Gúrrińler, shıǵarmalar

setimshilew bolama, qoraǵa kirmeydi. Máyeklerdi de ózim terip shıǵaman. Erkekler endi ­ǵawırlasıp tarqastı.

Aysulıw usı kúnnen baslap qoraǵa kirgisi, periyler mákanına bir múyeshi kirip ketken tawıq qoranı ashıp kórgisi kele berdi. Bular ápsanama yaki ıras gáppe ózi sınap kórgisi keldi de turdı. Úyde jalǵız qalǵan kelinshek bir-bir bolıp qoraǵa jaqınladı. Tawıq qora menen mal qoraǵa aparatuǵın dálizdiń esigi ashıq tur. Yaǵnıy tawıq qora bos, tawıqlar júrgende de es bolarmedi.

Aysulıw ishke kirdi.

Aysulıw, áy Sápiwranıń qızı, berman qara! Men Sápiwranıń qızı emespen, ol meni tuwıp, toǵız aylıǵımda kempir apam Nursulıwǵa taslap ketken. Óz balasınıń rahatı ushın xojalıqtı buzıp, balanı tiri jetim qılıw degen jaqsı emes. Men Sápiwranıń qızı emespen. Ol tıǵılıp jılap jiberdi. Haw toqta, men kim menen sóylesip atırman ózi.

Meni shaqırǵan kim? dep ján-jaǵına qaradı.

Bári bir Sápiwra seni tar qarnında 9 ay kóterip júrdi. Toǵız ay emizdi keyin… degen jaǵımlı dawıs júdá jaqın jerden esitildi. Ol endi aldına qaradı. óoranıń tórinde qıp-qızıl gilem ústinde bir hayal jambaslap jatır edi. Ol jaǵalı uzın jeńli sarı reń kofta hám keń, qara hayallar shalbarında edi. Aysulıw qorqıwdı umıtıp jiberdi. Periylerdiń ókshesi bolmaydı deytuǵın edi, ol hayaldıń ayaqlarına qaradı. Shıraylı shfilka óksheli qara tufliy kiygen. Qulaǵındaǵı ájayıp sırǵa menen barmaqlarındaǵı altın júziklerdiń almaz kózleri, ebindey túsip turǵan quyashqa ushqın shıǵarıp atırǵanday shaǵılısadı…

Toba! Bunshama zamanagóy kiyingen, bir bay hayalǵoy bul. Shashlardıń mına túrmegi «Konekal xvost» dep atalar edi sol waqıtları. Aysulıw bul eń sońǵı moda da kiyingen hayaldan kimsen dep soramadı. Oǵan bári túsinikli edi. Atasınıń gúrrińin ápsana degenine ókindi. Mátjan baslıqtıń keselin esitkende, komada jatırǵan insult bolǵan adamnıń túsiǵoy dep oylap edi.

Al ózine bolsa, tili jamanlap tursada, bir kórip sóylesiwdi árman etken anasın esletti. Toba bul periy degeniń barıp turǵan «awrıwlı jerińdi» tırnap sóyleydi ekendá.

Qorıqpa Aysulıw, men saǵan hesh bir zıyan keltirmeymen. Onsız da kewiliń yarım qızsań!

Aytajaǵım sen Sápiwranı izlep tap. Ol jolıńa ayday qarap júr. Aytpaqshı seni úyińde kúyewińniń kempir apası kútip otır. Sawǵaları da bar. Tezirek bar. Úlken

241

adam kútip qaldı. Aysulıw bir nárse degisi kelip edi, hayal onı uqtı da qolın silikti.

Tezirek bar!

Ol úyine juwırıp kirdi. Ata-enesiniń bólmesinde eskishe kiyingen kempir artına qarap otır. Sálem berdik apa! Kelgenińizdi bilmey qalıppan. Qoradan máyek almaqshı bolıp ketip edim… Zıyanı joq kel qasıma otır. Kempir berman burılıp qaradı. Onıń kózleri kórmeytuǵın bolsa kerek dep oyladı kelinshek. Kózleri basqasha edi.

Yaqshı men chay qoyıp jibereyin. Kerek emes!-dedi kempir. Soń birge asıqpay ishe beremiz. Minekey qızımnıń kelininde kórdim. Onıń úndemesligine itibar berme qızım. Onı bala waqtınan baslap, kúndesimniń qızları, ájapaları kóp ezgen. Aqırı ol urıspawdıń jolı dım úndemeslik ekenin uqtı. Soń er jetip, turmısqa shıqqannan sońda sol úndemesliginde qaldı. Biraq kewili taza hayal. Jalǵız ǵana ul ósirdi. Qızı ornın óziń toltır.

Saǵan durıslı hesh nárse alıp kele almadım. Mına teńgeler xan dáwirinen qalǵan. Olardı burın seniń kúyewińniń bópe waqıtında toppısına taǵıp qoyıp edim. Úlkeyip onıńday topı kiymeytuǵın bolǵan soń úzip alıp, jeńsizimniń astarına taǵıp qoydım.

Má! al qızım! Iláyım saǵanda xanlardıń dáwletin bergey! Aysulıw ornınan turgelip, «Awmiyin» dep qolların kóterip júzine tarttı. Kempir Aysulıwdıń qolına bir sheti tesilgen (iyne ótkiziw ushın bolsa kerek), 5-6 xan teńgeni saldı. Teńgeler kishkene ǵana, bolsa da salmaqlı edi.

– Endi Aysulıw berman qara, – dedi kempir. Meniń ata-babalarım, dáwletli bay ótken. Lekin bir waqıtlar bizdegi bar altınımızdı jıynap alǵan. Bul sonıńday bir hukimdardıń dáwiri edi. Kóshirip jibermese bolar dep bárine qayıl bolǵanbız. Saǵan sol dáwletten qalǵan mına tis tazalaǵısh altındı ǵana bere alaman. Onı joq etpe, bizlerdiń kózimizdey saqla!

Ol qolına tebendey joqarısı juwanlaw, ush beti jińishkerek kelgen, tap sútilmektiń sobıǵınday ǵana altındı berdi. Onıń joqarısında jip ótkizetuǵın tesik bar edi. Jińishkelew altın shınjırǵa jaqsı ǵana tabalmaytuǵın kulon eken dep oyladı Aysulıw.

Altın shınjırdı kúyewiń áperer dedi kempir onıń oyın oqıp turǵanday. Aysulıw tez shaqqan háreket penen altın sobıqtı jip ótkerip jaǵasına bekkemlep ildi.

Endi men qaytayın, at arbam kútip qaldı. Usı zamanda at arbası nesi dep oyladıkelinshek. «Enem kelgenshe otırıń ana, at arbańız kete bersin. Aqlıǵıńız kelse, motocikldiń kolyaskasına otırǵızıp ózi aparıp taslaydı.

242

Yaq dedi kempir keskin, kimseń Alawatdin baydıń hayalıman, endi mayda balalardıń patırlawıǵına minip júreyinbe? At arbam maqul. Kempir shaltlıq penen ornınan turdı. Meni shıǵarıp salıp júrme, aman bol balam! Kempir kózdi ashıp jumǵansha shıǵıp kettime, yaki kórinbey qaldıma Aysulıw bilmey qaldı.

… Keshte úyge hámme jám bolǵanda, Aysulıw huwıshsız kúyip-janıp jatır edi. «Kóz tiydi» dedi Máryam ne qıların bilmey, tezirek Ráziya táwipti ákelip, ushıqlatıp, otta ótkertip jiberiw kerek – dedi Bekturǵan aǵa. Sen barıp kel – dedi balasına, motociklińe mingizip ákel.

Motocikldiń dawısı qaytıp esitilgenshe kempir-ǵarrı bir jolǵa qarap, bir kelinine qarap telmiristi. Patır-patır, pat-etip toqtaǵan motocikldiń kolyaskasında táwip joq edi.

Qapılıp onı da birew alıp ketip pe? dedi Máryam apa táshiwishlenip.

Hesh kim alıp ketpegen, Ráziya táwip «Barmayman» dedi. Sonsha jalınsamda, erteń tań sáhár ózim barıp xabar alaman dep ornınan da qozǵalmadı.

Kúyew motociklin tez xodladı da yadına bir nárse túskendey ushıp ketti. Sál ótpey rayon orayında turatuǵın tanıs vrachın alıp keldi. Bir neshe ukollardan keyin, kelin kózin ashtı. Suw soradı.

óorqınıshlı hesh nárse joq dedi vrach. Házir mına dáriler menen birge ashshı kók chay beriń. Erteń ózin kórikke alıp barasań. Analizler tapsırsın, onı da bir kóreyik. Olar ketken soń kelin sóylep basladı.

Meni keshiriń kempir apama, chay awqat bere almadım. Asıǵıs eken. At arba da ketti.

Kelini qaytıs bolǵalı hesh jerde kóp otıra almas eken. Olardıń qızlarına qaraydı eken.

Qaysı kempir apań dep hayran qaldı Máryam apa.

– Siziń anańız – dedi kelinde hayran qalıp. Erli zayıp hawlıǵısıp bir-birine qarastı.

Tús kórgen shıǵarsań kelin, meniń anamnıń qaytıs bolǵanına 6 jıl boldı. Sizler meni sınap atırsızlarma: men ózim sóylestimǵoy, maǵan mına xanteńgelerdi berdi. Kishkene waqtında aqlıǵınıń toppısına taqqan eken. Men joytıp almaw ushın jeńsizimniń astarına jipek sabaq penen bekkemlep taǵıp qoydım. Mınaw altın sobıq bolsa, onıń tis tazalaǵıshı eken. Onı maǵan sawǵa dep berdi. Men bulardı hesh kimge de bermeymen. Qayin ene kelininiń jaǵasına taǵılǵan sobıq sıyaqlı tis tazalaǵıshtı uslap úńilip qaradı. Sol!!! Joqarısına juwanlaw tárepine aynaldırıp

243

qarasań qızdıń kelbeti naǵıshlanǵan, bir kórgen adam onı mayda naǵıshlar shıǵar dep oylaydı. Máryam apa altın sobıqtı mańlayına tiygizdi. Áy qudayım óziń aqıldan azdırmaǵaysań! –dep sıbırlandı kógerip ketken erinleri menen bul altın anamdiki, tap ózi. At arba menen ketti deydi. Durıs jas waqtımızda úyde at arba bar edi. Inimniń hayalı qaytıs bolǵanı da ıras. Lekin onıń qızlarına qarayman degeni..? Toba qızlar er jetip álle qashan turmısqa shıǵıp ketken.

Ol birden ushıp turıp, ǵarrısına suq barmaǵın shoshayttı. Ey sen dedi kelinniń aytqanların hesh kimge, hátte balańa da tisińnen shıǵarma. Periy haqqındaǵı dástanıńday qılıp, xalıqqa jayıp jiberme. Bekturǵan aǵa hesh kimge aytpawǵa ant ishti.

… Aysulıw azanda qustay jeńil bolıp turdı. Chay qaynatıw ushın sırtqa otın ákeliwge shıqtı. Seyisxananıń ber jaǵında, shabılǵan úlken torańǵıldıń kúrsidey bolıp qalǵan túbirinde otırǵan hayaldı kórdi. Ol hayalǵa qarap júrdi qasına barıp, sálem berdi.

Kel, otır, men Ráziya táwippen –dedi hayal. Esitiwiń barma? Aysulıw hayaldıń qarsısında tap hayal otırǵanday túbirge otırdı. Men chay qaynatpaqshı edim, úyge kiresizbe? dedi hayalǵa qolaysızlanıp.

— Kirmeymen dedi hayal sen bul úydiń kelini Aysulıwmısań? Biz ońasha sóylesip alıwımız kerek. Keshe seni awırıp atır dep kúyewiń bardı. Sen ókpelep júrme, ol saǵan ılayıq jigit emes.

Aysulıw hayaldıń betine tigilip qaradı. Kórinisinen neshe jasta ekenin bilip bolmaydı.

Tigile bermey-aq qoy, bári bir jasımdı bile almaysań. Men álle qashan júzden de asıp ketkenmen. Bunı tek ózim bilemen.

Aysulıw qısındı. Solayda oǵan qarap maǵan sizdi kesellerdi ushıńlap, ot ótkeretuǵın kúshli táwip degen edi. Bulardıń bári, kóz boyamashılıq ǵoy, sen soraw berme tek esitiwiń kerek. Házirshe… «Óziń sıyaqlı basqanıń pikirin oqıp alatuǵın qız keldi» – degen maǵan adamlarım. Ol kelip ózin tiklep alǵan soń, saǵan juwap degen. Yaǵnıy meniń saparım qarıyın dep tur. Bul keziler qábilet maǵan tap seniń jasıńda payda bolǵan. Ol waqıtları zaman basqasha edi. Eger men basqalalardıń pikirin oqıy alatuǵın qábiletimdi aytıp qoysam meni álle qashan óltirip jiberer edi.

Turmısqa da shıqtım, bir balalı da boldım.

244

Balam Muslimdi tuwǵan waqtımda men tuwıw jasınan ótip baratıǵan nashar edim. Kúyewim ózimnen jigirma jaslar shamasında kishi edi. Bunı da tek ózim bilemen, birinshi ret saǵan aytıp atırman. Sen Aysulıw qız ózińdegi qábiletti házirshe hesh kimge sezdirip júrme. Sen usı qábiletińe jaqın kásipti tańlawıń kerek. Sonda ǵana seniń xalıqqa paydań tiyedi. Házir aytsań yarım jinlige shıǵaradı qoyadı. Bul jerlerden ketip, oqıwıń kerek. Sennen eń talantlı psixolog, yaki vrach ilimpaz hátte akademikte shıǵıwı múmkin. Awa sen turmısqa shıqqansań, túsinemen. Men turmıs buzıw tárepdarı emespen. Sonshama qábiletiń menen tar maydan ishinde qalıp qoyıwıńdı qálemeymen.

Izzet, húrmet, adamgershilik, sıylasıq bulardıń bári de jaqsı paziylet. Lekin muhabbattıń ornın basa almaydı. Sen ele jassań, haqıyqıy muhabbatıńdı da tabarsań.

Eneń kiyatır. Sen úndeme –dep sıbırladı. Jeńil ǵana qádemler, sıp-sıp etken galoshlı ayaqlardıń kelip toqtaǵanın sezdi.

Háy sen Máryam dedi kishkene denesine jaraspaǵan iri buyrıqlı dawıs penen. Sáskege shekem uyıqlaysızlarma qalay? Qorańa kirip eki tawıqtı usla, maǵan berip jiberetuǵınıńdı ayaǵın baylap bir shetke qoy. Birewin qoranıń múyeshine soyıp qanla da, tezirek tazalap qazanǵa salıp jiber. Keliniń taza sorpa ishsin, men tawıqtıń qanatların jep tezirek ushayın. Awqat piskenshe kelinińniń tula-boyına kirgen til-suqlardı shıǵarıp turaman.

… Máryam kalima qaytarıp, bilgen duwasın oqıp, kópten berli kirmegen tawıq qoraǵa kirdi. Tawıqlardı sırtqa shıǵarıp, dus kelgen ekewin qoranıń qapısın shaqqanlıq penen jawıp alıp qaldı. Olardı quwalap júrip uslap, birewiniń ayaǵın baylap shetke qoydı. Birewin alıp shıqpaqshı edi, ayaǵına álle ne oratılıp súrnikti. Bul ne ózi dep ayaǵın silikti. Ayaǵı jaǵımsız shobıtqa kirip ketken, sonı súyretip kiyatır eken. Tawıqta jiberip ilme-tesik bolıp ketken shobıttan ayaǵın shıǵarıp aldı. Shobıt qayaqtan kirgen ózi dep jıynastırıp sırtqa alıp shıqpaqshı edi. Ala-kóleńke qoranıń ishinde shobıttıń shirimegen qatlamları tanıstay kórindi. Qoldan naǵıs tigilgen, qara sátiyin astarlı jaǵa pútin edi. Jańa ayaǵı sol jaǵaǵa ilingen eken. Bul anasınıń eski kók kóylegi keshe keshte kelini kórsetken altın sobıqtı usı kók kóylektiń jaǵasına bekkem esilgen jip penen baylap qoyatuǵın edi. Minekey jiptiń shirimegen bólegi jaqında úzip alınǵanı belgili. Máryam hayran bolıp jan-jaǵına qaradı. óoranıń múyeshi qoldan tırnap qazılǵan. Táwir-aq shuqır bolıp qalıptı. Shuqırdıń ishinde jáne bir topıraqqa bılǵanǵan látte bar. Alıp kórdi. Shirip úlgermegen qara ǵıjım jeńsiz. Astarı ele bekem ǵana, kóylektey uslaǵannan ıdarap turǵan joq. Astardıń bes-altı jerinde tigilgen sabaqtıń úzilgen ornı.

245

Máryam jeńsizdi kóterip alıp topıraǵın silikti. Jılt etip bir nárse tústi. Ala-kóleńke, serpilip, biraz quyash kórindi. Hayal barmaqları menen topıraqtı titkilep túsken nárseni taptı. Bul keshe Aysulıw kórsetkenindey xanteńge edi.

Máryam ótken kúnlerdi keshegidey esley basladı. Anasınıń merekeleri ótken soń, kiyimleri de aǵayin-tuwǵan jaqın hayallarǵa «iyisi» dep úlestirip jiberildi. Úyine kelgen soń da anasına tiyisli qalǵan-qutqan kiyimlerdi jıynastırdı. Anası qızınıń úyine tez-tez kelip turatuǵın bolǵan soń, ayırım kiyimlerin jáne kelemenǵoy dep taslap ketetuǵın edi. Tazaraqların alıp qoyıp, gónetozlawların bir sharshıǵa túyip alıp qoydı. Bulardı ne qılıwdı jolı qaytqan kempirge oylassa, ol órtep jiberip júrme. Kómip tasla! –dedi bálki bul kiyimler marhumanıń ekinshi dunyasında da kerek bolar degen edi.

Bir jerge kómerseń dep Bekturǵanǵa berip edi. Ol sol jerge kómgen ekendá. Bulardıń barlıǵı aydan anıq boldı dá, kelininiń ısıtmalap awırıwı, xanteńgeler, házirgi ólshemde on grammnan aslam bolǵan sap altınnan islengen sútlemektiń sobıǵı sıyaqlı tis tazalaǵısh…

Máryam, ózi túsinbeytuǵın nárseler haqqında kop oylamay-aq qoyayın. Bul dúnyanıń sen biz bilmegen jumbaqları kop deytuǵın edi anam!

Tezirek anam ushın, iyis shıǵarıp, (may­ǵa, sozban pisirip) tarqatıwım, quran qátim etkizip jiberiwim kerek. Ol asıǵıslıq penen eski nárselerdi jıynastırıp, sol qazılǵan shuqırǵa qolı menen kómdi. Dáslep uslap, keyin ózi jiberip qoyǵan tawıqtı quwaladı.

N. ATABAEVA

246

ǴARǴÍS

Alpıspay SULTANOV,

Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı.

Iysa ismli bul bala tuwılıwdan shataq, bir jılasa, hesh kimge-hátte anasına da jubanbaytuǵın júwermek bolıp shıqtı. Bes jasına shekem awzı emshekten beri ketpedi, kúni-túni anasın emdi.

Úlkeye kele bul bala jónsiz ádetlerin qoyar dese, qaytama gújitti. Onıń shıdamsızlıǵı sonshelli, anasınıń óńirine asılıp alıp, kóyleginiń sádeplerin sheshpesten, asıǵıslıq etip julqılap, jazdırmastan ilgeklerin úzip, onnan dús kelgen jerde emiziwdi talap etetuǵın kılıqtı shıǵardı.

Kekse anaxanlardıń másláhátlerine bola, onı emshekten bezdireyin dep, anası mámmesine burısh jaqsa, ol ashıwlanıp aybat shegip, qolların siltep, ózin dúnyaǵa keltirgen qáwenderiniń kókireklerin tırnap taslar edi. Shataqlıǵı sonsha, nabada úy isine, xojalıq jumıslarına aralasayın dese, hasla anasınıń adımın attırmaydı, mudamı shalǵayına asılıp júrgeni júrgen.

«Bul bala qıńırlıǵın endi qashan qoyadı, esine ener waqtı boldı-ǵo» dep, bir kúni: «bunıń názerin basqa jaqqa awdarayın, oynap azı-kem alaǵada bolsın» degen niyette anası buǵan jańa tuwılǵan, qap-qara bala pıshıq ákelip berdi.

Shınında buǵan dáslepki waqtında onıń az da bolsa dıqqatı bólindi, ol bala pıshıq penen qunıǵıp oynay basladı. Biraq pıshıq biysharanı mıjǵılap, urıp-soǵıp, julqılap kúni boyı oǵan esap-sansız azap berer edi.

Túnde úyqıǵa jatqanda bala pıshıq arman-berman awnay beretuǵın Iysa ismli bul balanıń astında qalıp, ólim halatına talay duwshaker boldı.

Sonday kúnlerdiń birinde qońsı úydiń ǵarrısı qaza tawıp, onıń aǵayin-tuwǵanları janazaǵa jıynaldı. Ǵarrınıń as-abatın beriwge úlken shúlen qara qazan asılıp, onda

247

gósh qaynatıla basladı. Ol pisip qaldı-aw degende, aspaz góshti taypaq tabaqqa súzip, qońsı úylerdiń hayalların qamır jayıp, gúrtik salıwǵa shaqırdı.

Sonda sheshesiniń «Úyde qal» degenin tıńlamay, shataq bala Iysa anasına erip, onıń shalǵayın jazdırmastan qazannıń basına keldi.

óara qazannan súzilgen gósh eki taypaq tabaqqa shıǵarılıp qoyılǵan edi. Hayallar gúrtik salıwǵa tayarlanıp turǵanda pisken góshke kózi túsken Iysa qıńırlıq ete basladı. Qápelimde ol ashkózlenip:

— Maǵan gósh ber! — dep qıshqırdı aspazǵa qaray.

Balasın tınıshlandırıw ushın anası ótinish etip, aspazdan bir túyir gósh soradı.

— Boladı, gósh jańa ǵana qazannan shıqtı, házir súzgen edim, dárhal uslata qoysam balańnıń qolı kúyip qaladı, sál suwıǵannan soń beremen, — dedi aspaz ananıń tilegin maqullap.

Biraq shataq bala Iysa buǵan kóne qoymadı, ol shıdamsızlıq etip, jer tepsinip, ókirip jıladı. Onı toqtatıw hesh múmkin bolmay qaldı. Aytqanı orınlanbaǵan ójet bala qápelimde qıńırlıqtı burınǵıdan da gújitip, qolındaǵı qoltıqlap júrgen qap-qara bala pıshıqtı sorpa qaynap turǵan qara qazanǵa ılaqtırıp jibermesi barma!

Qara qazanǵa túsken qara pıshıq qıyǵırıp bir dawıs shıǵardı da, hap zamatta únine suw quyılıp, qaynap turǵan sorpada sespey qattı!

Óli pıshıqtı aspaz ojaw menen súzip alıp, sırtqa shıǵarıp tasladı. Bunı kórip turǵan qatın-qalashlar qápelimde shuwlap qoya berdi:

— Endi ne qılamız, pútkil el jıynalıp otır, awqat tartıw máselesi qalay boladı, janazaǵa jıynalǵan sonsha adamǵa tabaq tartıw kerek emes pe?!

Aspaz basın shayqadı, sabır-tahatsız bul balanıń usınday etetuǵının kim bilipti, aqırı?!

— Ox, shataq boldı. Bar góshti tabaqlarǵa tartqan jaǵdayda ol kimge jetedi?! Endi qazandaǵı sorpa bolsa, mákiriw boldı, oǵan gúrtik salıp, adamlardıń aldına tartıw barıp turǵan gúná esaplanadı! — dep táshwishlenip, ne qıların bilmey ári oylanadı, beri oylanadı aspaz.

Sonıń arasında kóshe biyinen:

— Awqat tartılsın! — degen xabar keldi.

Aqır sońında aspaz náyiláj ishinen bir nárselerdi aytıp gúbirlendi, keyin:

248

— Quday keshirsin, gúrtikti sala berińler! — dep hayallarǵa buyrıq berdi.

Qaynap turǵan sorpaǵa salınǵan gúrtik dem de pisti. Keyin tabaq tartıldı. Bilmegenler onnan jedi, bilgenler onıń góshin de, gúrtigin de shımshıp almadı, asılǵan awqattıń sorpası yarım bolıp qara qazanda qaldı.

Solayınsha jıyın tarqaldı. Ananıń kewline bola esittirip aytpaǵan menen qara qazan dógeregindegiler Iysanı ishley ǵarǵadı.

Al kópshilikten qısınǵan biyshara ana úyine kelgennen keyin balasın: «meni masqara ettiń sen jalmawız juwermek» dep urıp, kógertpegen jerin qoymadı.

Sonda balasınıń kózinen jas ta shıqpadı, taypaq tabaqtan qalay alǵanı belgisiz, ol úlken bir jilikti qolına alıp kemirip, maza qılıp góshin jep júr eken.

— Jer tartqır júwermek, bir shuqım gósh ushın bir qazan astı haramǵa shıǵardıń sen! Onıń gúnásınan endi qalay shıǵasań?! Kamalıńa kelmey atırıp kóptiń ǵarǵısına ushıradıń! Qarshadayıńnan nápsi bálesine shalınǵan ashkóz bende sen kele bolsań bolar edi?! Ájaǵalarıń-ájapalarıń áp-ánedey, tártip-intizamlı, sen bir óziń bir bólek, jalmawız, basıma shıqqan bále boldıń! Adam esitpegen, kóz kórmegen jaǵdaylarǵa duwshaker ettiń bizdi! Bolǵan istiń elden xalıqtan uyatın aytsash! Jurttıń kózine qalay qaraymız endi?! «Eldiń awzın jabıwǵa elli qarıs bóz kerek!» ákeń bunı esitse, urıp óltiredi seni! — dep qamsıqtı ana.

Bul gápler Iysaǵa tásir de etpedi. Bir jilikti bir ózi jep, góshke toyǵan onıń párwayı pánseri edi.

… Aradan kúnler ótti. Quda ǵarǵıs alǵan bendesin jazalawǵa asıqpas eken. Hárqashanda qılmıs istiń zawalı bar qusaydı.

Kóp uzamay Iysanıń eki kózi ot janıp qıshıy basladı. Keselxanada bunı kórip em buyırǵan duqtırdıń kózine quyıwǵa bergen dárileri de ońlı tásir etpey, ol qápelimde jaqtı dúnyanı pútkilley kórmey qaladı.

Ana paqırdıń onı aparmaǵan shıpakeri qalmadı. Ol Nókistiń, Tashkenttiń klinikalarında da balası menen háptelep, aylap jatıp shıqtı. Almaǵan dárisi joq, lekin olardıń heshqaysısı balanıń kózine payda bermedi.

Nátiyjede barlıq emnen túńilip, «kóptiń ǵarǵısına ushıradı bul júwermek» degen sheshimge keldi ana. Keyin ol biyshara balası menen qaza tapqan qońsı ǵarrınıń qoyımshılıǵına barıp, «Ápiw ete gór» dep jalınıp-jalbarınıp, keshirim soradı.

Ataqlı áwlilerge qatnadı. Keyin ulamalardıń másláháti menen qońsı ǵarrınıń atın atap, qalıs sadaqa dep, xalıqqa as berdi.

249

óudanıń káramatı shıǵar, yaki áwlielerdiń sharapatı ma, ya bolmasa qılmısın moyınlap táwbege kelgenlikten be, qullası kálam, óldim azarda balanıń kózi ashıladı.

Sonnan keyin barıp, qatarınan eki-úsh jılday keshigip, Iysa mektepke bardı. Biraq bilim dárgayınan ol ońlı tálim-tárbiya ala almadı. Bilim-ilim onıń miyine juǵıspadı. Aqır sońında:

—Maǵan oqıw qonbaydı, endi kásip úyrenemen, — dep ol SPTUǵa ketti.

—―Jeti ólshep bir kes‖ deydi halıq danalıǵı. Sol aytqanday, balaǵa ism bergende de oylanıp is tutıw kerek-aw! — dep gúbirlenip qoydı anası.

Shınında da, geyde tuwılǵan náresteni ullı adamlardıń atı menen atap atırǵanda ulamalar: ―qoyıń, oylanıp is tutıń, bala ol attı kótere almaydı, jańa dúnyaǵa kelgen nárestege bul ullı ism awırlıq etedi‖ deydi.

Biraq kópshilik buǵan asa itibar bere qoymaydı. Perzentine nurlı keleshekti minásip kórip, jaqsı at qoyıp azan ayttıradı, nızamlı túrde gúwalıq jazdıradı. Keyin balası kewlinen shıqpaǵanına ınjılıp júredi.

Payǵambardıń atı qoyılǵan Iysanıń ata-anası da perzentine bunday attı qoyǵanına ókiner edi. Lekin ismi daǵazalanıp, ol hújjetlerge jazılıp ketkennen keyin oǵan ketken qáteliklerdi dúzetiw ańsat bolmadı.

―Kásip úyrenemen‖ dep SPTUǵa ketken Iysa bul bilim jurtınıń úsh mezgil awqatın jep, kiyimin kiyse de, oqıtqan kásibin iyeley almadı.

Talabı kelispey sóytip júrgeninde ol áskerlikke alındı. Shegi Aqmola degen jerge túsipti. Qurılıs batalonında eki jıl xızmet etti.

Áskeriy múddeti pitip shamalasıp, endi úyge qaytadı-aw degen waqıtta onnan xat kelip tur. Onda:

—Men bul jaqta bir orıs qızı menen tanısqan edim, ol mennen hámledar bolıp qalıptı, aman saw bosansa, úshew bolıp elge baramız! — depti.

—Ájaǵaları úylenbey júrgende bunıń ne qılǵanı?! — dep kúyip-pisti ata-anası. Tuwǵan-tuwısqanları bolsa, onıń qılwalarına túpten qarsı boldı. Aqır sońında:

—Ájaǵalarıń, ájapalarıń turmıs qurmay atırıp islegen bul isiń nırqqa sıymaydı, abzalı sol jaqta júre ber, tiri bolsań, elge bir quwısarsań! — dep xat jazdı oǵan ákesi.

250