Gúrrińler, shıǵarmalar

… Aradan úsh ay ótkennen keyin ol qara bası el-jurtına kelip tur. Úydegiler ―kelin qayda‖ dese, ol:

— Bir úydiń jalǵız qızı edi, biz perzentimizdi ol jaqlarǵa jibere almaymız, qáleseń usı jerde-úyimizde birge jasa, bolmasa saǵan ruqsat, elińe kete ber, dedi maǵan, — dep tur.

Solay etip, elge quwısqan ol awılda qańǵırıp eki ay júrdi. Qudaydıń qutlı kúni araq iship, aǵayin-tuwǵannıń úylerin páteńge keltirdi. Urlıq islewdi úrdis etti. Aqır sońında sotlanıp ketti.

— Qamaq múddetin úshqudıqta ótep atırman, — dep xat jazıptı. — Úy bettiń nasharları maǵan tiymeytuǵın shıǵar. Usı jaqtan úylenip baraman. Toyǵa tayarlanıp otıra berińler! — depti xattıń sońında.

Iláj qansha, ata-ananıń buǵan da kóniwine tuwra keldi.

Kóp uzamay qamaqtan shıqqan Iysa ­aliya ismli qazaq qızın ertip úyiniń bosaǵasın atladı.

Túrmede júrip ol bul qız benen qalay tanısqan?! Onı bir quday biledi.

Nashar hámledar eken, soǵan qaramastan ol úy jumıslarına jan-táni menen aralasıp júrdi. Sol úydiń otı menen kirip, kúli menen shıqtı. Sóytse de, ol Iysaǵa jaqpaytuǵın edi.

―Sum sumdı namazshamda tabadı‖ degeni ıras ǵoy. Kóshebiyzar qańǵıbaslar menen doslasıp ketken Iysa kún batıwdan gúzar jolǵa shıǵıp, adam tonay ma, qullası más bolıp, malaqay-shápki, kurtkilerdi qoltıqlap tún jarpında úyge keledi. Keliwden jini júkli qatınına túsedi, onı toptay domalatıp tebedi, kempir-ǵarrısı tań atqansha arashalap, biyshara nashardı qońsı-qobanıń úylerinde jasırıp, janın aman saqlap qaladı.

Sóytip júrgeninde Ǵaliya ata-anasına ―meni alıp ket‖ dep xat jazsa kerek, bir túnniń ishinde zım-ǵayıp bolıp, joq boldı da ketti ol. Iysa onı izlep áwerelenbedi. Úyrenshikli ádetin islep, máskúnemshilikke berilip júre berdi. Aqır aqıbetinde basqınshılıq etip, tonawshılıq penen shuǵıllanǵanı ushın miliciyaǵa uslanıp, taǵı sotlanıp, qamalıp ketti.

Shańaraq aǵzaları buǵan:

— Endi qulaǵımız tınısh tabatuǵın boldı! — dep bir ―úh‖lep qoydı.

251

Lekin bul quwanısh uzaqqa sozılmadı. Bir yarım jıl jańa ótti degende, keshirim dizimine ilingen Iysa jupını kiyimde esikten kirip kelip tur.

Úydegiler tap bir ázireylini kórgendey boldı. Biraq tuwısqanlar ―barmaǵın shawıp taslay almaydı‖ eken, ata-ananıń kewli ushın qudabiyzar inisiniń qılwalarına kóniwge tuwra keldi.

Endi qamaqtı basınan keshirgen Iysa ózinshe basqa bir qılıq shıǵardı. Ájaǵaları joqta shifonerde turǵan olardıń kiyimlerin ústine kiyip alıp, kóshege shıǵatuǵın boldı. ―Terektiń kórki japıraq, adamnıń kórki shúberek‖ degen gáp ıras ǵoy.

Basınan ayaǵına shekem taza kiyimge búrkenip, ol minsiz, áp-ánedey jigit bolıp shıǵa keldi.

Toy-merekelerde ol teńi tayı joq ―djentelmen‖ bolıp kóriner edi. Sonda ―aqılı eki kózinde‖ bolǵan sup-sulıw qızlarǵa ol:

— Men Alma-Atada politexnikalıq institutta oqıp atırman! — deydi eken.

Qız paqırlar buǵan inanadı.

Sonday otırıspalardıń birinen ol ákesi toǵay xojalıǵınıń basshısı bolǵan insannıń Taganrog pedagogikalıq institutın rus tili hám ádebiyatı qánigeligi boyınsha pitkergen eń genjetay qızın kelinshek qılıp, úyine alıp qashıp keldi.

Úy ishi kútpegen waqıyaǵa apır-topır bolıp qaldı. Qızdıń keyninen ―tapperdi‖ kelip, shawqım-jánjel áyne háwijge mindi. Anası, ájapaları ayday qızdı:

— Alıp ketemiz! — dep julqılap atır.

Qız buǵan kóner emes. Iysanıń ándiyshesin esitken olar ―bawır etin‖ bul úyde- ―Ǵarǵıs alǵan, qudaybiyzar‖ kimse menen qaldırajaq emes.

Aqır sońında qız pátlenip, kúshke mindi:

— Qáne, shıǵıń bul úyden, meniń endi bolarım boldı, bayawım sińdi, peshanama jazılǵanın kóremen, bul shańaraqtan hesh jaqqa ketpeymen, meyli meni kórmey aq qoyıń! — dedi ol.

Bunday jaǵdaydı kútpegen ―tapberdi‖ge kelgenler sińlisiniń bul sózlerinen keyin dárhal ókshesin kóterdi. Al Iysanıń ata-anası kelininiń bul gáplerine ishley ırza boldı.

252

―Toydıń tátárrigine kiriseyik, qudanıń aldınan ótip ruqsat alayıq‖ dep edi olar, bulardıń jarlı-jaqıbay jaǵdayın kórip, aqıl-parasatlı kelini onı isletpedi.

— Olarǵa toyǵa xabar berermiz, kelse kelsin, kelmese qoysın! — dedi ol nıqlap.

Gáp usınıń menen tamam boldı. Solayınsha Iysa úshinshi mártebe úylendi.

Endi bunı óanlıkólde kúndelikli xojalıq áspab-úskenelerin ońlaw isi menen shuǵıllanatuǵın Muwsa ismli ájaǵası járdemshi etip, qasınan qaldırmay ertip júretuǵın boldı.

Úrim-putaqları jámlesip, jas xojalıq bolǵan bularǵa eki bólmeli turaq jay alıp berdi. Olardıń turmısında barlıǵı kewildegidey edi, tek te bir kemisi-olar úsh jılǵa shekem perzentli bola almadı.

— Meni taslap ketken hayallarımnıń ǵarǵısı, biygúná perzentlerimniń kóz jası tutıp atır, — dep qamsıǵar edi sonda Iysa.

Bunı sezgendey úlken ájaǵası tuwılǵan ul balasın kelininiń etegine saldı. Bul musılmanlardıń ―sóytse kelin tuwıp ketedi‖ degen qádimgi ırımı edi.

Quday jarılqap, ırım-qırınǵa ketpedi. Kóp uzamay Iysanıń hayalı da izli izinen qursaq kóterdi. Endi olardıń úyinde eki ul, bir qız dóńgelenip oynap júrer edi.

Qaltası azı-kem qampayǵan Iysa endi tabıstı bólisiwge kelgende ájaǵası menen aytısatuǵın ádetti shıǵardı. Usınıń nátiyjesinde paydanı bólise almaǵan eki tuwısqan xızmet babında birotala bóleklenip tındı.

Biraq bunıń menen Iysanıń isi ráwaj almadı. Onda kásipke ájaǵasındaǵıday uqıp joq edi. Ol qarıydarların aldayman dep, ózi qazǵan orǵa ózi tústi, duyım jurtqa sırı áshkara boldı. Zań organlarına bunıń ústinen shaǵım kúnnen kúnge kóbeydi.

Bul dáwirde onıń hayalı bilimdanlıǵı hám iskerliginiń nátiyjesinde mektep direktorınıń oqıw isleri boyınsha orınbasarı lawazımına kóterilgen edi. Bir otırıspada Iysa onı maqtanısh penen aytpası barma, qatarda otırǵan bir quyańqı bar eken.

— Haw hayalıń úsh jıldan beri tuwmay, endi tuwǵan bolsa, onıń ústine búginliginde direktordıń orınbasarı bolıp bekitilgen bolsa, demek erkekler menen bir bálesi bar dá! — dep saldı.

Otırǵanlar ―wa-ha-ha‖lasıp kúldi.

Bul jaǵday Iysaǵa qattı battı. Shuǵıl sózge ergen ol sol otırıspaqtaǵı gápti kek tutıp kelip, araqtıń puwı menen hayalın kógala qoyday etip sabap tasladı. Bul quraqım

253

nashar ájapalarına telefon soǵıp úlgergen edi, bolmasa ǵázepke mingen onıń qolınan nashardıń aman shıǵıwı gúman edi.

Ájapaları sińlisin úyine alıp ketti.

Erteńine araqtan bası meń-zeń bolıp awırıp atırsa, eki miliciya esikten kirip kelip tur. ―Hayalım meniń ústimnen shaǵım etken shıǵar‖ degen oyǵa ketti ol. Yaq, bul onıń qam qıyalı, pasıq oyları edi.

Miliciya xızmetkerleri qarıydarlardı aldap, ońlaw ushın bergen kir juwıw mashinası, muzlatqısh, shańjutqısh sıyaqlı áspab-úskenelerdi talan-taraj etip, jumısta jibergen kemshilikleri ushın onı qamaqqa alıp baratır edi.

— O Quda, mudamı ǵarǵıs penen jasaytuǵın bunday perzent bergennen, bermegeniń maqul edi, toǵız ul emes, segiz uldıń ózi jetkilikli edi maǵan! — dep óksip-óksip jıladı sonda biyshara ana.

Ǵárip ananıń bul ahıw-zarın erinen basqa heshkim esitpedi.

— Qoy, qoy, beterinen saqlasın!-dep jubatqan boldı onı zayıbı.

Shınında da, bul gáplerdi perzentleriniń esitpegenine, kúydirgi balanıń dártinen kúl bolıwǵa sál qalǵanın heshkimniń kórmegenine bul quraqım shúkirlik etip, quwandı ana.

―Ǵarǵıs alma, alǵıs al‖ degen hikmetli gáp bar xalqımızda. Iysa ómir boyı adamlardan bir de alǵıs alıp kórmedi.

Sonıń aqıbeti shıǵar, endi ol xalıq sudı tárepinen sotlanıp, buǵan hámiyshe sadıq, perishtedey pák zayıbınan, kózleri jawdırasqan áp-ánedey bala-shaǵasınan ayrılıp, tórtinshi mártebe túrmege ketip baratır edi.

Alpıspay SULTANOV,

254

SHIRKEW

Allanazar ÁBDIEV,

Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı.

(Dawamı. Bası ótken sanda).

—Háy, sorama, dayı? Awhal shataq. Sen kelgennen soń júzimdi jılıtıp otırman. Jıllı jerdi pıshıq, bala tuwǵan qurdasıń túwe, — anam kelse de bermeyjaqpan?…

—Haw, ne bolıp qaldı, jas basıńnan? Aqırzamandı túsiretuǵınday keseliń kórinbeydi ǵoy…

—Tis ǵoy, dayı, tis! Kúydirip turıptı, zar qaqsap. Mıyıma shıǵadı, azarı. Jinli bolıp ketiw aldındaman.

—Jinli bolǵanıńdı kórsem ármanım bolmas edi…

—Háy, saǵan jarılıp otırǵan mende es joq…

—Sende burınnan es-aqıl joq ǵoy. Óziń de moyınladıń ba?

—Awa, awa. Sen jeńdiń, dayı, bul ret. Házir meniń sóylewge, seniń menen aytısıwǵa shamam kelip turǵan joq… Qáne, keldiń be, tınısh otırıp, shay, awqatıńdı iship-je. Táwir bolǵannan soń házillesermiz, — dep kópshikti jaǵına basıp solqıldap jıladı.

—Oay-bow, seniń awırıwıń awır qusaydı ǵoy… Qoysań-á, qapılta bermey. Tis awırıwǵa da adam jılayma eken? Ish awırıw, tis awırıw degenler ahwal soramaytuǵın jeńil kesellikler ǵoy. «Tıshqan kótin kórip jaralı bolar» degendey, sende bir tisim qaqsadı dep qara uwayımdı túsirip jatırsań ǵoy… Tur, qáne, túnniń

255

qarańǵısında mashınnıń parı menen qoyan awlaymız, dep kelip otırman, áytewir nárseni sıltawlatıp jatpay.

—Jan jora, jan dayım, tap usı búgin qoyayıq, ańdı. Meniń tisim zırqırap janımdı jegidey jep atır. Saǵan dálkek, ań, qızıq kerek. Maǵan tisim uwayım… — dep baqırınıp sóylenbekte Jiyenbay.

—Ne em islediń, jiyen?

—Kúni menen islemegen emim qalmadı. Duz da saldım, oyıǵına. Shırpınıń shóbin de tıqtım. Spirt qoyıp ta atırman. Jıllı maylıq basaman. Azmaz qoyadı da, qayta zırqıraydı. Awırıwı tóbeme shıǵadı, shıdatpay atır, dayı.

—Barlıq emdi islep bolǵan ekenseń ǵoy. Tek endi aldırıw qalıptı.

—Awa, aldırıw kerek. Bunıń ózi tústen keyin baslandı. Kólden balıq uslap edim, awǵa túsken eken. Sonı tazaladım, qurdasıń qırqınan shıqpaǵannan soń muzdayǵa qolın urmay-aq qoysın dep.

—Kelistireseń-aw. Tuwmaǵanda balıǵıńdı Sárbinaz tazalap júrgen shıǵar.

—Qoy-sá, gápti bóle berme. Sóytip, tazalap atırǵanda-aq qollarım qızarıp, kógerip, tońıp, pútkil denem qaltıradı. Tisim de awırıp baslaǵan edi. Zorǵa shıdap, kespelep, duzlap berdim de peshtiń quwısına qıysaydım, jıllı jerde qoyar, ótip keter, dep. Naǵıǵan, qoymay atır. «Aldırmasam bolmaydı» ǵa kelgende kesh túsip ketip edi. Endi azanda túbi menen suwırtıp taslayjaqpan. Biraq sol azanǵa jetiwim qıyın bolıp tur ǵoy, jan jora… Meni sóylete berme?! Bar, otır, saǵan buyırǵan shıǵar, balıq quwırdaq. Qaraqanıńa jep al, dayı.

—Balıq usladım, qoyan tuttım, jeyik, dep ara-tura shaqırıp tursań, yamasa dayılarıńa aparıp berseń bunday bolıp azarlanbas ediń. Sıqmarsań-dá… Al endi jey ǵoy. Bári bir saǵan emes, dayıńa buyırmadı ma? «Quday sheber me, qurqılday sheberme», degen…

—Háy, aldıńa qarap balıǵıńdı jep alsa, sóylegenshe. Tikeni tamaǵıńa keselep turıp qalıp, sen de ólerseń. Jalań maǵan qalıp júrer, dayı!

—Aytpaqshı, jiyen, bir emi bar eken ǵoy. Kúni menen yadıma da túspepti. Túskende de sen onı islemeyseń-aw, biraq.

—He, nege islemeymen?! Isleymen! Tisim qoysa boldı, ne dári bolsa da buyıra ber.

256

—Háy, yaǵ-aw, islemeyseń. Lekin onı islediń, dárhal qoya qoyadı. Men de ekiúsh ret sóytkenmen… Jigirma bes-otız bes jaslar ózi tistiń awıratuǵın dáwiri eken ǵoy. Úydegi qurdasıńnıń emiziwli waqıtları, senikindey. Tisim azabımdı berdi. Sonda qurdasıń ayttı: «Sútimnen kesege sawıp bereyin. Awız toltırıp urtlap, awırǵan jaǵına qıysaytıp biraz uslap tur. Keyin shayqap-shayqap iship jiber», dep. Aldın «Qoysá, endi seniń sútińdi iship júremen be?» dep edim. Tap senikindey basqa emlerdiń bárin islesem de qoymaǵannan soń, iytten qor bolıp «Sawıp bere ǵoy», dep ózim jalındım. Ol da «Jańa emizip edim, birden shıqpaydı. Eki saattay kúteseń» dep bir saparı dińkemdi qurtqan. Jiyen, áne, tistiń emi. Attay bolıp keteseń, urtlap, iship jiberiwden. Biykarǵa aytpaydı, shıpakerler ananıń sútinde barlıq vitaminler bar, qattı paydalı, dep. Sonnan berli men ana súti barlıq keselliktiń dawası dese de isenemen.

—Qalay bolar eken, bala?

—Zor boladı, — Sálmen bas barmaǵın kórsetti.

—Aldap turǵan joqsań ba, dayı?

—Háy, saǵan awız awırtıp túsindirip otırman-aw, kúni menen. Óziń bil, jılap jata ber, onda, way-waydı salıp. Biraq mal qoraǵa barıp jıla, men balıǵıńdı tınısh jep alayın.

—Qudaydıń márki. «Qassapshıǵa et qayǵı, qara eshkige jan qayǵı» degen. Saǵan balıq uwayım… Sárbish, berman kel. Bir kesege sútińnen sawıp bere ǵoy. Otız eki tisimniń bári, jaq-paǵı menen qosılıp zar-zar qaqsamaqta. Azanǵa shekem hesh shıdaw múmkin emes. Bol, tez, sawıp ber! Oay-way!

Jiyenbay Sárbinaz bergen yarım kese sútten urtın toltırıp iship, biraz jattı. Sóytti de awzınıń ishinde lıq-lıq etkizip shaydı da iship jiberdi.

—He, ne qıldı, qoydı ma? — dedi kúlip Sálmen.

—Qáydem. Birden bilinbeydi. Hazarı qaytqanday ma, ya kewlime me?

—Qoyadı, qoyadı, qorıq pa. Sárbi qurdas, Jiyenbay sútińdi iship, endi seniń de balań boldı. Tisi qoymasa, birotala azanǵa shekem balań menen alma-gezek emizip shıǵarsań… Awqattıń pátiyasın eteyin. Nesiybeleriń mol bolsın, áwmiyin! Men kettim.

—Háy, Sálmen, ne dep atırsań? Balań degeniń ne?

—Sútinen ishseń, balası bolmay, nesi bolasań, endi.

257

—Oay-way, óltirdiń, meni dayııı! Seniń emińdi islegenshe jin urıp nege ketpedim, wah-wah!… Oay-way-áy! Saǵan isenemen be, mende! Bolar is boldı, dayı. Gáp shıqpasın, sennen ótinish, jorajan!

—Mennen shıqpas-aw, biraq mına shofyor jigit bar ǵoy. Buǵan aytpa degen menen awızbastırıq bermeseń tınısh júrer deyseń be?

—Beremen. Shańaraǵım buzılıp ketkennen, Sárbiden ayırılǵannan bar baylıǵımdı bereyin… Inim, gáp usı jerde qalsın. Sırtqa shıqpasın. óatın, bir million sum alıp kel.

Jiyenbay orawlı aqshanı alıp shofyor jigitke usındı. Sálmen oǵan kóz qısıp, ala ber, degen ishara bildirdi. Jigit alıp onı Sálmenge uzattı. Dayısı bir buwat puldı uslap turıp:

— Jiyen, hadal malım, taxtaylarǵa ketken ǵárejetim qayttı. Raxmet, — dedi. — Mına jigitke de aytarman, gáp shashpa, dep. Lekin bári bir quday kórip turıptı ǵoy, onı ne qılasań? Seniń aqshańa satılarma eken, ol?

Jiyenbay jiyen házillesip oynaǵanda bunday bolıp baplanaman, birde bolmasa birde usı dárejede «Oyınnan oymaq shıǵadı», izi usınday nasırǵa shawadı, dep hasla oylaǵan joq edi.

Gáp tura ma, saǵan? Jiyenbaydıń óz qatınınıń sútin ishkeni barlıq jerge járiya boldı. Jiyen basın kótere almay qaldı. Hámme onıń ústinen kúlip atırǵanday, masqaralaytuǵınday. «Qoyandı qamıs óltirer, jigitti namıs óltirer» degendey, ilaj qansha, ol qıymasa da, áp-ánedey kelinshegi menen «ayırılısaman» dedi.

Aǵayin-tuwǵan, jaqın-juwıq, doslar, qońsı-qobalar táwelle salmaqta: «Perzentiń bar. Kelinshegiń súyedi, sen jaqsı kóreseń. Gáp-sózdi eleme. Aytqan ayta bersin. Sen bilmey ishkenseń. Onıń ústine, ne nárseni de em ushın ishiw ayıp emes» dep atır.

Sálmen de kelip: «Keshirerseń, jora. Izin oylamappan. Jeńemen, dey berippen», dep keshirim soraydı. Biraq bári kesh. Ótkennen soń ókingenniń paydası shamalı edi.

Jiyenbay bul gáplerge «qulaq asıp» hám ózi de kelinshegin qıymay eki-úsh hápte birge jasadı. Lekin bári bir, hámme, hátte qońsılar, aǵayinler de, joraları da «qatınınıń sútin ishken» dep atırǵanday tuyıla beredi. Hátte, «hayalın emgen» degen gáp te qulaǵına shalınadı.

Usınday sarsıqlı gáplerden úyden shıǵa almay qaldı.

258

Ol úsh hápteniń ózinde ruwxıy túskinlikke túsip, shóptey sarǵayıp, azıp, tozıp ketti. Ishki dártten sap-sarı zapıran qusadı. Qan taslawǵa deyin bardı. Onıń túrtúsin kórgen adam mınaw bayaǵı tolıqtan kelgen, beti shıjıqtay, sulıw jigit, shoq, oyınshıl Jiyenbay degenge hesh isenbes edi.

«Seniń tiri júrgeniń kerek!» — dedi ata-anası.

«Seniń sawlıǵıń, jigit bolıp basıńdı tik uslap, kóterip júrgeniń kerek, — dedi kelinshegi Sárbinaz, márt eken. — Men bárine qayılman. Qayta úyleniwine ruqsat etemen».

«Betińdegi shirkew úylenbeseń ketpeydi. Adamlardıń betine tik baǵa almaysań», dedi ata-anası gúldey perzentiniń kúnnen-kúnge solıp baratırǵanınan táshwishlenip.

Aqırı táǵdirine qayıl bolıp, náilaj Jiyenbay… qayta úylendi. Sárbinaz da… qayta turmısqa shıqtı.

Usı waqıyadan soń Jiyenbay da, Sálmen de oyınların birotala tırtım qoydı.

Bul qayǵılı waqıya kópshilikke sabaq boldı. Bunı esitken dayı-jiyen, jezde, qáyin, baldızlar da bir-biri menen oylanıp oynaytuǵın boldı, dálkeklesse de endi júdá shekten shıqpas edi.

Allanazar ÁBDIEV

259

JEŃGELER

PROZA

Qalada turaman. Awıldan merekege shaqırıq bolsa qalmayman. Búgin avtobusta toyǵa kiyatırman.

— Shofer bala, Jańabay aǵanıń gújiminde toqtap al, — dedim esitpey qalar dep dawısımdı kóterip.

Avtobus toqtadı. Men avtobustan túsiwden gújimdi sayalap turǵan adamlarǵa qarap júrdim. Kópshiligi qız-kelinshekler, hámmesi tanıydı. Sálemlesip eki-úsh adım atqanım, sırtımnan qanday da bir qarıwlı qollar qapsıra qushaqlap aldı. Sonıń arasında eki kózimdi alaqanı menen bastı.

—Ayna ma, taraq pa? — dedi.

—Ayna.

—Onda aynańa qara, men kimmen?

Dawısı tanıstay, biraq ekilenip birden juwap beriwge júregim dawamadı. Dárhal bileklerin sıypaladım, sol-sol, tap ózi, bileginen bilezigin taslamaydı.

—Dáme kishemiseń?

—Taptıń, taptıń, tanıdıń bala, — dep qolların jazdırıp kóristi.

—Bala-shaǵań aman ba?

—Raxmet, kishe, hámme amanbız. Ózińniń jaǵdayıń qalay? Aqlıqlar ósip atır ma?

—Qudayǵa shúkir, birewden ilgeri, birewden keyin degendey, úydiń qıbır-sıbırı… Háreketke — bereket dep júrmiz.

260