan kúni Gúlxumardı eki jigit penen alıp qashtı da, Nókistegi tuwısqan dayısınıń úyine kelin etip túsirdi…
* * *
Ulzada paqır balasınıń bul oysız háreketinen talıp túseyin dedi.
Men kim, baslıq kim? Qarawında isleytuǵın bir rabochiy bolsam? Kimseń direktordıń qudası bolsa? Aydıń kúnniń amanlıǵında salawatı, aybatı basıp turatuǵın baslıq penen qalay men teń kelemen? degen san-sanaqsız oylar menen qızdıń úyine kimdi xabarshılıqqa jiberemen, meniń bularǵa bas kelerdey kimim bar dep oylanıw menen, aqırı ózi bir ulı menen baslıqtıń úyine jol aldı.
* * *
Mán jaydı esitpesten;.
-Men jesir qatın menen quda bolayın dep otırǵan joqpan. Oqıwǵa ketken qızdı joldan urǵan. Úlkenin alalmay, kishkenesin áketip otır. Men seniń menen quda bolmayman. Ólgen perzent bola qoysın, aqqa shıǵardım. Meniń kózime kórinbeń!
343
Baslıqtıń hayalı jalbıraqlap, ári-beri kórip edi, qaǵındırıp tasladı.
-Jaslar ózleri til tabıssa, baxtın tileyik, dep edi:
-Seniń baslap júrgeniń bolmasın! dep ashıwlı kózi menen, óńmenin osıp bir qaradı.
Qasına jaqınlatar emes «bardıń atı párman menen, joqtıń atı árman menen» boldı.
Ulzada baslıqqa bash kele almay, tuttay tógildi…
* * *
-Anajanım! Ruxsat ber! Elde qala almayman. Izime Gúlxumar eredi. Armiyada bolǵan jerimde, toǵayda terek kesiw brigadında jumıs bar. Aylıqtan tısqarı kompensaciyası, jataq jayı, awqatı, kiyim-kenshegi bar. Gúlxumarǵa da jumıs tawıp beremen, tek haq jol tile, anajanım!
-Haq jol qulınım! Ákeńnen qalǵan jádigerim, qayda júrseń de aman bol! Solayınsha eki jas armiyadan alıp kelgen qońır chemodanǵa barı-joǵın saldı da, Xojeli temir jol stanciyasınan bir aq shıqtı…
* * *
…Sonnan berli kóp suwlar aqtı…
Jesir qatın tórt uldı tórt jerge qoydı. Kishkenesi Quwat úlkenlerin de súyredi.
Uzaq taygadan nesiybesi shashılǵan eki jas ájayıp xojalıq boldı. Ekewi de sırttan oqıp alıp, Quwat úlken kompaniyanıń direktorı dárejesine jetisti.
Qudanıń hámiri shıǵar, izbe-iz tórt uldı jat ellerde dúnyaǵa keltirip, Gúlxumar naǵız enesiniń topıraǵınan jaralǵan kelin boldı. Sibirdiń suwıqlarında shınıqqan aqlıq balları kózge ilaxiyda ısıq eken.
Ertek jaqsı tamamlanıptı dep baha beriwge asıqpań.
Dártler kózge tússe jılaydı, tilge tússe sóyleydi dep ullı jazıwshı Tólepbergen Qayıpbergenov aytqanınday dártler júrekke tústi…
Bayaǵı temir jol stanciyadan emes, Nókis vokzalınan túskende, ana Oatan topıraǵın mańlayına tiydirip, qarakeńniń shańlı hawasına toyıp, hay-hay, tuwılǵan jerim ay! dep egitilse, tuwǵan jerdiń jamalına, ondaǵı ózgerislerdi kórip, óz kózlerine isenbey, hayranları shıqtı.
Tuwrı mashındı Gúlxumardıń úyine burdı.
344
Ǵarrınıń xabarı bolıp, kózleri tórt bolıp genjetayı Gúlxumardı kúter edi.
Tórt ul aqlıqlardı ertip qızı kúyew bala menen kirip kelgende, pútkil el kóship kelgendey tolısıp ketti…
Eń azabı Gúlziybanıń kózine, kózi túsken de burqasınlaǵan jaslıq muhabbatın eske túsiriw boldı, endi qáyin apa bolǵan Gúlziyba da «meniń ayıbım ne?» degendey Quwatqa móltirep qaradı.
Júrekler únsiz jılastı. Kewildegi yardan, qasındaǵı opalısı shın mánisinde jaqın edi…
Oralxan SAPAROVA.
345
HAYALLAR BIZIŃ TÁǴDIRIMIZDE
YAKI ASHÍQ-MASHÍQLARDÍŃ
POEZIYA AQSHAMI (Dawamı).
Aytmatov. Biybisaranıń óliminen keyin bosap qalǵan kewlimdi toltıratuǵın heshbir nárse taba almadım…
Áne solay, Muxtarjan. Dáslep ushırasıw-úmit baǵısh etken, soń ayralıǵı azabında jandırǵan muhabbat peshanama jazılǵan eken. Sonday awır demlerde Máriyam menen diydarlasıw nesip etti. Áste-aqırın waqıttıń ótiwi menen azap-aqıretler artta qaldı, ómir izine túsip ketti.
Máriyam ekewimizdiń eki úmitimiz, eki súyenishimiz bar-qızımız Shiyrın hám ulımız Eldar. Hayalımız ekewimiz árman etemiz, perzentlerimiz qanday kásipti tańlamasın, tek te múnásip insan bolıp kamalǵa kelse boldı.
Shaxanov. Quda qálese aytqanıńızday boladı. Jaqında qızıńız meni oǵada quwandırıp jiberdi. Alma-Ata aeroportınan sizlerdi Bryusselge uzatıp salıp atırǵan payıtımızda Siz tosattan esitip qalmawıńız ushın ol áste ǵana qulaǵıma sıbırladı:
— Muxtar aǵa, aǵamnıń qant keseli bar. Ol miyman menen otırǵanda keselligin esten shıǵarıp, shirinliklerden dám tatıwı múmkin. Ótinish, aǵama kóz-qulaq bolıp turıń.
Aytmatov. Kóp waqtımızdı seniń menen birge ótkizemiz. Sonıń ushın qızım ákesin saǵan tapsırǵan bolsa kerek…
Shaxanov. Jurnalist Jánibek Janızaq diktofonın qolına alıp, Siz óz ómir jolıńızda ushırastırǵan hayallar haqqında «material» toplap, «Aytmatovtıń ayımları» atlı
346
kitap shıǵardı. Bul kitap hátteki bazı bir rayonlardaǵı azıq-awqat dúkanlarınıń taxtalarında da turıptı. Ózim kórdim.
Aytmatov. Birewdiń qálbine ruxsatsız úńiliw-barıp turǵan páskeshlik. Meyli ózine ılayıq kórse jaza bersin, qaysı bir «jazǵısh»tıń qálemin jılawlap turasań?!
Kerez — meniń birinshi zayıbım. Bizler talabalıq jıllardan bermaǵan awır dáwirlerdi hám áyne waqıtta jaslıqtıń qıyın asıwların birge basıp óttik. Rahmetli anam Naǵıyma menen olar tap bir anası menen qızınday uzaq jıllar dawamında tatıw jasadı. Kerez meniń Sanjar, Asqar ismli ullarımnıń anası. Qudaǵa shúkir, ekewi de ǵárezsiz insan bolıp kamalǵa jetti. Házir islep atır.
Tattıbiybi Tursınbaeva máselesine kelsek, óz waqtında ol da, meniń júregimniń tórinen húrmetli orın alǵan edi. Ol karamat talant iyesi bolıp, qırǵız teatr kórkem óneriniń rawajlanıwına minásip úles qostı.
Táǵdirdiń tar kóshelerinde basqa nasharlardı da ushıratqanman. Lekin qudaǵa shúkir, olar «jazǵısh»lardıń qálemine túspedi. Sonlıqtan da, túyip aytarım kóp, men ushın ilhám perisi bolǵan nasharlardı ushıratqanım táǵdirdiń inayatı shıǵar. Solar sebep bolıp nátiyjeli dóretiwshilik penen shuǵıllandım, baxıttıń juldızlı máwritlerin basımnan keshirdim.
Shaxanov. Qırǵızstanǵa elshi bolıp kelgen jılım, «Ruwxaniyat» jámiyeti Toqtaǵúl atındaǵı Mámleketlik filarmoniyanıń úlken zalında meniń dóretiwshilik keshemdi ótkizdi. Kesheniń aqırında biytanıs bir hayal qasıma jaqınlasıp:
—Muxtar, ázizim, sen meni eslemeseń kerek. Men Kerezben, Shıńǵıs aǵańnıń…
—dep gápin qalay tamamların bilmey qaldı.
Men de, ózimdi joytıp aldım. Sebebi burınları onıń menen ushıraspaǵan edim. Keyin amanlıq-esenlik, hal-jaǵdaydı soray basladım.
— Qırǵızlar menen qazaqlardıń tuwısqanlıǵın bekkemlew ushın Shıńǵıs kóp jumıslar isledi. Sen de sol jumıstı dawam ettirgeniń ushın bizler oǵada quwanıshlımız. Seniń Shıńǵıs aǵań bolsa… júz jılda bir márte tuwılatuǵın shaxs. Onıń menen birge jasaǵan jıllarım ómirimdegi eń áziz máwritler, — dedi ol tolqınlanıp.
Aytmatov. Raxmet. Endi sáwbetlesiwimiz taǵıda qızıqlı bolıwı ushın, ótinish, mánissiz úsh mıń jıl ómir súriwden kóre-úsh jıl qızǵın muhabbat penen jasaǵan abzal ekenligin bayanlaytuǵın qosıǵıńdı oqıp ber! Bul qosıqtı oqıǵan hárbir insan, tereń oylanıp qaladı…
347
Shaxanov.
Sen ómirdi qısqa deyseń,
Bunnan million jıl burın,
Jer sharına teń shashıp nurın, Tirishilik uzaq waqıt turıptı, Adamlar úsh mıń jıl ómir súripti. Ápsanalar ásirlerdi sóyletken, Uzaq ómir,
Uzaq jasaw bul netken!
Jas qosılıp, jeti júzge kelgende,
Náreste, dep atalıptı, boy jetken.
Ara-tura oy qaldırıp Gúdikke, Bir awız sóz aytalmaptı Úmit te.
Jeti júzge jası shıqpay, (zań solay), Úyleniwge ruxsat joq jigitke.
Biraq bir kún boldı sonday waqıya… Qız benen jigit qurmaqshı bop jan uya, Qosıp árman-tilegin,
Tıńlap, qálbin-júregin,
Sır-sezimin aytpaqshı bop basqaǵa, Kóp júripti duyım jurttan jasqana, Degen menen jası júzge jetpesten,
Bir-birine ashıq boptı,
Masqara!
Kúnnen kúnge arta bergen qushtarı?!
348
Bul ne bále, salt-dástúrden tısqarı?! Balaǵatqa jetpey bul is qalay dep, Jurt jaǵasın ustadı.
Al jigittiń ákesi ayttı: Áy, balam,
Iyt bop shıqtıń, jaqsı anadan tuwmaǵan, Qalayınsha salt-dástúrdi buzasań,
Jurttan qayda qashpaqshısań, shuwlaǵan? Qayǵı-hásiret topladıń sen ólgenshe, Ólmek jaqsı, bul qorlıqtı kórgenshe. Aqılıńdı jıy,
Úylenbesten qoya tur,
Dım bolmasa, altı júzge kelgenshe. El-xalqıńa húrmet barma ózi sende? Toy az bolmas ele seniń kósheńde, Bes júz jıl kút,
Sonnan keyin ruqsat,
«On bes qızdı alaman men», deseńde! Jigit jılap muńın ayttı:
-Bolmaydı,
Bul gápleriń aqılıma sıymaydı,
Tasqa ursań da, mına menlik mańlaydı,
Muhabbatım endi jır bop samǵaydı. Ǵarrı tuttay qasarısa bergenshe,
O, ákejan túsine-ǵoy, mán-jaydı.
349
Iske aspasa, perzentińniń ármanı, Saǵan keler qayǵı-muńnıń qarmaǵı, Óytkenińshe, qol ushın ber, quda tús, Kóp eglenbey qız úyine bardaǵı. Biraq áke ápten bolıp tas qamal,
Úndemedi, tawsıldı endi basqa ámel. Jaslar bolsa, úmit etip oqtalar,
Lekin qolda tusaw menen noqtalar.
Rehim, qollaw kórmegen soń heshkimnen, Qol uslasıp, tawǵa qashtı endi olar.
Bul waqıya shár tárepke jayıldı. Dindarlar da bálkim buǵan qayıldı,
Qos ashıqtı izlep tawıp aldı da, Kúsh jumsadı, bir birinen ayırdı. Jer júzi de, sheksiz aspan tar bolıp, Kewiline ızǵar tolıp, qar qonıp, Kúni-túni eńiredi ekewi,
Qas qaǵım waq kórisiwge zar bolıp. Eki ashıq alıp ushıp júregi, Táǵdirinen bılay tilek tiledi:
«Baxıt toyı tarqamaǵan, O jer anam, jalǵız panam, Ul kerek pe, saǵan mıqlı? Ózgert onda jamanlıqtı,
Sen ushın bul qıyın ispe sonshelli?
350