Gúrrińler, shıǵarmalar
.pdf
HAYALLAR BIZIŃ TÁǴDIRIMIZDE
YAKI ASHÍQ-MASHÍQLARDÍŃ POEZIYA AQSHAMÍ
(Dawamı. Bası ótken sanlarda).
Bir neshe kún kózdi ashıp jumǵansha ótip ketti. Delegaciyamız Qırǵızstanǵa qayttı. Júregimniń yarımın Neva boylarına taslap ketiwge halım kelmedi, kewlim de bunı qálemedi. Eki ot ortasında qaldım. Birden «Moskvada jumısım bar edi», dep báháne qıldım da, Leningradtan ketpedim. Eki-úsh kúnnen soń paytaxtqa jol aldım. Keynimnen Biybisara da jetip keldi. «Moskva» miymanxanasında bir tún bir kúndi birge ótkizdik, bolǵanı. Lekin, bul ruwxıy jaqınlıqtıń umıtılmas demleri boldı. Bizler qayta-qayta xoshlastıq, biraq hasla bir-birimizden ajırasqımız kelmes edi. Aqır soń men Biybisaranı elektrichkada Leningradqa shekem uzatıp bardım. Ol meni Moskvaǵa shekem qaytadan uzatıp qoymaqshı boldı. Lekin men qattı turıp, zorǵa niyetinen qaytardım.
Sol kúnnen baslap tap Biybisaranıń sońǵı kúnlerine shekem-on tórt jıl dawamında júregimniń tórinde tutanǵan ót bir máwrit te sónbedi.
Álbette, mine usı ótken jıllar dawamında hár qıylı mısh-mıshlar bizdi ne degen qıynadı.
Biybisara Leningradta oqıǵan edi. Teatr, kino, ádebiyat tarawın tereń túsiner edi. Onıń kórkem óner jónindegi pikir-oyları júdá tereń hám ózine say bolar edi. Qaytalanbas talant iyesi, ájayıp gózzal hayal Biybisaranıń pútkil ómirime, dóretiwshiligime ótkergen tásirin sóz benen jetkizip bolmaydı.
Endi kimnińdur kewlinde orınlı soraw tuwılıwı múmkin: tap bir «Mıń bir tún» erteklerindegi ashıq-mashıqlar kibi bir-birin janınan da artıq dárejede jaqsı kóretuǵın bul insanlar ne ushın turmıs qurmadı? Men áne usı temada gáp baslaǵan
321
payıtlarım Biybisara gápti dárhal basqa tárepke burıp jiberer, yaki házirshe asıqpaw kerekligin aytıp másláhát berer edi. Biz keyin ala Dzerjinskiy bulvarındaǵı úyden, bir-birine qońsı pod'ezdten jańa kvartira aldıq. Kúnlerdiń birinde, bizler jalǵız qalǵan payıtta Biybisara ǵamlı kúlimsirep:
—Achinov (ol familiyamnıń bas xáribi menen atımnıń birinshi buwınınan sonday ism oylap tapqan edi), ne aytpaqshı ekenińdi bilip turıppan. Aytıwlarǵa qaraǵanda, bir-birin haqıyqıy jaqsı kóretuǵın adamlardıń táǵdiri qosılmas eken, -dedi. Ol birazǵa shekem únsiz qaldı. Itimal, sonday bolıwı kerek shıǵar. Kúndelikli xojalıq táshwishleri hárqanday ullı tuyǵılardı jemirip jiberedi. Óz muhabbatımızdi neke kiseni menen shınjırlap taslawımız shártpe eken?
«Súygen yarına turmısqa shıǵıwdı arzıw qılmaytuǵın hayal bar ma eken?..»
Keyin ala túsindim, Biybisara meni partiyalas «doslar»ım menen ádebiyatshı kásipleslerimniń rehimsiz soqqılarınan qorǵap qalıwdı qálegen eken. Ol óziniń qara basın hasla oylamas edi. Sol jıllarda ayrılısıw degenniń aqıbetiniń ne boların sen bileseń. Men Biybisaranıń gáplerine kónip, durıs etkenmen be? Bul soraw endi meni ómir boyı qıynaydı.
Shaxanov. Awa, jazanıń usı sıyaqlı túrleri qazaqlar ortasında da júda kóp tarqalǵan edi. Biziń ádebiyatımızdıń klassik wákili Ǵabit Músrepov, dańqlı qaharman jazıwshı Bawırjan Momısh ulı, tanıqlı qosıqshı Ermek Serkebaevlar qayta úylengenleri ushın uzaq waqıtqa shekem áshkaralanıp, feletonlardıń bas qaharmanları bolıp júrdi.
Aytmatov. Biz ne demeyik, meniń juldızım jarqın parlawı ushın Biybisara óziniń hayallıq baxtın qurban qıldı. Sabır-tahat-aqıldıń nátiyjesi, sezim-júrektiń hámiri. Bir-birine qarsı dushpan bolǵan áne usı eki pazılet tek te ullı shaxs obrazında jámlene alıwı múmkin. Ullı shaxs ǵana súyikli yarınıń paydasın gózlep onnan júz bura aladı.
Bir kúni Biybisara ekewimiz «Moskva—Alma-ata» poezdında Frunzege kiyatırǵan edik. Eki adamlıq qolaylı kupe. Heshkim telefonǵa shaqırıp, yaki esik qońırawın shıńǵırlatıp dıqqatıńdı bólmeydi. Úsh tún, úsh kún ertekke uqsap ápsánáwiy ótti. Oaqıt toqtap qalǵanǵa megzedi. Bizler tap bir basqa álemge túsip qalǵanday edik. Hár qıylı temadaǵı sáwbetlesiwlerimiz, basqa waqıtları birewge aytıp bolmaytuǵın sırlı gáplerimiz, ádebiyat hám kórkem óner haqqındaǵı báseki oy-pikirlerimiz biribirin toltırar edi. Sonda tuńǵısh mártebe ańlap jettim, oy-pikirleri, ruwxıyatı, minez-qulqı, tábiyatı jaǵınan ózine jaqın insandı tabıwdan aǵla baxıt joq eken.
322
«Sonday kún de boladı, onı pútkil bir ásirge almastırmaysań. Búgin meniń ómirimdegi eń baxıtlı kún».
Aqırı, Biybisaranıń tolqınlanıp aytqan usı sózlerin umıtıp boladı ma? Poezd bolsa, bizdi tap bir biyhazar jorǵa kibi mánzilimiz tárepke alıp barar edi. Geyde vagon terezesinen tábiyatqa tań qalıp qarar edik. Rossiyanıń ushı-qıyrı joq kóp-kómpek toǵayları, tap xalqınıń qálbine megzes biypayan Qazaqstan sahraları kóz aldımızdan bir-bir dizbeklenip ótedi. Poezdımız Aralsk qalasına toqtaǵanda, taza teńiz hawasınan toyıp-toyıp nápes alıw ushın sırtqa shıqtıq. Ol payıtları Aral teńiziniń tolqınları qalanıń shetine shekem kelip turar edi. Quyash shuǵlasında oynaqı tolqınlar jılt-jılt etedi. Keyin Qızıl Orda, Arıs, Shımkent, Túlkibas beketlerine keldik…
Esińde me, bir saparı biz seniń mashinańda Tashkentten Bishkekke qaytqan edik? Qıp-qızıl quyash áste aqırın batıp barar edi, aspannıń yarımı qızıl reńge boyalǵan edi. Tańqalarlıq máwritler edi. Túlkibasqa jaqınlaǵanda, bálent tóbelikti aylanıp ótiw ushın temir jol keskin burılıs jasadı. Báhár hám jaz pasılında bul jerler shámenzar bolıp ketedi; oǵan qarap sirá toymaysań. Sonda sennen mashinanı toqtatıwdı ótinish qıldım da, sırtqa tústim. Qanday gózzal! Tap 25 jıl burınǵıday bálent tóbeshik janbawırlarınan Alma-Ata tárepke poezd ótip barar edi. Temir jol shetindegi tóbelikti eki-úsh qatar bolıp orap turǵan temir tosıqlar da ózgerissiz turǵan edi. Qısta tóbeshikten qar kóship túsip, joldı tosıp qalmaslıǵı ushın sonday irkinish islep qoyǵan edi. Júregim haplıǵıp ketti. Usı jerden ótip atırǵanımızda, áyne mine usı jer Biybisaranı pútkilley tolqınlandırıp jibergen edi. Ol tábiyat gózzallıǵın kórip tap bir jas nárestedey quwanǵan edi. Bizler Biybisara menen birgelikte júdá kóp ájayıp qalalardı, tariyxıy esteliklerdi, dıqqatqa sazawar úlkelerdi ziyarat qılǵan edik. Máselen, Frunze qalasın alayıq. Ayırım úyler, jollar, dem alıs baǵlarınıń qasınan ótip baratırıp, qaysı waqıtta ne haqqında sóyleskenimizdi, ne ushın quwanǵanımız, yaki nege qapa bolǵanımızdı tap keshegidey yadıma túsiremen.
Esińde me, jaqında ǵana Qırǵızstan Mámleketlik opera hám balet teatrına qandayda bir ushırasıwǵa barǵan edik! Men neler haqqında gáp sóz bolǵanın ulıwma esitpedim, óz qıyallarım menen bánt edim, Biybisaranıń teńi-tayı joq talantı usı sahnada gúllep-jasnadı. Meniń kóz aldımda tap kinodaǵı sıyaqlı onıń menen baylanıslı bolǵan waqıyalar birimlep óte basladı. Sahnaǵa qarasam boldı, ol tap aq quw kibi ushıp júrgen boladı. Biybisara áyne usı kóriniste qıyalıma ornap qalǵan. Aytıw múmkin, men onıń máńgi náwqıran ruwxına ornatılǵan tiri músinge usayman.
323
Qaysıdur bir gastroldan ol biytap bolıp qayttı. Diagnozı—kókirekte jaman isik payda bolǵan edi. Biybisaranı Kuncevo keselxanasına jatqızdıq. Bir yarım jıl azap shekti. Ol basınan keshirgen hásiretlerdiń barlıǵın aytıp bolmaydı. Keselxana aymaǵına tekte arnawlı ruxsatnama menen kiriw múmkin edi. Biybisara menen bir palatada tap sonıńday diagnoz benen SSSR xalıq artistkası Olga Nikolaevna
Androvskaya da jatar edi. Aleksandr Trifonovich Tvardovskiy de, tap sonday dawasız dártke shalınǵan bolıp, ol da Kuncevoda emlenbekte edi. Ol birinshilerden bolıp maǵan jazıwshılıq tarawında «sátli sapar» tilegen, dáslepki shıǵarmalarımdı óziniń «Novıy mir» jurnalında daǵazalaǵan edi. Qashan keselxanaǵa barsam, álbette, onıń halınan xabar alıp qaytar edim. Vrachlar qanshama háreket qılmasın, ol tez arada ózin aldırıp qoydı. Kóp uzamay Tvardovskiy álemnen ótti.
Biybisara da kúnnen kúnge solıp barar edi. Onıń dastıqtan basın kóteriwge de kúshi qalmadı. Ol pútkilley ózgerip ketti. Kózleriniń nurı kem-kem qasha basladı. Men sonnan keyin ǵana ańladım, Biybisaranıń dárti dawasız edi. Ayaqlarında mádar qalmadı…
Sál-pál háreket qılsa bolǵanı, Biybisaranıń janı qıynala baslar edi. Sonnan keyin onı Frunzege alıp qayttıq. Jumıs jayımda jalǵız otıra almas edim, keselxana dógereginde tınıshınan ayrılǵan adam sıyaqlı aylanıp júre berdim. Ómiriniń sanawlı kúnleriniń qalǵanın bilip, Biybisara táǵdirine tán berdi. Men aldına kirip barǵan payıtlarda keypiyatımdı kóteriw ushın nailáj kúlip qoyar edi. Ol sońǵı demlerinde de, meni bále-qadalardan saqlaytuǵın perishte bolıp qaldı.
1973 jıldıń 11 may kúni Biybisara qaytıs boldı.
Shaxanov. Kórgen adamlardıń aytıwınsha, opera hám balet teatrında bolıp ótken xoshlasıw máresiminde siz dawısıńızdıń barınsha ókirip jılaǵan ekensiz. Sol waqıttaǵı respublika basshılarınıń biriniń tahatı tawsılıp: «Ana biysharanı birewińiz qasına barıp qoydırsańız-dá!» dep qasındaǵılarǵa jekiringen eken. Onday kimseler ómir boyı birge jasaǵan óz hayalınıń janazasında da, abıroyınan ayrılıp qalmaslıǵı ushın bir tamshı kóz jasın tógiwdi de, ar qıladı. Eger totalitar dúzim sharayatında joqarı hámelde otırǵan, hayalı bar kommunist, Siz sıyaqlı dańqlı insan barlıǵın atlap ótip, adamlar aldında ókirip jılap atırǵan bolsańız, demek, haq kewlińiz benen qayǵırıwǵa jáne onı heshkimnen jasırmawǵa iytermelegen sezim oǵada ullı bolǵanı.
Yadımda, bir kúni shın kewilden sáwbetlesip otırǵan payıtımızda tanıqlı qırǵız shayırı Súyinbay Eraliev sol bayaǵı waqıyaǵa itibar berip: «Biybisara ájayıp insan edi. Onıń gózzallıǵı da tábiyiy bolıp, aqıl-húshı hám basqa da pazıletleri haqıyqıy qırǵız qızlarına tán edi. Óz waqtında ózim de, basqa shayırlar da, oǵan qosıqlar
324
arnaǵanbız. Biybisaranıń biymezgil ólimi pútkil qırǵız xalqın, onıń barlıq ıqlasbentleriniń qabırǵasın qayıstırdı. Esitiwimshe, olar ullı pák muhabbat penen bir-birine jámlenip, bir jan-bir tán bolıp qalǵan edi. Shıńǵıs Biybisaranıń janazasında qap-qara kiyimde, bet álpeti qalqıńqı halda keldi. Shıńǵıs kóz jasların jasırıp otırmadı. Ayırım adamlarǵa onıń bul halatı pútkilley jaqpadı. Tórt tárepten: «Uyalsa bolmay ma! Aqırı, hayalı bar, bir xojalıqtıń baslıǵı» degen sıbır-sıbır gápler qulaqqa shalınar edi. Al men bolsam, maqtanısh penen: «Shıńǵıs jazıwshı sıpatında ullı bolǵanı kibi, erkek sıpatında da ullı edi! Ol súyikli nasharın sońǵı saparǵa erkekke minásip ráwishte uzatıp salıp atır!» dep oylar edim ishimnen, dep ayttı.
Aytmatov. Haq kewil sózleri ushın Súyinbayǵa úlken raxmet! Biybisaranı joytıp, men táǵdirimdi joǵaltqanımdı adamlar qayaqtan bilsin!
Shaxanov. «Manas» eposınıń 1000 jıllıǵı bayramlanıp atırǵan saltanatlı kúnlerde Bishkektiń orayında Turǵanbay Sadıqov jaratqan «El qutu» monumental esteligi ashıldı. Bul ájayıp estelik pútkil qırǵız xalqınıń ul-qızların dańq shoqqısına alıp baratırǵan búrkitke usaydı. Esteliktiń bir tárepinde tereń oyǵa talǵan Siz turıpsız, ekinshi tárepinde bolsa, biytákirar Biybisara Beyshenalieva; qırǵız kórkem óneriniń aspanında erkin párwaz etip baratırǵan aq quw.
Bul jaǵday tosattan payda bolǵan ba, yaki músinshiniń qıyalı ma? Lekin, yalǵanshı pániy dúnyada táǵdirleri qosılmaǵan eki ullı tulǵa estelikte de ajıralıp turıptı: ózleri janınan da artıq kóretuǵın tawlarǵa, jemisli dalalarǵa hár qıylı bálentliklerden názer taslamaqta, Issı kóldi tamasha etpekte…
Estelik ashılatuǵın payıtta men Siziń qasıńızda edim. Siz Biybisaranıń bronza músinine mehir menen tigilip qaldıńız…
Aytmatov. Biybisara qaytıs bolǵannan keyin kóp waqıt ótpesten meni Italiyaǵa mirát etip shaqırdı.. Teploxodta Siciliyaǵa jónedik. Ashıq teńiz. Aylı aqsham. Salqın samal esip tur. Alıslardan úlken qalanıń shıraqları jıltırap kórine basladı. Birden Biybisara ekewimiz esitiwdi jaqtıratuǵın muzıka dawısı qayaqtandur taralıp qaldı. Adamlar palubada oyınǵa túse basladı. Men bolsam, bir shette temirge súyengen halda tınımsız kóz jas tóger edim. Kóz jaslarımdı jasırıp otırıwǵa heshqanday qájet joq edi: átirapta teńiz, tún, kókte ay jarqırap turıptı, adamsız atawlar, ózim menen ózim jalǵız qalǵan edim…
Sol muzıka dawısın házir esitsem de, tolqınlanıp ketemen. Dárhal Biybisara yadıma túsedi. Bul tuyǵını túsindirip beriwge ázzimen.
325
«Kassandra tańbası» romanımda bir waqıya bar: meniń qaharmanım delegaciya quramında Yaponiyaǵa barıp qalǵanda, tún ishinde paroxodta júzip júredi. Sol kórinisler, sol keshirmeler. Bul ret yapon muzıkasınıń tásiri astında oyanǵan yadnamalar birme-bir kóz aldıńnan óte beredi.
Italiyaǵa etken saparım waqtında jalǵızlıqtıń hám Biybisaraǵa degen saǵınıshımnıń obrazı sıpatındaǵı kórinisler bolıp yadımda mórlenip qalǵan.
Shaxanov. 70-jıllardıń ortalarında bizler Moskvada ushırasıp qaldıq. Siz meni miymanxanaǵa mirát ettińiz. Sonda birinshi márte zayıbıńız Máriyamdı kórdim. Ol Siz benen jaqın otırdı. Táǵdir Sizge sonıńday ashıq kewil, qálbi taza hayaldı inam etkeni ushın ishimnen quwandım. Sizdi ol barınsha húrmet etip, álpeshlep qoymastan, áyne waqıtta dóretiwshiligińiz ushın qolay imkaniyatlar jaratıp beredi, qolınan kelgenshe járdem kórsetedi. Ol parasatlı, mádeniyatlı, talantlı hayal; «Ásirge tatırlıq kún» («Boranlı bándirgi») romanıńız tiykarında mángúrlik temasında arnawlı scenariy jazǵan. Túrkmenstan studiyası sol filmdi súwretke alıp, ekranǵa shıǵardı. Qasıńda ishki dúnyańdı túsinetuǵın, pikirles insan bolsa, sonıń ózi úlken baxıt.
(Dawamı bar).
Rus tilinen Alp SULTAN awdarması.
326
MENIŃ JAMALATDIN JORAM
gúrriń
Saǵınbay Ibragimov
Awıldıń qubla-batısınan poezd jol ótedi. Jazdıń kúnleri, keshqurın, relslerdiń dúrsildisi túbińnen shıǵıp turǵanday jap-jaqın bolıp esitiledi. Qublaǵa qaray qulap ósken ǵarrı aq taldıń usha basına shıǵıp ketip, relslerdi solqıldatıp baratırǵan dóńgeleklerdiń sestin tıńlayman. Quyash Ústirttiń janbawırın sarı-teńbil túske boyap batıp ketedi.
Sonday waqıtlarım boladı – sol dúrsildiden basqa heshnárse qulaǵıma kirmey qaladı, júregim háwlirip, bul meni sıyqırlap atırǵan seslerge qulaq túremen. Sonday bir halat, buwın-buwınlarıń bosasıp, tula-boyıńdı mawjıratıp taslaytuǵın bir sezim biylep aladı. Qalay usınday halatqa túsip qalatuǵınlıǵıma túsinbeymen. Pútkil barlıǵım sol seslerge uyıp, taldıń usha basında qalıp ketemen.
Endi oylanıp qarasam, bunday paytlar adamnıń tábiyatınıń tórt tárepinen esken samallarǵa ashıq waqıtlarında boladı eken – táshwishler hám shártliliklerdiń qısımınan sawa paytıń. Haqıyqatında bul seniń tús kórgendey bolıp jasaǵan waqtıń. Qıs kúnlerindegi tańǵı dumannıń ishinde júrgendey bir halatta jasaǵan waqtıń. Sol gezleri men on jasta edim. Seni bul jasta kim ekenligiń, qayaqta jasap atırǵanlıǵıń, ne islewiń kerekligi tuwralı oylar qıynamaydı. Azanda oyanasań, sál nársege quwanasań, sál nársege qıynalasań, úydiń átirapında aynalshıqlap júrip kúndi ótkereseń, keshte uyqılap qalasań. Dalada quyash shıǵıp tursa – kúndiz ekenin bileseń, quyash joq bolsa – tún ekenin bileseń. Bolǵanı. Usı ele dúnya hám ondaǵı ózińniń ornıń tuwralı túsinik joq waqıt – adamnıń tábiyatın tórt tárepinen esken samallar biylep turǵan waqtı bolsa kerek. Bul sanańnıń bulıńǵır halatında qudıqqa túsip ketpey hám úyińe ot bermey jasap atırǵanıń – bul Qudanıń seni názerinde uslap, jolıńdı ashıp berip turǵanı. Es-aqılıńdı jıynay kele ómir usı basıńdaǵı dumandı sıyırıp taslaw imkaniyatın beredi – biraq onı hámme birdey kóre almaydı. Bul imkaniyattı kóre alǵanlar aqıl dizginin qolında tutıp, óz ómiriniń iyesi bolıp jasaydı. Al, men ózimniń sol dumannan shıǵa almay qalıp ketkenlerdiń soqpaǵında ekenligimdi sezemen…
Men sol balalıqtaǵı tábiyatımnıń qamırday ıljıraǵan halatında qalıp kettim.
Poezd ótip ketedi. Men taldıń basında otıra beremen. Kem-kem gewgim túse baslaydı. Qarańǵılıq qoyıwlasa beredi. Aspanda bireń-sarań juldızlar kórine baslaydı. Men ózimniń sońınan esime túsire almaytuǵın oylarıma shúmemen. Bir waqıtları basımdı kóterip aspanǵa qarasam, juldızlar jaynap shıqqan boladı. Usı
327
bir qas qaǵım paytta kózimniń aldında kógis ushqınlar shashırap, jáne tulabedenim juwlap ketedi: qollarım shaqadan jazdırılıp, jerge qulap kete jazlayman. Sol demde men juldızlardan tarqalatuǵın qanday da bir tolqınlardıń nıshanasında qalatuǵındayman.
Men jeti-segiz jaslarımda tanıǵan dúnya úydiń qasındaǵı baǵımızdıń ishi edi. Erte báhárden qara gúzge shekem ómirim usı baǵdıń ishinde ótedi. Maydıń ortalarında sońǵı jawın jawıp ótedi – jawınǵa juwılǵan shóplerdiń iyisi basıńdı aynaldıradı.
Jańa bir qarıs bolıp atırǵan boyannıń óz iyisi bar, palatınıń iyisi basqa… Sheńgel menen háremlengen baǵdıń ergeneginen kirgennen jerge jıǵılıp ósken shabdallardıń qatarı baslanadı. Oń qaptaldaǵı úlken eriktiń qasında jazǵı qazanoshaǵımız turadı. Hár jılı Moynaqtan ájapam qıdırıp kelgende (ol ákemniń qarındası), sol jerge úlken qazan asıp tarı saladı – sońınan kelide sók túyedi, qostaǵı digirmanda taqan tartadı. Bul onıń usı úyde on jeti jasına deyin islegen jumısları. Onıń barlıq islegen jumıslarında qasında kempir apam – anası qızınıń boyı-sınına súysinip, onı-bunı sóylesip júredi. Úy tikken jılımız awıldıń hayalları jıynalıp kiyiz bastı, olardıń kiyiz iylewden qıp-qızıl bolǵan bilekleri ele kóz aldımda.
Shabdallardıń arjaǵı erikler, onnan arı – úlken aqterek atızı. Aqtereklerdiń bir qaptalı jiydeler, ekinshi qaptalı júzimlik. Bulardıń arǵı beti – jońıshqa hám júweri atızlar.
Baǵdıń úlkenligin men ayaǵımdı ketpen menen shawıp alǵanda bildim. Baǵdıń tórinen jayǵa deyin hákkelep barıw kerek boldı. Jiydelerdiń astındaǵı shóplerdi boyımnan uzın ketpen menen shawıp atır edim. Jalańayaqpan, ketpendi qolaysızlaw sermep qalǵan qusayman, shep ayaǵımnıń bas barmaǵın ildi de ketti. Men jalbırap qalǵan barmaǵımnan qan sorǵalawı menen eriklerdiń, shabdallardıń arası menen jayǵa bir ayaqlap hákkelep kettim.
Sol shópti shabıw kerek pe edi? Sol shópti men shabıwım kerek pe edi? Álbette, yaq. Biraq mende balalıǵımnan júzege shıqqan bir qásiyet, bir nárseni isleymen dep oyıma alsam, sol impulstıń tutqınına túsip qalaman, sonı islemegenshe kewlim tınshımaydı. Usılay hátte kóp nadurıs islerdi sonday ójetlik hám jillisúreylik penen islegenmen. Bul meniń súyegime pitken qásiyet edi. Ózimdi basqasha tuta almas edim. Tábiyatımdı biylep turǵan emociyadan ázzi keler edim. Sheginip yaki bas tartıp bilmes edim. Sońınan oylanıp qarasam, bul mendegi tek jeńiske umtılıw seziminiń qáliplesiwi edi. Biraq onıń kóleńkesinde jeńilisten qorqıw sezimi de bar edi.
328
Adam ómir táshwishlerine aralasqannan soń tórt tárepine qorǵan tiklep baslaytuǵınday – endi onıń janı dúnyanıń shar tárepinen esip atırǵan samallardı seziwden qaladı.
Baǵdıń ishinde ózim menen ózim áwere bolıp júrip ne tuwralı oylaytuǵın edim, átirapımdaǵı waqıyalardı qalay qabıllar edim, olarǵa óz múnásibetim bar ma edi – bunıń hesh qaysısın búgin anıq yadıma túsire almayman. Yadımda bir úzik-julıq elesler oyanadı – sol waqıyaǵa deyin ne bolıp edi, onnan keyin ne boldı, basqa ne kórdim, ne sezdim… bunıń hesh qaysısın ayqın izbe-izlilikte yadıma túsire almayman. Hátte qalay háriplerdi tanıp baslaǵanım yadımda joq. Sol háriplerden qurap atırǵan sózlerimniń mánisin túsinetuǵın ba edim…
Bul insan sanasınıń qustıń párindey jeńil paytları bolsa kerek – tirishiliktiń salmaǵın sezbey jasap atırsań. Sońınan ómirińniń hár demi sanańa júk taslap baslaydı – sol salmaqtıń kúshi menen tirishiligińdi qılasań. Biraq soǵan deyin saǵan dúnyanıń shegaraları ele namálim. Dúnya seniń ushın ne – namálim. Sen dúnya ushın kimseń – namálim.
Jawınnan soń aspanda Házireti Áliydiń qılıshı payda boladı. Házireti Áliy degen kim? Onıń qılıshı aspanda ne qılıp júr? Bunı hesh kimnen soramaymız. Usı nárseniń usılay atalatuǵınlıǵın ǵana bilemiz. Aspannıń bir shetinde qızıl, sarı, jasıl, kók jolaqlar qabatlasıp, aspannıń bir mushın alıp turadı. Qılısh tárizli iymek jolaqlardan kózimizdi almaymız, neshe reń – sanap baslaymız, úsh-tórt reńdi ǵana ayıramız, aljasıp ketip qaytaldan sanaymız, kók, jasıl, sarı, qızıl, taǵı da basqa reńler bar, ayıra almaymız.
Bizler tuwılǵan jay men esimdi bile baslaǵannan soń buzıldı. Esigi arqaǵa qarap ashılatuǵın úlken paqsa jay edi. Kirgen awızda sıpalı áywan, tuwrıda hám shep qaptalda eki bólmeden.
Áywannıń tóbesindegi ortasına baǵan berilgen arǵıtqa báhárde qarlıǵashlar tumsıǵı menen ılay tasıp, shóp penen aralastırıp, aǵashqa jabıstırıp uya saladı. Palapanları máyekti jarıp shıqqannan keyin jubaylardıń ushıwı údeyedi – azanlı-kesh jem tasıp tınım tappaydı. Sırtqı esik qarlıǵashlardıń erkin kirip-shıǵıwına bárqulla ashıq turadı.
Búgin balalıǵımnıń úzik-julıq elesleriniń basın biriktire almayman. Bul eleslerge búgingi meniń húkimim júrmeydi – olar óz aldına bir dúnya bolıp usı álemajuwa, shabırıspalı halında sanamnıń bir múyeshinde jasap kiyatır.
329
Dúnyanı dáslep shegaralar, irkinishler halında tanıǵan shıǵarman dep oylayman. Men óte almaytuǵın japlar bar edi. Aynalıp ótiwim kerek sheńgeller bar edi. Men uslay almaytuǵın quslar bar edi.
Meni qorshap turǵan ortalıqtıń sanamdaǵı súwreti jarqın boyawlarǵa tolı edi.
Paxta atızlardıń shetlerinde, qońsı traktorshılardıń úyleriniń qasında jatırǵan ózim kótergendey temirlerdi úydiń qasına ákelip, olarǵa dóńgelek ornatıp, iyterip aydaytuǵın bir nárselerdi soǵaman. Usı úskenelerim menen jońıshqa atızdıń shetinen ashıp alǵan oyaq-buyaǵı tórt-bes adımlıq qıytaǵımdı súremen, mala basaman. Meniń sol qıytaǵıma ekken jasımıq júwerilerim úsh-tórt bas shıǵaradı. Usı oyınlarımda qasımda qońsım Jamalatdin júredi.
Jamalatdin biziń úydiń batısındaǵı lardıń arǵı boyında turadı. Mektepke ekewimiz birge bardıq. Biraq ol birinshi klassta ekinshi jılǵa qalıp qoydı. Sonnan onıń oqıwı mandımadı – hár klassta eki jıl oqıdı, al besinshi klassqa ulıwma barmay qoydı.
Biziń úylerdiń qublası menen batısı paxta atızları – jaz hám gúz kúnleri iynelikke usaǵan samoletlar kelip sol atızlarǵa dári sebedi. Sońınan bilip júrmen, jazda ǵawashanıń keselliklerine qarsı, al, gúzde japıraǵın túsiriw ushın gerbicidler sebedi eken. Bul kúnleri awıldıń ústinde bir jaǵımsız iyis turadı. Samolet atızlarǵa uw shashıp kelip, biziń úylerdiń tusında aspanǵa kóterilip, izine burıladı.
Jamalatdin usı samolettan qorqatuǵın edi. Samolettıń dawısı shıqsa, bir uwıs bolıp, kózin basıp otırıp qaladı. Onıń anası ógey edi. Bir saparı sol ógey anası Jamalatdindi qol ushına kóterip samoletqa qarsı juwırǵanı yadımda – ol balasınıń qorqınıshın jeńejaq edi. Biraq men sol waqıtta bul hayaldı qattı jek kórip kettim.
Bárha kózleri kúlip turatuǵın Jamalatdin júdá mináyim hám biyazar bala. Meniń oylap tabatuǵın oyınlarımda ol qasımda kóleńkedey bolıp júredi. Biraq ózliginen hesh oyın baslamaydı. Hesh máselede maǵan qarsı kelmeydi hám dawlaspaydı.
Sonlıqtan men de oǵan jumsaǵıraq bolıwǵa umtılaman. Eger bir nársege qapa bolsa, birden salpawsıp, muńayıp qaladı. Ekewimizdi de pıshıqlar menen iytler jaqsı kóredi – basqa balalarǵa jantaspaytuǵın bul haywanlar bizlerdiń qasımızdan shıqpaydı, kózqarasları menen bizlerge isenetuǵınlıǵın bildiretuǵınday edi. Jamalatdin geyde óziniń Qutlıayaǵı ya biziń Bayqasqa menen saatlap bet-qolların jalatıp oynap otıra beredi.
Jamalatdin menen oynaytuǵın oyınlarımızdı ózimnen úsh jas kishi inim Shıńǵıs penen oynay almayman. Sebebi Shıńǵıs bul oyınlarda ózi bas personaj bolıwǵa umtıladı. Sál nárse kewlindegidey bolmay atırsa, maǵan qarsı shıǵadı. Sonnan keyin men onı sklad dep atalatuǵın, kirttay aynasınan eplep jarıq túsetuǵın, ishi
330