Gúrrińler, shıǵarmalar

—Demek, men uslaǵan tánińnen ol da tutıptı-dá! — dedi jigit qızǵanǵanın jasıra almay.

—Awa… Óytpegende meni qalay qutqaradı?! — dedi ol.

—Jaqsı bolmaptı! — dep gúrsindi jigit.

—Kúyip-pise berme, jaqında janıńa jetip baraman-ǵo!

—Solay bolsın! Tez qayt!

—Qaytaman! Dem alısımnıń pitiwine eki kún qaldı!

—Yaqshı onda… Kóriskenshe!.. Súyip qalaman!..

—Men de seni!..

Nashar bólmedegi telefondı qoyǵanı da sol, sırtqı esik taqıldadı. Barıp ashsa, «bunı suwǵa ketip qalıwdan qutqarǵan» murtlash jigit kelip tur!

—Haw, meniń bólmemdi qaydan tawıp aldıńız?! — dedi nashar.

—Adminstratordan soradım. Lyukste bir óziń turadı ekenseń-ǵo?! — dep qızdıń júzine telmire tigildi murtlash jigit.

—Awa, nege buǵan tańlandıń?

—Jalǵız jasap atırǵanıńdı bilgenimde suw boyında sarǵayıp kúte bergenshe, álle qashan usı jerge keletuǵın edim. Nege shomılıwǵa barmay kettiń?

—Suwǵa ketip qalarman, dep qorıqtım.

—Men seni suwǵa jiberer me edim. Ketip baratırsań, mına qollarım menen qoltıǵıńnan kóterip, súwdıń betine shıǵarıp alaman ǵoy!

Murtlash háreketin kórsetpekshi bolǵanday, qızdıń qoltıǵınan eki qolın ótkerip, onı qushaqlap bawırına bastı da, erninen súydi…

—Qoy… qoy… ne qılıp atırsań?

—Heshteńe… Suwdan qutqarǵan qızda bir posa haqım bar shıǵar meniń?!

Murtlash jigit qızdı aq tósekke qulattı… Onıń jalańash denesine kiygen ilgeksiz xalatı ashılıp ketti… Bul jigitti ápten janlandırıp jiberdi… Nashar dizkiyimine iyelik ete almay qaldı…

301

Jasıratuǵını joq, ol awılda kún ara ushırasıp turatuǵın jigitiniń qushaǵın ápten saǵınǵan edi…

…«Birew kórip qoymaǵay», dep apır-topır aq tósekten turdı olar. Sezim degendi júwenley almasań, ol basıńa bále eken ǵoy! Sırtqı esik ańqayıp ashıq tur! Ishten ildirmek túwe, onı jabıwǵa da bulardıń shaması kelmepti.

(Dawamı bar).

302

SOQÍR ISHEK

satira

Muratbay Nızanov.

Biytap krovatta eki búgilip, awırıwdıń hazarına shıdamay ıńırsır edi. Doktor onıń bas ushında arman-berman júrip, bul keselliktiń aqıbeti haqqında túsinik beriw menen áwere.

— Yashullı, biz seniń soqır ishek ekenligińizdi waqtında anıqlap, jaqsı qıldıq. Bolmasa… Balalarıńız bar ma?

Biytap sóylewge hazarlanıp, «bar» degendey bas iyzedi.

— Amerikada soqır ishekti náreste tuwılǵan waqıtta alıp taslaydı. Durıs qıladı olar. Sebebi, soqır ishek asqınsa… Qáyerde isleydi?

Biytap qolı menen kompyuterdiń klavishaların terip kórsetti. Doktor onıń balasınıń barı-joǵı operator ekenin ańsat ǵana túsindi.

— Soqır ishek geyde awqattan záhárlengenge de usap ketedi, — dep gápin dawam etti ol. —Bundayda ayrım vrachlar nawqastı juqpalı awırıwlar emlewxanasına jiberip, úlken qátelikke jol qoyadı. Lekin, biz aqıl menen is tuttıq… Balalarıńız neshew?

Biytap bir barmaǵın kórsetti.

—Diagnoz qoyıwda qátelikke jol qoyıw-biytap ushın júdá qımbatqa túsiwi múmkin. Óytkeni, soqır ishek jarılıp ketse… Qızlardan bar shıǵar?

—Eki qızım bar, — dedi biytap ıńırsıp..

—Úy bolǵan ba?

303

—Awa.

—Jaqsı eken. Qız bala degen ata-anaǵa miyriman boladı… Jańaǵı aytqanımday, soqır ishek nabada jarılıp ketse, onda sol ishekte jıllar boyı jıynalıp qalǵan záhár demde organizmdi uwlaydı. Bul demek… Qızlar qáyerde isleydi?

Biytaptıń awhalı kem-kem awırlasa basladı. Mańlayınan muzday ter shıqtı. Lekin, doktor sorawına juwap kútip turǵanlıqtan, qıylanıp bolsa da qızlarınıń dekrette ekenligin túsindirdi. Eki qolı menen balanıń qundaǵın kórsetti.

— He-e, dekrette me? Ekewi de me?

Biytap maqullap bas iyzedi. Doktor sózin dawam etti.

—Záhár organizmge jıyıldı degen sóz, demek… Kúyew ballar qayaǵında? Biytap bir zaman mańlayın jıyırıp turdı. Soń bar kúshi menen:

—T…T… Tergewshi! — dedi dawısın sozıp.

Doktor birden janlandı.

— Gúlsara! — dep baqırdı dálizge qarap.

Aq xalatlı qız juwırıp keldi.

—Operaciya stolın tayarla!

—Qashshan tayarlap qoyıppan! Doktor biytaptı iyegi menen nusqadı.

—Tez alıp barıń! — Soń áste sıbırlandı. — Názerimde soqır ishegi jarılıp ketti me dep turman…

304

HAYALLAR BIZIŃ TÁǴDIRIMIZDE

(Dawamı.).

Aytmatov. Ilgeride hayallıq mashaqattıń ne ekenligin, olarǵa erkeklerdiń múnásibetlerin kórgen rus hayalları ashıw menen hásiretli qosıq shıǵarǵan eken:

Яи лощадь, я и бык,

Яи баба и мужик!

Tilekke qarsı, «insan ruwxınıń injenerleri» bolǵan biz jazıwshılardıń da bul tarawda ayıbımız bar: socialistlik realizm metodına ámel qılamız dep basshı hayal obrazın uyalmastan ádebiyatqa alıp kirdik. Hayal direktor, partkom xatkeri erkekten beter qopal, sallaqı, gúdibuzar boldı. Otırıs–turısı da, sóz sóylewi de erkekke usadı. Solay etip, kommunist–konstruktorlar Qudaydıń ózi jaratıp qoyǵan hayal menen erkek ortasındaǵı ózgeshelikti joq etpekshi boldı.

Shaxanov. Biziń usı sáwbetimizge baylanıslı bolǵanı ushın «La Vallett aqshamı» atlı qosıǵımdı oqıp bermekshimen. Bunı bunnan 15 jıl burın jazǵanman, ele járiyalanbaǵan, arxivimde jatırǵan edi.

Malta qızı jigirma úshke tolǵanda,

Úmit etip, ullı ármanǵa,

Janarı jaynap,

Shashına oleandr gúlinen gúlsheńber baylap,

Xoshlasıp balalıq shaǵı menen bayaǵı,

Órtenip ishten,

Tolǵanıp, otırıp,

305

Úp-úlken ıdıstı, Tereze aldına qoyadı, Ápten qızarıp pisken,

Alma menen bananǵa toltırıp.

Bul onıń er jettim degeni.

Mine usılay sınǵa tústi gózzallıqtıń sheberi. Al talaban jigitler, úy aldına turıp-ap, Alma–gezek óz baxıtın kóz-kóreki sınayjaq,

Kim ótedi jarıstan, kimniń dańqı qulayjaq? Qız otırar terezeniń perdesinen sıǵalap. Biri muńlı gitar shertip, túrli namanı shalıp,

Janın jaqqan ónerpazda erlik jatır qanshalıq! Egerde qız terezeden saǵan kúlip qarasa,

Toy ǵamına kirise ber, baxtıń jandı. Tamasha!

Básekiles doslarıńdı ápten esten taldırıp, Úyleneseń, bolǵanı tek bul úyleniw máńgilik. Úylendiń be, pitti áńgime, qaytalmaysań arqaǵa! Ajırasıw degen zań joq bul elatta-Maltada. -Yarıń qıńır bolıp qalsa, baxıt izlep jańadan Áwerelenbe, ólip ǵana qutılasań sen onnan,-

Dedi Malta tariyxshısı ashıp bizge jumbaqtı, Júreginde sóz benen jetkize almas muń jattı. Muńıńdı uǵar jan tabılsa ne bar onnan qımbatlı! Kók teńizden ótip barıp, qızǵıshlanıp kún battı. Sarı ataw sáni bolǵan sarı marmer qaqpalı

306

Jımıńlaydı La Valetta qalasınıń otları.

Pútkil álem tirishiligin qolǵa alıp,

Teńiz kenarına sıymay jattı tolǵanıp.

Tolqımasa teńiz-teńiz, adam-adam bola ma?

Biz bólinip shetke shıqtıq, únsiz turdıq jaǵada. Únsiz turdıq. ―Aǵa,-dediń birazdan soń sen maǵan,- bilesiz be, men bir janman baxıtı parlap janbaǵan. Sırımdı ashsam, isengenim, buyırmańız ayıpqa, Geyde ózimdi uqsataman eskegi joq qayıqqa. Qanday qorlıq, rastan men eskeksiz bop qaldım ba? Usı uzaq sayaxatqa shıǵar waqıt aldında

Short úzilip úmitim,

Oyda joqta tastap ketti isengen, súygen jigitim. Kókiregimde óshpenlilik barda men de óshpeymen, Bul qılıǵın qashan kózim jumılǵansha keshpeymen!

-Joq, sen onı súymeyseń, súymegenseń, jáne de shın muhabbat, janım-aw, ayralıqqa kóne me? Shın muhabbat sezimlerden quraladı-minara,

Sezimlerge gúman tússe, munara aman tura ma? Ashıq adam súygenine óziniń

Jamanlıqtı ılayıq kórmes sirá-da!

Tek júrektiń hámiri menen bilek kúshin jumsaǵan, Al sondayda, tilek kúshi jaqsılıqtı qumsaǵan, Hasla sennen aynımaǵan sulıw qız

Bir gezlerde maǵan gezlesti,

307

Ishqı otı qálbimdi testi,-

dep edim men, jalt burılıp sen artıńa qaradıń,

Júregimdi sezim iyelep,kele berdi qaraǵım.

-Toqta, toqta, qara kúshtiń jolı hár waq kelte,- dep,

Tobıǵıńdı teńiz suwı juwıp ótti erkelep.

Qayrılmadıń, juwabımdı awır aldıń kewilge,

Hadal, batıl moyınlaw da túspes, janım, jeńilge.

Tek tabıwdan, joǵaltpawdan izlewden

Turatuǵın mına qatal ómirde.

Aytmatov. Insan ózi shınnan jaqsı kóretuǵın adamına hesh qashan jamanlıqtı ráwa kórmeydi. Haqıyqıy muhabbat penen háwesliktiń parqı da mine usında. Ashıq bolǵan júrek iyesi ózin oylamaydı. Ashıq ózin qurban qılıp súyiklisin saqlap qalıwǵa tayar turadı. Seniń qaharmanlarıń qara basın súyip qásterleytuǵın pás kimseler. Ondaylar búl dúnyada tolıp atırıptı. Tap kúni keshege shekem ayırım zamanagóy hayallar kommunist-kúyewlerin hár qıylı tawlamashılıq qılıqları menen jipsiz baylap qoyǵan edi: partbiletińnen ayıraman, dep qorqıtar edi. Nátiyjede biyshara erkek dozaqta jasawǵa májbúr bolar edi. Eger bunday erkek hayalına talaq aytsa bar ma, erteńine máselesi partkomda qaraladı, arǵı kúni raykomda, keyin gorkomda jeti dozaq azabın basınan keshiredi. Imkaniyat sheklengen edi: ya qalıńlıǵıń menen tap ómirińniń aqırına shekem iytli-pıshıq bolıp jasawıń kerek, yaǵnıy tiri ólikke aylanıwıń lazım, yaki partbiletti tapsırıp, jınayatshı degen tamǵa menen jumıstan quwılıwıń zárúr. Tanıs-bilisler menen tuwǵan-tuwısqanlar olarǵa qosılıp, «jınayatshı erkek»ti iyt talap taslaǵan túlki awhalına salıp qoyatuǵını haqqında gáp etpese de boladı. Óz hújdanınıń húkimine boysınǵan erkek qalǵan ómirinde sonday azap shegedi.

Sol eń «insanpárwar» jámiyette partiya menen mámlekettiń insan húqıqlarına haqıyqıy múnásibeti sonday edi. Usı mániste ózleriniń jininen beter jaman kóretuǵın erleri menen bir kórpeniń astında tepkilesip jatqanı ushın ayırım hayallar janajan partiyadan minnetdar bolıwı kerek.

Shaxanov. Erkek sipat hayallar hám qatınsha erkekler múnásibeti uzaq waqıt dawamında jas áwlád tárbiyasına da unamsız tásir kórsetti. Men mektepte oqıp júrgen jıllarda erkek muǵállimler kópshilikti quraytuǵın edi. Olardıń ornı basqasha edi-ayırımları bizler ushın ideal boldı.

308

Aytmatov. Shora hákimiyatı húkim súrgen keyingi 15-20 jıl dawamında mektepler menen joqarı oqıw jurtlarında hayal oqıtıwshılardıń sanı keskin kóbeyip ketti. Házirgi jaslar balalar baqshalarında, mekteplerde, joqarı oqıw jurtlarında tiykarınan hayallardıń qolınan tárbiya alıp atır. Erkek tásirin sezbegen balalar, jas óspirimler biyıqtıyar hayal muǵallimlerdiń ayırım sıpatlarına elikley baslaydı. Óz lebizinen qaytqannan kóre, ólimdi abzal dep biletuǵın ar-namıslı erkekler ornına tınımsız ósek sózge beyim hayallar, tekte óziniń jeke basınıń ǵamın oylaytuǵın erkekler biymaza qawınnıń tuqımınday kóbeyip ketti. Bul másele jámiyetimiz ushın mashqalaǵa aynaldı. Aqır-aqıbetinde sonday boldı, ózimiz qálemegen halda erkek penen hayaldıń tiykarǵı wazıypası haqqında naturı kóz-qarasqa iye bolǵan áwládtı kamalǵa keltirdik.

Erkekler ne ushın muǵállim bolıwǵa arlanadı? Bul sorawdıń juwabı kúndey ráwshan: birinshiden, bul kásip iyeleri itibardan shette qalǵan; ekinshiden, aylıǵı az. Mısal ushın, aytayıq, Germaniya menen Franciyada (oylawımsha, Batıstaǵı basqa rawajlanǵan mámleketlerde de sonday) eń abıraylı kásip iyeleri dep oqıtıwshılar, vrachlar, policeyskiyler esaplanadı. Máselen, Angliyada balalar baqshasına tárbiyashı, yaki mektep oqıtıwshısı bolıp jumısqa kiriw ushın júdá úlken kórik-tańlawdan jeńimpaz bolıp shıǵıw kerek. Bul haqıyqattan da ádalatlı jol: basqa jumıs qolınan kelmegeni ushın tálim-tárbiya tarawına tosattan kirip qalǵan biyǵam kimseler balalardıń tárbiyası menen shuǵıllanıwın ata-analar pútkilley qálemeydi.

Nesin aytasız, bir payıtları Shıǵısta da ustaz-muǵallimler teńsiz húrmetli insanlar sıpatında qádirlener edi. Al házir she?!

Izleniwlerden, ushırasıwlardan, ayralıqlardan ibarat bolǵan bul ómirde Gomer menen Shekspir jırlap ótken hayal názikligi, hayal ullılıǵı jámiyettiń ádep-ikramlıq tiykarın quramaǵı lazım. Jámiyette hárqanday ózgerisler júz berip atırǵanına qaramastan, onıń irge tası ózgermewi kerek.

Shaxanov. Názerimde, sáwbetlesiw temasın ózimizge buratuǵın payıt keldi. Óytkeni adamlarǵa tán heshbir nárse bizge biygana emes. Qızıǵı sonda, eger bir jigit bir waqıttıń ózinde on qız benen ashıq-mashıq bolıp júrse de, buǵan itibar bermeydi. Lekin, dúnyaǵa belgili bolǵan Shıńǵıs Aytmatovtıń hárbir adımı sanawlı…

Aytmatov. Hár bir táǵdir sheksiz shegarasız, quramalı sırları menen jaratıladı. Hár bir insan óz ómirinde peshanasına jazıp qoyılǵan hayaldı, yaki erkekti ushıratadı. Ushırasqannan keyin, olar birgelikte ózleriniń baxıt-saodatın izleydi. Bul joldan ózim de júrip ótkenmen…

309

Meniń ómirimde de, umıtılmas demler bolǵan. Házir olar yadnamaǵa aylanıp qalǵan bolsa da, lekin geyde eslesem, qálbim lárzege túsedi. Jasırmayman, talabalıq jıllarımda hárqıylı ziyapat-keshelerde, oyın maydanlarında kóplegen qızlar menen tanısqanman. Túnler boyı kóz ildirmesten olarǵa xatlar jazar edim, júrek tórinen shıqqan eń tasirsheń sózlerdi izlep qıynalar edim, soń olardan da qalıń konvertlerge salınǵan xatlar alar edim. Mehir menen kestelengen júdá kóp bet oramallar maǵan sawǵa etilgen. Esińdeme, kesteli oramal sawǵa etiw bir waqıtları dástúrge aylanǵan edi. Jımıyıp qúliwińe qaraǵanda óziń de biraz bet oramal sawǵaǵa alǵan bolsań kerek…

Lekin, ótkinshi tuyǵılar qansha tez janǵan bolsa, sonsha tez sónip qaldı. Bul jaǵday gúlden gúlge qonıp júrgen gúbelekke usaydı. Olar júrekte tereń iz qaldırmas edi. Biraq men óz ómirimde pútkil tánimdi iyelep alǵan Muhabbattı da ushıratqanman. Biz bir-birimizdi izlegenimiz joq. Hámmesi óz-ózinen júz berdi. Sol bir tosattan bolǵan ushırasıw táǵdirdiń biybaha inayatı edi. Meniń ómirimdi nur bolıp eritken Hayal-qırǵız kórkem óneriniń juldızı, dańqlı balerina Biybisara Beyshenalieva edi.

Sol bir áziz obraz házirge shekem túslerime enedi, táshwishke saladı, kewlimdi kóteredi, ótmishke qaytaradı… 50-jıllardıń aqırları. Men Moskvadaǵı Ádebiyat institutın pitkerdim. Shıǵarmalarım oraylıq baspa sózde járiyalana basladı, men haqqında aytısatuǵın boldı. Sol gezlerde Baltik teńizi flotında xızmet etip atırǵan qırǵız xojalıqlarınıń balalarına atalıq jardem kórsetetuǵın delegaciya shólkemlestirildi. Meni sol gezleri Frunze qalası partiya komitetiniń birinshi xatkeri wazıypasında islep atırǵan Turdıakun Usubaliev aldına shaqırıp, delegaciya quramında Leningradqa barıp keliwdi usınıs etti.

Qırǵızstannıń opera hám balet teatrınıń truppası sol kúnleri «Lenfilm» studiyasında «Sholpan» balet-filmin súwretke alıp atırǵan edi. Bas partiyanı atqarıp atırǵan Biybisara Beyshenalieva menen sol jerde ushırastım. Keyin bildim, táǵdir peshanama sol ushırasıwdı jazıp qoyǵan eken.

Eki-úsh teńizshiniń járdeminde katerde «Avrora» kreyseriniń qasına júzip barǵan waqtında biziń delegaciya palubada turǵan edi. Olardıń arasında aq sarıdan kelgen, kózleri mudamı kúlip turatuǵın Biybisara da bar edi. Onıń kelisken sımbatın, qapqara shashların teńiz tárepten esip atırǵan shabada samal sılap-sıypalar edi. Ol kúlimsirep bizlerge qol bılǵap qoydı. Ilgeride bir-birimiz haqqında kóp esitken bolsaq ta, lekin jaqın tanıs emes edik. Negedur qápelimde jaqın bolıp qaldıq, birbirimizge mehir qoya basladıq. Bunı sóz benen sıpatlap bolmaydı. Eger biziń názik tuyǵılarımız birden ot alıp, jalınǵa aylanıp ketti desem, isenbeseń kerek. Bizler burın ushıraspaǵanımızǵa hayran edik.

310