Gúrrińler, shıǵarmalar
.pdfBúgin kókiregin «Qızıl juldız», «Jáhán urısı», «Germaniya ústinen jeńis», «Ukrainanı azat etkenligi ushın», «Budapeshtti azat etkenligi ushın», «Suvorov», «Bogdan Xmelnicskiy», «Gvardiya» hám «Jasorat» sıyaqlı orden hám medallar bezegen qaharman atanıń basıp ótken ómir jolı, batırlıǵı, pidayılıǵı bárshemizge órnek, ómir mektebi esaplanadı álbette. Sonıń menen birge, ol «Jeńistiń jigirma jıllıǵı», «Jeńistiń jigirma bes jıllıǵı», «Jeńistiń qırıq jıllıǵı», «Jeńistiń eliw jıllıǵı», «Jeńistiń alpıs jıllıǵı», «Jeńistiń jetpis jıllıǵı», «III shon sharaf» ordeni, «Ekinshi jáhán urısı urıs qatnasıwshısı estelik diplomı» menen sıylıqlandı.
Urısta jeńis ushın atlanǵan áskerler eń aqırında Germaniya jerlerine shekem dushpandı quwıp barıp, Reyxstagqa jetip baradı hám aybatlı bálent imárattı eki saatta iyelep, jeńisti bayramlawǵa erisedi.
Ullı watandarlıq urıstan keyinde armiya qatarında barlıq komandirler menen birge Genjemurat atada qaldırılıp, 1950-jılǵa shekem áskeriy bazada xızmet etken atamızdıń ana Watanına qaytıp kelgen waqtında hátte anasınıń tanımay qalǵanlıǵın, búgin Genjemurat ata ókinish penen esleydi.
— Óz eline kelgennen keyin de xalıq xızmetinen sharshamaǵan atamız Xojeli rayonındaǵı burınǵı Jdanov atındaǵı mektepte úlken jaslar jetekshisi bolıp isleydi. 1952-1956-jıllarda pedagogika institutınıń orıs tili hám ádebiyatı fakultetinde oqıydı. 1977-jıldan Qaraózek rayonındaǵı 8 jıllıq mektepte rus tili hám ádebiyatı páni oqıtıwshı bolıp, 1991-jılǵa shekem qırıq bir jıl dawamında bilimlendiriw tarawında isledi. Shańaraqta on perzentti ómirlik joldası Asqarova Gulxan apa (marhum) menen birge tárbiyalap, kamalǵa keltirdi. Házirde 30 aqlıq, 32 shawlıq hám bir quwlıqtıń húrmetli atası bolıp, dásturxan tórine kórik baǵıshlap otırıptı, — deydi genje balası Bekimbet Allaniyazov maqtanısh penen.
Tariyxta óz atı menen qalǵan urıs azabı hám danqlı jeńis xalqımız yadında bárháma saqlanadı. Qanlı urıstıń janlı guwası Genjemurat ata búgin shańaraq átirapında, aqlıq, shawlıqlar hám quwlıqlar qushaǵında bárháma duwaǵa qol ashıp, búgingidey ǵárezsizlikti tili hám kewlinde maqtanısh tutıp kiyatırǵan húrmet hám izzetdegi insan, bárshemiz ushın búgingi kún qaharmanı esaplanadı. Júzindegi hár bir ájimi urıs maydanındaǵı qıyınshılıq kúnlerinen dárek bergendey bolsa, tilindegi búgingidey tınısh kúnge – ǵárezsizligimizge shúkirshiligi tınıshlıq qádirine jetiwge shaqırǵanday.
Búgingi kúnde Qaraózek rayonı «Allayar Dosnazarov» awıl puqaralar jıyınında jasap kiyatırǵan haq niyetli atanıń shańaraǵı bárqulla el basshıları, rayon hákimiyatı hám xalıq wákilleri, jaslar menen jáne de tolısadı. Kishi balası Bekimbet hám kelini Gulbáhár menen birge aqlıq, shawlıqları ortasında baxıtlı
291
ómir súrip kiyatırǵan qaharmanımız gáp basın «urıs bolmaǵay!» dep baslawdan sharshamaydı.
Q. Jaqsımuratov
292
TÓLEPBERGEN HAJÍNÍ ESKE ALÍP
Qırq adam atın bilgen adam qalıy bolmas, payǵamberler menen teńles degen gápti kóp esitkenmen.
Danıshpan jazıwshı Tólepbergen ustazdıń atı, jeti ıqlımǵa tanılǵan. Xalqınıń pasportı dárejesine jetiskenligin hesh kim biykarlay almaydı, óziniń kóp qırralı shıǵarmaları menen xalqınıń ótmishin, búginin, keleshegin jırlaǵan sóz zergeri bolıp esaplanadı.
Men hám táwekel qılıp ustaz tuwralı azlı-kem sóz aytpaqshıman.
Tólepbergen ustaz júdá miynetkesh, shıǵarmaların bir neshe márte qayta islep shıǵatuǵın edi. 400-500 betlik romandı 7 mártebe qayta jazıw ushın, aqıl-parasat, tózim kerekligi bárshege túsinikli. Ol payıtta házirgidey kompyuterler joq, onıń ústine, tek qolı menen jazadı, geypara waqıtları, ruchka uslaǵan barmaqları qabarıp ketetuǵın edi. Sonda da hesh jazıwdı toqtatpaytın edi.
– «Ne ushın búytip qıynalǵansha, mashinkada jazbaysız» – degen sorawǵa,– «basımdaǵı oylarımdı mashinka dawısınan aljasıp ketemen» dep juwap berer edi. Qashan baslaǵan isiniń aqırına jetpegenshe tınım tappas, shıǵarmasına noqat qoyıp bolıp, ózine sadıq adamlarına oqıtatuǵın ádeti bar edi. Inisi Jiyemuratqa, egiz qarındasları Patma, Záwrege, jáne de maǵan isener edi.
Bir qızıǵı, hámmemizge birinshi oqıwshımsań dep aytadı, buǵan júdá quwanamız. Sonnan keyin ózi tıńlawshıǵa aylanıp, dawıslap oqıtadı. Maqul bolmaǵan jerlerin dúzetedi, sonnan keyin ǵana mashinkaǵa jazdıradı. Qullası, baspa sózge járiyalanaman degenshe usınday kóp basqıshlardan ótkerip, xalıqqa shıǵarmasın inám eter edi.
Ustaz haqqında qansha jıllı sózler, pikirler aytsaqta azday túwiledi, sebebi onday insanlar millettiń nıshanı, arına, namasına aylanǵan pidayı tulǵalar bolıp sanaladı.
TÓLEPBERGENSIZ
T — Taw búrkiti yańlı kókiregi aspan,
Omırawlı, aybatlı óaraqalpaqsań,
Xalqıńnıń máńgilik shamshıraǵısań,
293
Dúnyaǵa bir kelgen Tólepbergensiz.
Ó — Ótkenler ruwxın «shádan» áylegen, Alıslardan haqıyqatlıq izlegen, Babalardıń arzıwların serlegen, Túsinpaz perzentsiz Tólepbergensiz.
L — Lárzeli, «girdeli» ǵawasatlardı,
Telpek dirdilespe, alasapıranlı, Shım-shıtırıq dáwir, alasatlardı Jazǵan sóz zergeri, Tólepbergensiz.
E — Eń áweli «Bloknottı» sóylettiń, «Sekretar», «Muǵallimge raxmet»iń, «Sońǵı hújimlerdi» márdana jeńdiń, Romannıń pirisiz, Tólepbergensiz.
P — Perzent kútken ana kibi tolǵatqan, Uyqısız, esapsız tańlar atqarǵan, Japekesh diyxanday qolı qabarǵan, Miynetkesh jazıwshı, Tólepbergensiz.
B — Bir kitabıń, birewinen zıyada, «Qaraqalpaq qızı» belli dúnyaǵa, Neshe qızlar «nama» jollap atıńa,
Tórt júz qırq xat alǵan, Tólepbergensiz.
E — Elim dep emrengen ereń erlerdiń, Házret Murat shayıq, Maman biylerdiń, Aydos baba, Ernazarday sherlerdiń, Haq dastanın jazǵan, Tólepbergensiz.
294
R — Rábbim inám etken ilxam yoshlarıń,
Sırlas áylep milletińniń qalpaǵın,
Ana xalıqqa barlıǵıńdı arnadıń,
Pidáyı, záberdes, Tólepbergensiz.
G — Gáxi baspa sózde, ullı minberde,
Kózdiń qarashıǵı, suwdı qasterli,
Aral dárti ortaq gúlli álemge,
Deyip súwretlegen, Tólepbergensiz.
E — Er júrek táwekelshi qaraqalpaq,
O dúnyaǵa atasına xat jollap,
Allanıń úyinde mádetler sorap,
Elim dep eńregen, Tólepbergensiz.
N — Ne táriypler wápsińizge miyasar, «Qálbińniń qamusı»n áwladlar ańlar, Qaraqalpaq namań júregiń soǵar Máńgige tirisiz, Tólepbergensiz.
B. Aymuxammedova,
Ózbekstan, Qaraqalpaqstan Respublikası jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
295
PUSHAYMAN
Alp SULTAN,
Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı
Qolında bir dáste gúli bar, dem alıs baǵındaǵı sayamanlı otırǵıshta kúni menen súyiklisin kútip otırǵan jigit quwanıshı qoynına sıymay ornınan ushıp turdı. Trotuardıń arǵı basında ústine jarasıqlı kiyim kiygen, jiberilgen moyılday qara shashları eki iynin jawǵan, biyday reń, orta boylıdan kelgen bir názálim buǵan qaray nazlı qádem taslap kiyatırǵan edi.
Olar qushaqlastı da, kópke shekem bir-birinen ayrıla almay qaldı.
—Boldı, haw bunshama ne, qabırǵam qayısqansha qushaqlay berip, ókpem qısılıp nápes ala almay qaldım-ǵo! — dedi qız.
—Endi ne qılayın, seni jaqsı kóretuǵınlıǵım sonsha, sulıw sımbatıńdı kóriwden ózimdi joytıp alaman. Tez kele qoysa bolar edi, dep tıpırshılap turǵanım edi. Seni qattı saǵındım, janım! Keshikkenińnen qorıqtım, — dedi ol.
Jigit ıshqı sezimlerin qızdan jasıra almay, oǵan jalınıp-jalbarınıp atır.
—Keldim-ǵo, mine! Seniń menen ushırasıwǵa kelmey, qayaqqa baraman?! Bunnan áhmiyetli nárse bar ma maǵan?! — dedi qız.
—Awa… Sonı túsinseń boldı. Endi tezirek turmıs qurıp, shańaraq tiklewimiz kerek, gúlim! Jatsam-tursam mudam yadımdasań sen. Keleshekte men sensiz bir saat ta tura almaytuǵın túrim bar… Sen buǵan ne deyseń? — dep jigit qızdıń júzine jalınıshlı telmirdi.
—Gúzge deyin qalay bolmasın shıda endi! Ońlı-shebimizdi jıynap alayıq. Oáde berdim ǵoy, saǵan. Men sennen uzaqlap hesh jaqqa da ketpeymen. Shaqırǵan waqtıńda kelemen. Mudamı qasıńda bolaman. Bul meniń de qálewim ǵoy! Biraq ,«Úyleniw ańsat, úy bolıw qıyın» dep aytpappa edi jasıúlkenleriń? — dep bunı sorawǵa tuttı qız.
296
—Awa… ayttı. Bunday gápti ata-anamnan da kóp esittim. Lekin buǵan meniń sabır-tahatım jetpey atır. Ne qılayın? — dedi jigit tıpırshılap.
—Qoy, shıdamlı bol, jigitim! Men seniń aytqanlarıńnıń barlıǵına kónip atırman. Qálegen waqıtta, qalegen orında ushırasıp júrmiz. Bileseń be, Jańa jıldı birge kútip alamız, dep seniń kvartirańda qonıp shıqqanımda, úyge ne sıltaw aytarımdı bilmedim. «Dostımnıń úyinde irkilip qaldım» dep úydegilerdiń gúmanlı sorawınan zorǵa qutıldım. Bul tórt jıl oqıǵan studentlik jıllarımda da islemegen qılıǵım edi…
Qız jigitiniń sózlerinen sál ashıwlanǵanday túr bildirdi.
— Raxmet, minnetdarman. Degen menen «Ólimnen basqasınıń ertesi jaqsı», toydı tezleteyik, dep atırǵandaǵı kúnim ǵoy meniń, janım!
Jigit jalınǵanın juwıq arada qoya qoymadı.
—Boptı… seniń aytqanıń boladı. Tezletemiz. Al endi sen meni tıńla! Saǵan bir nárse aytpaqshıman… — dedi qız.
—Ayt, ayt, qanday jaqsı xabar eken ol?! — dep tamsanıp jigit qızdıń qıp-qızıl boyaw súrtilgen oymaqtay awzına úńildi.
—Biziń kásiplik awqamımızǵa bir adamǵa kurortqa jollama kelipti! Kásiplik awqam baslıǵı sonı dem alıs múddeti kelip turǵan maǵan bermekshi, — dedi nashar jigittiń moynın qawsıra qushaqlap.
—Oǵan eki adam barsa bolmay ma? — dep qızıqsındı jigit.
—Yaq, jollama bir adamlıq qusaydı. Onıń menen eki adamdı qabıl etpeydi eken. Bolmasa, seniń usı sorawdı beretuǵınıńdı bilip kásiplik awqamımızdıń basshısınan sorap kórdim, — dedi nashar.
—Jollama qayaqqa eken? — dedi jigit ezbelep.
—Qara teńizdiń boyı — Sochiǵa!
—Ol jaq uzaq ǵoy! Jetip barıw da ańsat emes. Bul jaqtan tuwrı baratuǵın samolyot joq. Dáslep-Minvodıǵa, soń ol jerden armaǵan-Adlerge barıp jetiw kerek, solay ma? — dedi jigit.
—Awa… yaki bolmasa, Azerbayjan paytaxtı-Bakudiń ústinen ushıwǵa da boladı!
—dep xabarlap qoydı qız.
—Jolı mashaqat eken! — dep qıylanǵanday túr bildirdi jigit.
—Awa…
297
—Óytip uzaq saparǵa ketkenshe ózimizdiń respublikamız ishinde dem alsa bolmay ma? Házir onday kurort hám sanatoriyler bizde de barshılıq ǵoy!
—Barı bar-aw! Biraq óara teńizge shomılıp, em alıp, densawlıqtı dúzegenge ne jetsin! — dep, jigit qansha qashırtqan menen qız pikirinen qayta qoymadı.
Endi jigittiń qálbin qapashılıq biylep ketti. Ol súyiklisine ne aytarın bilmedi. Solayda onıń kewline tiyiwdi qálemedi.
—Jollamanıń múddeti neshe kún eken? — dep qızıqsındı ol.
—24 kún qusaydı!
—Oy, ne degen kóp?! Bir ayǵa shamalas ya? Biziń respublikamızda kurortsanatoriylardıń dem alıs múddeti 14 kúnnen aspaydı-ǵo!
—Bul endi — Ózbekstan, al ol-Rossiya! Awqamnıń tártipleri ol jaqlarda ele ózgermegen! — dedi gápin tastıyıqlap súyiklisi.
—Men de seniń menen kursovkaǵa qayıl bolıp keter edim. átteń… dem alısqa shıǵar waqtıń kelmedi, dep baslıǵımız ruxsat etpeydi-dá!
—Oǵan nege ınjılasań. Isley ber jumısıńda, ándamlı. Maǵan isen. Saǵan biyopalıq etpeymen. Meni sendey jaqsı kóretuǵın jigit bul dúnyanıń júzinde joq ǵoy Ózi? Sen meniń táǵdirime jazılǵan jalǵızımsań!
—Bul gáplerden keyin jigittiń kewli bosasıp, ápten eljirep ketti:
—Seni janımnan beter jaqsı kóremen, súyiklim!
—Janıńdı ortaǵa salma, ol jasawıń ushın kerek boladı. Birewdiń janı ekinshi birewge ómir bolmaydı!
—Bizler álle kim emespiz! Bir-birewimizge ashıq janlarmız!
—Onı túsindim.
—Qashan ushasań?
—Erteń.
—Onda jumıstan ruxsat sorap, ózim aeroporttan uzatıp salaman seni.
—Onday sápsettiń ne keregi bar?! Ózim kete beremen ǵoy! Náreste emespen. Ózge jurtlarǵa jańa shıǵıp júrgenim joq, — dedi nashar.
298
—Sonda da, seni samolyot trapına deyin aparıp, xoshlasıp qalmasam bolmaydı. Ápten saǵınıp qalaman, aqırı.
—Onda aeroportqa kele ǵoy!
—Yaqshı…
Olar parkti seyil etip, aeroportta gezlesetuǵın bolıp wádelesip, awır jatarda tarqastı.
Bir-birine miyri qanbay, qayta-qayta súyisip atır…
… Qız aeroportqa kelse, jigiti onı álle qashan kútip turǵan eken. Kópshilikten tartınbay qushaqlasıp atır. Ásirese, jigittiń súyiklisin uzaq saparǵa jiberiwge kózi qıymaydı.
—Tınıshıńa júr! Heshkimge qarama! — dep onı eskertip te qoyadı.
—Qaramayman! Óle-ólgenimshe saǵan opadar bolaman! — dep wáde berip atır nashar.
—Mınanı kerek zatlarıńdı alıwǵa jumsarsań…
Jigit qızdıń kolına pul uslattı.
—Bul ne, kánapattay pul?!
—Kóp emes! Aylıǵım-ǵo! Saǵan kerek bolar, dep avansqa jazdırıp alıp edim.
—Ne qájeti bar edi?! Ózimniń de jeterli pulım bar edi-ǵo!
—Alıp kete ber, pul kóplik etpeydi!
Bakuge ushatuǵın reys daǵazalandı. Biletlerine mórbastırǵan jolawshılar arǵı tamanǵa óte basladı. Jigitti oljaqqa jibermegenlikten olar nailáj qol bılǵasıp, xoshlastı.
Samolyot bunıń súyiklisin bortına alıp ushıp ketti. Ashıǵı endi Aral, Kaspiy teńizlerinen ótip Bakuge qonadı. Onnan keyin taǵı bir samolyot onı Adlerge jetkizedi. Súyiklisi Sochidegi sanatoriyge ornalasqannan keyin buǵan qońıraw etedi. Al jigit bolsa, ol mánziline jetpesten dawısın saǵınıp atır.
Soǵan qaramastan jigitti kúttirip, áyne bir hápte degende telefon soqtı nashar.
— Sanatoriyge jetiwden, aman-saw barǵanıńdı nege xabarlamadıń? — dedi birden jigit.
299
—Úy bettegi doktorlardıń tekseriwlerine isenbey, bul jerde bizdi barlıq shıpaker qánigelerdiń qabıllawınan ótkerdi. Keyin emleniw ushın kórsetpe berdi. Bizlerdi kún ara Macesta vannalarına áketedi. Qara teńizge shomılıw degen de, emleniwge esaplanar eken. óuyash astında taplanıp, kúnimiz óara teńiz jaǵalawlarında ótedi,
—dedi qız.
—Demek, tır jalańash jigitlerdiń kóz aldında júrer ekensiz-dá! — dep qoydı jigit sonda qızǵanıshın jasıra almay.
—Pay, sen de aytasań-aw! Meniń bir ózim emespen ǵoy! Xalıq penen qatarı shıpakerdiń kórsetpesin orınlap, barıp-kelip júrmen! — dedi onıń súyiklisi ashıwlanarın, yaki ashıwlanbasın bilmey.
—Yaqshı, ózińe bek bol!
Onnan ǵam shekpe, janım! — dedi nashar.
Súyiklisiniń bul gáplerin esitip ol kewlin jámledi. Endi ol kún sanap ayralıqtıń jigirma tórt kúniniń qashan tamam bolatuǵının asıǵıslıq penen kútip barmaq búgip júrdi.
Kúni-túni ashıǵın oylay bergenlikten be, túnde tús kórdi. Túsinde qandayda bir murtlash jigit teńiz boyında bunıń súyiklisine pármana bolıp qasınan qalmay júr. Olar ekewi bir nárselerdi aytıp, ájik-gújik sóylesedi. Keyin más bolıp, shaqalaqlap ekewi de kúledi…
Bul túsiniksiz tús jigitti biraz táshwishke saldı. Sebebi túske isenbeyin dese, ashıǵı kópten beri buǵan qońıraw etpegen edi. Sonda da, túsinde kórgenin ol jaqsılıqqa jorıdı. «Tús-túlkiniń boǵı» dep ózin tınıshlandırmaqshı boldı. «Súyiklim tez arada qońıraw etip qalar», dep úmitlendi.
Onıń kútken qońırawı keldi. Sonda jigit ashıq-yarına kórgen túsin qaldırmastan aytıp berdi hám «Ómirińde qanday da bir waqıya júz bermedi me?!» dep gúmanlanıp onnan soradı.
—Qorqınıshlı heshteńe bolǵan joq. Biraq sport qánigesiniń gápine bola suwda júziwdi úyrenemen, dep jaǵadan ádewir uzaqlap, tereńge ketip qalıppan. Bereket tapqır, bir jigit «Óldim azarda» jaǵaǵa alıp shıqtı, — dedi ol.
—Ol seniń deneńdi usladı ma?! — dedi jigit shorshınıp.
—Awa, qoltıǵımnan kóterdi, ǵayratlı jigit eken, sol bolmasa suw túbine shúmip ketip qalatuǵın edim! — dedi nashar.
300