Gúrrińler, shıǵarmalar
.pdf… Haqıyqatında da, barǵan jerinde Gúlzadanıń jaman atı shıqpadı. Kishkene biykeshleri yaki qáyinleri menen tórkinlep kelip-ketip júr. Biraq, qansha duslassa da Sulıwxan menen aman-esenlik sorasıwdan arı ótpedi. Onıń hámleli ekenligin esitkende, ózi ullı bolatuǵınday quwandı.
— Keshe kishem Gúlzada tuwıw úyine túsipti, soǵan ketip baratırman dep edi. Saǵan aytıw yadımnan kóterilipti, — dedi azanǵı shaydıń waqtında ǵana saw otıratuǵın Nurniyaz. — Búyregi «otkaz» berip atır, sál awırlaw dedi me…
Oǵan «kesheden beri aytsań boladı ǵoy» degen menen diywalǵa aytqan shelli tásiri joqlıǵın biletuǵın Sulıwxan telefonına asıldı. Qansha qońıraw etse de abısını juwap bermegenin, túnde kesh kelip uyıqlap atırǵanǵa jorıdı. Azanǵı shaydıń dasturqanı jıynalmay atırıp kelgen suwıq xabar Sulıwxannıń bıltırdan bergi ishqıstalıǵına noqat qoyǵan edi. Gúlzada bala ústinen qazalanıptı…
Perdegúl XOJAMURATOVA.
271
ÁWELEMEN-DÚWELEMEN QARAQALPAQ MILLIY BALALAR
OYINLARÍNÍŃ ÁHMIYETI
Áwelemen-dúwelemen
Qaraqalpaq milliy balalar oyınlarınıń áhmiyeti
Qaraqalpaq xalqı milliy oyınlarǵa oǵada bay. Xalıq oyınları ásirden-ásirge atababamızdan miyras bolıp kiyatır. Ásirese, xalqımızdıń ájayip dástúrlerinen biri-bul toy tamashalarda xalıq oyınların atqarıw.
Xalıq oyınları bir tárepten adamdı fizikalıq jaqtan shınıqtırsa, ekinshi tárepten oyórisiniń keńeyiwine, epshillikke, shaqqanlıqqa úyretedi. Oyınlar adamnıń jas ózgesheligine qaray da bólinedi. Balalar ushın arnalǵan oyınlar jeńil, fizikalıq hám ruwxıy jaqtan tez úyrenip alıwına qolay etip beriledi. Balalar óse kele olardıń oynaytuǵın oyınları hár qıylı bolıp baradı. Bunda jas ózgesheligine qaray quramalasıp bara beredi. Úlken jastaǵı adamlar ushın oyınlar jasına sáykes quramalı boladı. Sonlıqtan xalıq oyınların balalar oyınları hám eresek jastaǵı adamlar oyınları dep bólip úyrengen maqul.
Bul maqalamızda balalar oyınları túrleriniń áhmiyetine qısqasha toqtalıwdı maqul taptıq.
Qaraqalpaq milliy balalar oyınlarınıń ayırım úlgilerin qaraqalpaq folklorında, balalar qosıqlarında da kóriwimizge boladı. Sonday-aq olardıń ayırım túrlerin dene tárbiyası páninde oqıwshılardı shınıqtırıw maqsetinde de paydalanıladı.
Balalar folklorındaǵı bul qosıqlardıń balalardıń tálim-tárbiya máselesinde ornı úlken. Máselen «Áwelemen-dúwelemen» balalardıń basın jámlep oyınǵa shólkemlestirip, doslıq sezimin ósiriwge járdemlesse, «Birim-bir, ekim-eki» oyını balalarǵa matematikanı úyretiwi menen áhmiyetli.
272
«Áwelemen-dúwelemen» oyınında bir topar jigit-qızlar aylanba qur dúzetip ayaqların ortaǵa shıǵarıp qoyadı. «Áwelemen» oyını xalıq ishinen jıynalǵan maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda «Áwelhá men, dáslep men» degen sózlerden kelip shıqqanlıǵı haqqında pikirler ushırasadı. Oyın qatarlarındaǵı «pállenpish» sózi «Pállempish» – balalar oyınınıń ataması. Bul oyın eski mektep balalarınıń oqıwdan úzilispesinde oynaǵan oyını ekenin tómendegi qatarlar arqalı kóriwimizge boladı.
Áwelemen-dúwelemen,
Salqan iyttiń sanı menen,
Qara qoydıń qanı menen.
–Áwez molla qayda ketti?
–Duzǵa ketti.
–Qashan keler?
–Jaz keler.
–Jaz kelmese?
–Gúz keler.
–Pállen-pish,
–Sen tur,
-sen shıq! — dep bir ayaqtı sırtqa shıǵaradı. Eń sońında bir ayaq shıqpay qalǵanda hámmesi sol balanıń ayaǵın uslap turıp qıtıqlaydı. Oyın usılay dawam ete beredi. Bul oyın arqalı balalar sanawdı, jıl máwsimlerin bilip aladı.
«Túlkishek» ti bilmeytuǵın bala az, ol awız eki ádebiyattıń balalar folklorında kútá keń óris alǵan. Oyınǵa aralasqan hár bir bala «Túlkishek»ti tez yadlap aladı, hám aytıp júredi.
«Túlkishek» ápiwayı balalar oyını bolıp ǵana qalmastan, onıń mazmunı arqalı ótken zamandaǵı ayırım turmıs kórinislerin balalarǵa tımsal túrinde ıqshamlap, jeńil til menen, yadlawǵa qolaylı etip uqtırıp kelgen bolsa kerek degen pikirler de ushırasadı. Bunda túlkishekke soraw beriledi de, bunnan soń túlkishek penen balanıń soraw-juwabı baslanadı.
273
–Há túlkishek, túlkishek,
–Túnde qayda barasań?
-Mamamnıń úyine baraman,
– Mamań saǵan ne berer?
-Eshki sawıp sút berer,
-Eshkisiniń súti joq
-Ilaǵınıń putı joq.
-Taram-taram et berer, -Onı qayda qoyasań?
-Tal túbine qoyaman.
-Iyt áketse qáyteseń?
-Iyt awzınan alaman.
-Batıy xanǵa baraman. Batıy xannıń nesi bar? -Ushar-ushar qusı bar. Ushıp ketti hawaǵa Qaytıp tústi dáryaǵa, Dárya suwın qurıttı. Aq shabaǵın shiritti. Bir baydıń jurtında Eki tıshqan talastı. Saqalların julıstı.
Qosıqtaǵı «mama» sózi – apa, kempir apa mánisin bildiredi. Sonlıqtan da bunıń «apamnıń úyine baraman», «apań saǵan ne berer» dep aytılatuǵın variantları da bar.
274
«Túlkishek»ti kóbinese baqsha jasındaǵı yamasa baslawısh klass oqıwshıları qulshınıp oynaydı. Bul arqalı balalar qosıq yadlawǵa, ziyreklikke, tapqırlıqqa baǵdarlanadı. Sonday-aq haywanatlar dúnyası menen tanısadı. óosıq dáslebinde aytıs túrinde baslanǵanı menen sońında qandaydır tariyxıy waqıyalar, turmıslıq kórinisler haqqında sóz boladı. óosıqta hár bir haywannıń ózine tán bolǵan qásiyeti aytıladı. Túlki-awız eki ádebiyatta, erteklerde hiyleker obrazında kórinedi. Eshkiniń sút, et beretuǵınlıǵı, iyttiń hár nárseni tartıp ketetuǵın ádetin, quslardıń shabaqlardı jep qurtıwı, tıshqanlardıń óz-ara urısıwı bulardıń barlıǵı balalarǵa tárbiyalıq áhmiyetin uǵıwında joqarı áhmiyetke iye.
«Hákke qayda» oyını. Bul da hám qosıq hám oyın. Bul oyın balalardıń sóylew qábiletin ósirip, shaqqan háreketleniwge baǵdarlaydı. Oyın soraw-juwap dialog túrinde alıp barıladı.Oyınshılar eki toparǵa bólinip, qol uslasıp dóńgelenip turadı.
Oyın basqarıwshınıń kórsetpesi boyınsha birinshi topar, ekinshi topar oyınshılarına qol uslasıp, bir ayaqta sekirip aylanıp júredi
-Hákke qayda?
– Uyasında.
-Ne qılıp atır?
-Keste tigip atır.
-Kestesi qanday?
– Alaqanday…
-Dárwazanıń awzı qaydan?
-Óte beriń bunnan.
-Neshe atlasam ótemen?
-Eki atlasań óteseń…
-Bir nan jeyseńbe?
-Jartı nan jeyseńbe?
-Bir nan jeymen.
-Al basla.
275
Bul « Hákke qayda» soraw-juwap oyını arqalı balalar keste tigiwdi, sanawdı, jartı menen pútindi bilip ǵana qoymastan, al kúndelikli ámeliy turmısqa kónligiwdi de úyrenedi.
Balalar oyınlarınıń jáne bir túri « Shaǵala». Bul da hám oyın, ham qosıq. Shaǵalakóbinese suw boyında jasaytuǵın aq qus. Bul oyınnıń óz aldına naması boladı. Oyında balalar qolların oyınǵa qosıp shappatlap ses ırǵaqları menen nama shalıp «shaǵalalar»dı oynatadı. Máselen:
Shaq-shaǵala, shaǵala,
Kóldiń boyın jaǵala,
Uzın suwda balıq bar,
Ala almaysań shaǵala.
«Túlkishek», «Hákke qayda», «Shaǵala» oyınları arqalı balalardıń milliy oyınlarǵa degen qızıǵıwshılıǵın arttırıw, olardı shaqqanlıqqa úyretiw menen birge sol haywanlardıń túr-sıpatın, ádetin, qılıqların uqtıradı, biri-birinen ayırıp tanıwdı úyretedi.
«Aq terekpe, kók terek?» oyını. Bunda balalar biri-birine qarama-qarsı qatarlasıp qol uslasıp turadı. Bir tárep ekinshi táreptiń adamın soraydı. Birinshi topar qatnasıwshısı juwırıp qarsılas topardıń uslasıp turǵan qolların jazdırsa, jeńiske erisedi hám toparına bir qatnasıwshını alıp qaytadı.
«Aq terekpe, kók terek?» oyını folklorımızda da balalar qosıǵı sıpatında ushırasadı. Bul qosıq tek ǵana biziń xalqımızda emes al, rus, ózbek, qazaq, tájik hám tatar xalıqları arasında da háreketli oyın formasında atqarılıp kelingen.
Ǵ.Jahongirov hám Sh.Galiev «Aq terekpe, kók terek?» oyınınıń ertedegi urıwlıqqáwimlik dáwiri menen baylanıslı ekenligin aytadı.
R.Yagfarov oyınnıń tiykarǵı deregin qádimgi aǵash (terekke) sıyınıwına barıp taqaladı degen pikirdi aytqan.
N.Safarova «Aq terekpe kók terek?» qosıǵınıń payda bolıwın burınǵı mifologiyalıq dúnya kóz qarasına isengen, ertedegi ata-babalarımızdıń terekke sıyınıwın sáwlelendiriwshi túsiniklerge barıp taqaladı, – deydi. Ekinshiden adamlardıń aq reńdi «baxıt hám ullılıq» tımsalı, kók reńdi máńgilik simvolı sıpatındaǵı túsiniklerdiń dálili, — deydi.
276
«Mańlay shertpek» oyını. Eki topar qatnasıwshılarına topar basshıları tárepinen at qoyıladı. Baslawshı bir oyınshınıń kózin basıp, qoyǵan atı menen shaqıradı hám ol óz barmaǵı menen otırǵan oyınshınıń mańlayına shertedi hám ornına barıp otırıp komandası menen «Úldir, shúldir men emes» dep baqıradı. Kózi basılǵan oyınshı kim shertkenin tabıwı kerek boladı. Oyın usılayınsha dawam ete beredi.
Bulardıń hámmesi xalıqtıń balalardı tárbiyalawdaǵı pedagogikalıq dástúrleriniń biri esaplanadı. Sonlıqtan da bul oyınlardı tek ǵana dene-tárbiyası páninde balalardı fizikalıq jaqtan shınıǵıwǵa baǵdarlaw maqsetinde ǵana úyrenip qoymastan, oqıwshılardıń oy-órisin rawajlandırıwda, olardıń sóz baylıǵın arttırıwda ana-tili hám ádebiyatı sabaqlarında balalarǵa úyretilip, tez-tezden oynatıp barılsa, maqsetke muwapıq bolar edi.
A. Mustafaeva,
277
AT ÓLSE DE, QÁDE ÓLMEYDI
YUMOR-SATIRA
Salima apa balasınıń úyleniw toyın berip, sandıǵı taza sarpayǵa tolǵanı jaqında ǵana. Qolı tiyse dárriw sandıqtı ashıp, tap sarpayları qashıp ketetuǵınday ananı anayaqqa, mınanı mınayaqqa shashıp, tintip bolǵannan soń olardı erinbey qayttan taqlay beredi.
Búgin de sonday kúnlerdiń biri bolsa kerek dep gúbirlendi arshada «baz» basıp jatırǵan sarpaylar.Salima apa arshanı ashıp, ana tawardı bir, mına tawardı bir uslap, birewin alıp, birewin salıp: óoy uyattı dedi de, arshaǵa qaytarıp salıp, qulıp urdı.
—Kimdi aldı?
—Kimdi bolatuǵın edi «chistıy»ın aladı da.
—Usı bizler de arshadan qashan shıǵadı ekenbiz?
«Bárińizdiń de óz baratuǵın jerińiz, óz waqtıńız bar» — dep sózge qosıldı eski sırma shapan. Mine usı sandıq ishinde eń jası úlkeni men. Usı sandıqtan shıqpayaq ishinde shirip baratırman. Bizlerdey shapanlardı adamlar kiymeytuǵın bolıp ketken. Jańa jas gezlerimdi bilemen, áne onnan beri de kóp jıllar ótti. Usı ómirim ishinde otızdan aslam toy-merekelerde sarpay wazıypasın atqarǵanman. Eki ret namazǵa da sarpay bolǵanman.
Birinshi ret namazǵa barǵanımda tań qalǵanman. Sonda meni kimniń iynine jabadı dep tańlanıp tursam, meni bir jipke ildirip qoyatuǵın eken. Sonda namazǵa da sarpay aparameken dep xayran qalǵanman.
Bunnan otız jıl burın Salima apanıń kúyewiniń 40-jıllıq toyında kelip qalǵanman. Hár saparı kimniń iyninde bolsa da kiyilip qalǵayman dep árman etemen, biraq onday bolıp kórgen emes, meni mıjımırlap turıp sandıqtıń túbine atıp uradı. Bul sandıqqa kimler kelip, kimler ketpedi. «Pazıylet xanım» , «Gúlperi», «Eshani», «Kristall», «Samolyottan salbıradım» qullası usı qatınlarǵa xayran qalasań, sirá bir tawar degenge toymaydı eken. Hár ayda taza tawardıń atın ózleri oylap tabadı. Bir saparı men «Maparman»dı da kórgenmen, — dep gúrsinip qoydı eski sırma shapan.
— Kim shıǵardı eken, usı sarpay degendi, — dep gápke aralastı «Esmeralda». Bir kúni meni bir qudalıqta kelinniń apasına sarpaylaǵan edi, bir ayaǵı górde bir ayaǵı jerde bolsa da jańaǵı kempir:
278
—Men bunday kóylek kiymeymen dep, — meni shıńǵıtıp atıp jiberdi. Sonda qattı uyalǵanımdı hám ashıwımnıń kelgenin aytsesh. Usı qatınlardıń «moda»sı hár kúni «dollardıń» oynaǵanınday hár kúni ózgerip turadı. Usı sarpay dep qansha tartıs ókpe-giyneler boladı. Tap bizler o dúnyaǵa qosıp arqalap ketetuǵınday zatımız bolsa, kóp bolsa ólse eki metr-aq bóz tawar ketedi.
—Esitiwimshe adayı óıtayda tek er adamlarǵa arnap kiyiwge dep emes kiyiwge bolmaytuǵın sarpay kiyimler tigedi eken», — dep sózin dawam ettirdi diywana kostyum. Bizlerdi kiymeytuǵın bolsa nege shıǵaradı eken. Usı tigilgeli biri paketke júrip «diywana» boldım. «Buzawdıń qashqanı sabanxanaǵa deyin» degenleri ras eken ózi, aylanıp kelip barar jerim sandıq ya túyinshik.
—«Jer domalaq», — dep biykarǵa aytpaǵan eken. Usı sandıqqa ekinshi keliwim. Sizler de xesh gáp meni hátte kiyipte bolmaydı, — dep jańa nalınıp atır edi, Salima apa «diywana kóylek»ti sumkasına atıp urıp toyǵa atlandı.
Jana ǵana nalınıp atırǵan «diywana» kóylektiń dárriw «baxtı ashılıp» ketiwine qarasesh.
Sandıqta qalǵan sarpaylar da kúni kelip bizler de lazımlarǵa jarap qalarmız dep árman etip, awır gúrsinip qoya berdi.
A. Baymuratova.
279
TELEFONSÍZ BIR KÚN
PROZA
Tań. Uyqıdan oyana sala bas ushımda qaldırǵan telefon atlı dostımdı, janımnıń jartısın izledim. Joq. Qolıma ilinbedi. Áwele uyqılı-oyaw bolǵanım ushın solay bolıp atırǵan shıǵar dep edim. Soń jaqsılap qarasam telefonım joq. óay jerge ketti eken? Budilnik te shırıldamadı. Saat neshe boldı eken? degen sorawlar alamanında qaldım. Oy-qıyalım tek telefonda. Ońım ba ya túsim be?! Aqırı túngi on ekiler shamasında telegramm menen instagramǵa kirip otır edim ǵoy, astapralla! Uyqı menen óli teń degendey, uyqısırap ketip, telefondı ayaq jaǵıma qoydım ba eken?! Ornımnan ǵırra turıp, svetti jaqtım. Kórpemdi qaǵıp kórdim. Haw, jin be shaytan ba?! Telefonım ushtı-kúydi joq. Aqılım lal. Soń diywalda iliwli turǵan saattıń da qádiri ótti.
Adam balası solay eken, aldınan aqqan suwdıń qádirin bilmes eken. Diywalda turǵan saatqa quwatlawshı batareya sal dep anamnıń shırlaǵanına eki ay boldı. Al, men jalqawlıq etip isti arqaǵa súrdim. Aqırı saat jertóleden qonım taptı. Maǵan telefonsız waqıt toqtap qalǵanday túyildi. Búgin ózi sáneniń neshesi, neshinshi kún ekenligin de umıttım. Oqıwǵa barıwım kerekligi yadıma tústi. Bet-qolımdı juwıp, 1-2 kese shaydı urtladım da oqıwǵa jol aldım. Óytkeni, búgin seminar bar edi. Oqıtıwshımız oǵada qatal. Ózinen keyin kirgenlerdi sabaqtan shıǵarıp jiberedi. Kóshege shıqsam tap álemnen úzilip qalǵanday bola berdim. Ári-beri qaltama qolımdı suǵaman, tap telefon qaltamnan shıǵıp qalatuǵınday. Bir ózim bir atawda júrgendeymen, óytkeni, hámmeniń bası tómen túsken, hámme telefonǵa úńilip baratır. Jónelisli mashinada da basın kóterip otırǵan bende joq. Meniń menen aydawshıdan basqa. Tap bir ózim telefonsız qalǵanday boldım. Zamannan artta qalıp qoyǵandayman…
Oqıtıwshımız ataqlı qırǵız jazıwshısı Shınǵıs Aytmatovtıń «Balalıǵım» atlı kitabın bir kún ishinde oqıp keliwdi tapsırdı. Aqırı qalayınsha bir kitaptı bir kúnde oqıp bolamız ustaz, degen studentlerdiń tońqıldısına men de qosıldım. Sonda ustazımız:
280