Gúrrińler, shıǵarmalar

Solay etip Vanekti bası shabılayın dep turǵan jerinen patshanıń kúymesine mindirip alıp qayttı. Al patshanı Vanekka qarsı qayraǵan másláhátgóy jazaǵa tartıldı.

Shirkewde duyım jurttıń qatnasıwında Vanek penen patshanıń qızınıń nekesi qıyıldı. Olar shirkewden shıǵıp kiyatırǵanda, aldılarınan Baxıt penen Aqıl shıqtı. Aqıl Vanektiń basında Baxıt shıraǵı janıp kiyatırǵanın kórip, jas kelin-kúyewge jol berdi. Sol waqıyadan baslap Baxıt penen Aqıl ushırasqanda, Aqıl bárqulla Baxıtqa jol beredi.

Qaraqalpaqshalaǵan: Gúlnara Ibragimova.

201

―TAP BERDI‖

—Tart qolıńdı, uslama meni! Qızım qayaqta.

—Haw, qaraqlarım, gáptiń bası assalamnan baslanadı, asıqpay turıń, hal awhal sorasayıq, jol bolsın aytayıq!? Ayıbımız bolsa bas iyeyik, — shırlap qalǵan kóshe biyiniń sózi dúbeleyge ergen jón aldı qarabaraq qurlım bolmadı.

Iri deneli káywanı qızdıń betine «shırp» ettirip shapalaq tartıp jiberdi. Izinen kelgen awıl hayalları bunıń qolın uslap qalıwǵa úlgermey qaldı.

—Óybey, mańlayım, dostım-aw, bul ne qılǵanıń? Qoy, qızdı urma, — kósheniń anaw-mınaw túyinin sheship júrgen kátquda hayalı da bunı kórip, kózleri alarıp qorqıp ketti.

—Seniń ne jumısıń bar, ózimniń qızım, qálesem usı jerde óltiremen, júr qáne aldıma tús…

—Dostım-aw, qızdıń baxtına teppe, nesip–duzı usı úyge buyırǵan shıǵar, — awıl kátqudası qızdıń bir qolınan uslap qaldı.

—Yaq, ózimniń atastırıp qoyǵan kúyew balam bar, podrugamnıń balası, bersem tek soǵan beremen.

—Aynalayın shıraqlarım, men bir tóbesi toqsanǵa tiygen atańızban. Pútkil elatta meniń sózim eki bolǵan emes. Xoja ata dep aytqanlarımdı qılıp, sıylaǵanlardıń baxıtı jatqan emes. Pátiyamdı bereyin bir-birin súygen jaslar baxıtlı bolsın, qızım, bulardı baxıtınan ayırma!

—Ata, men erteń sen menen qatnaspayman, men dostım Gulya menen qatnasaman. Oǵan ne dep juwap beremen. Bilemen sizlerdi, jas úlkendi alıp kelsek, meni kónedi dep oylaǵansız. Yaq, qátelesesiz. Kerek bolsa jolımda jatsa ústinen

202

atlap ta ótemen. Sol ushın hálek bolmań. Qızımdı alıp ketemen, barıp arza jazdırıp balanı qamataman qashıń joldan qáne!

Xoja babanı tıńlamaǵannan ne úmit, ilajı joq jurt tek izinen qarap qalıwǵa májbúr bolıp jım-jırtlıqta gúzetip, tillerin tislep qaldı.

— Apa, men óz razılıǵım menen keldim, meni hesh kim zorlap alıp qashqanı joq. Azattı jaqsı kóremen! – Túsken qızdıń hám ashıwlı, hám azarlı esitilgen dawısı dúbeleyge óz tásirin tiygizbey qalmadı. – Men usı úyde qalaman! – Qolın úzgidey tartıp baratırǵan iri káywanınıń qolın silkip jazdırdı.

Qızdıń qararı sheshiwshi ekenin umıtqan alaman bul sózlerdi esitip, taza hawadan endi dem alǵanday tereń nápes alıp júregindegi qorqınıshtı basqanday boldı.

—Qızım sen meniń júzimdi jerge qaratpa, qoy endi, sen meni qıynama, júr aldıma tús!

—Yaq, apa, men usı jerde qalaman.

—Toqtap turıńlar, men qızım menen sóylesip anıqlıq kirgizip alayın. Dásturxan, azıq-awqat bolsa qashpas, — káywanı hayal kire beriste hámmeni qaldırıp qapını jawdı. Quwıp kelgen káywanı menen izindegi úsh jawanı hám qız besewi jayda qaldı. Qalǵanlar dálizde kútiwge májbúr boldı.

—Qızım ózi qálep kelip tiygen bolsa sharamız joq, jaslar bir-birin qálese, bizler baxıt tileymiz, — sının buzbay sóylep otırǵan Juldız jıynalǵanlarǵa bir názer juwırttı.

—Durıs, durıs! – dep maqullasıp atır jıynalǵanlar, bulıt artınan quyash kóringenine shúkirshilik etip.

—Onda quda-qudaǵaylar bizler turayıq, — dep Juldız isti tezletpekshi bolıp jorta háreketke meyil berdi.

—Haw, turayıqtı qoya turıń, awqat tayın, as tayın, endi qudaǵaylardı qalayınsha awqatsız qaytaramız, qáne tezlesiń kelinler, — kátquda hayal hámmeni ayaqqa turǵızdı.

Tayın turǵan birinshi, ekinshi awqat tartıldı, ishimlikler ishildi. Denege jarasa Juldız da araqtı qansha ishkeni menen esi-aqılı ornında boldı. Aqırı qayırlı bolıwın tilegen jigittiń ata-anası quwǵınshılardı dásturxannan da, sarpaylawdan da kem qılmadı. Awqatlar jep bolınıp, pátiya islendi. Endi turamız degende Juldız taǵı tilge kirdi:

203

— Al endi quda-qudaǵaylar, men qızımdı uzatıp eldiń qádesin tarqataman dep jaqsı niyette tayarlanıp qoyǵanım bar. Sizler eki kúnnen keyin xabar alıwǵa barıń. Sol waqıtta qalıńı qansha bolatuǵınlıǵın aytarman. Lekin sol kúni qalıńnan azmaz alıp barıwıńızdı ótinish etken bolar edim. Toy beriwge sál kem jetpey atır. Úsh million swm salıp shıǵa beriń keyin toyǵa qansha alıp keletuǵınıńızdı aytarman.

Quwǵınshılar nan sındırısıp kelisimdi keltirip úylerine tarqastı. Juldız qudaǵay aytqan kúni kúyew balanıń ákesi kelisimdegi aqshanı salıp, qasına bir sherigin ertip kórsetilgen mánzilge jetip keldi.

—Assalawma áleykum, qudaǵay, aman esen otırsızlar ma? Azattıń ákesi Juldızdıń úyine kirip keldi. Salıwlı tósek, bezetilgen dásturxan qashshan tayarlanıp qoyılǵan edi. Juldız bul kúnge puqtalıq penen tayarlıq kórip qoyǵan edi. Qudalar ekewi tórge jayǵastı.

—Awıl-eller aman ba? Kúyew bala qızım saw ma? Xızmetleri buyırsın alla.

—Shúkir, shúkir hámmesi aman otır, — Qudası qasındaǵı sherigin tanıstırǵısı kelip sherigine qaray otırıp sóyledi, — bul jigit qudaǵayıńnıń inisi Sársen, ishki isler xızmetkeri, mayor.

«Ishki isler» sózi Juldızdıń ústinen muzday suw quyǵanday esitildi. Júziniń reńi aǵarıp, túsi ózgerdi. Bul xızmettegiler adamdaǵı bolıp atırǵan ózgerislerdi dárhál ańlaydıǵoy. Olardıń qıraǵı kózi mayda-shÚydeni de názerden tıs qaldırmaydı.

Juldızdaǵı bolǵan ózgeris miliciya jigitke attan anıq kórindi. Bul adamdaǵı túbi qam bolǵan gúmanlardıń bar ekenin sezgendey boldı.

—Qudaǵay Nókiste qashannan berli turasız? – miliciya qudası Juldızdı tergewge salıp atırǵanday kórindi.

—Nókiste turǵanımızǵa bıyıl úsh jıl boladı, — Juldızda sır bildirgisi kelmegendey hayranlı pishinde miliciyaǵa sorawlı názer menen qaradı.

—Aldın qay jerde turdıńız?

—Aldın, aldın… Shımbayda!

—Ximm esime tústi, kúyeuińiz poezd jolda qurban bolǵan edi solayma?

—Awa, onı qaydan bilesiz?

—Sol waqıtta meniń xızmet wazıypam sol rayonda bolǵan. Aytqanday, siziń kúyewińiz ólimin anıqlastırıw waqtında siziń shańaraq haqqındaǵı maǵlıwmatıńızdı oqıǵanımda sizlerde perzent joq edi. Náziyra qız kimińiz boladı?

204

Qudaǵay Juldızdıń tili ketkendey lám-mimsiz qaldı. Aradaǵı únsizlik sırdı ashıp taslawı múmkin bolǵanlıqtan tezlik penen juwap aytıwǵa asıqtı. Tiline kelgen birinshi sóz Orazbay boldı ayttı da saldı.

—Qız negizi Orazbay ájaǵamnıń qızı edi, maǵan asırap alıwǵa bergen edi. ózińiz bilgendey bizler perzent kórmedik. Sol ushın ájaǵamnıń qızın qasıma es boladıǵoy dep alıp edim, — Juldız hayallıq mákkarlıǵı menen názik dawısın shıǵarıp jılamsıradı.

—Orazbay ájaǵańız qay jaqta turadı?

Bul endi miliciya xızmetkeriniń anıq tergewine aylanıp ketken edi. Juldız qansha alıp qashqısı kelgeni menen jumısınıń ustası onı hesh qaymıǵıwǵa jol qoymadı.

— Orazbay qarazshı ne, ol da Shımbaylı. — Juldız nege Orazbay qarazshı tiline túskenine ishley ókinip otır. — Álem qapılıp sonı ayta qoydım. Náziyra onıń qızı emes kelini ediǵoy. Masqara boldım-aw, masqara. Endi onı tanımasa jaqsı bolar edi.

* * *

… Telefonda sóylesip otırǵan Sársenniń sózi esitilse de Orazbaydıń esitilmeytuǵın sózleri qansha únsiz bolsa Juldızǵa sonshelli qáwipli kórine berdi. Orazbay qarazshı telefonnan Sársenge kóp sózlerdi ayttı. Hár aytılǵan sózlerge Sársenniń túri solǵın tartıp, úskini quyıla berdi. Telefondaǵı sáwbet tawsılǵansha Sársen ózin jıynap úlgerdi, júzine jarasqan qabaq úyiwi onı ábden qáhárli kórsetti.

—Qudaǵay, — dedi telefondı qoyın qaltasına salıp bolıp keyin biraz únsizlik shókkennen keyin, — sizdi qamaqqa alıwım kerek eken. Bir jınayatshını qolǵa alǵan bolaman.

—Ne deydi, ne dep otırsız ózi!?

—Hawlıqpań Juldız, siziń qızı dep otırǵan Náziyrańız Orazbaydıń mına jezdemdey sorın qurıtqan kelini bolǵan eken. Sizler Sharipa, Maryash, Gúlistan hám Náziyra menen til biriktirip quda-qudaǵay oyınların oynap pul tabadı ekensiz. Tap berip qatırǵan shıǵar bular ya, jezde, — Sársen jezdesine názerin qarattı, jezdesi aspannan túskendey waqıyalardı sińiriwge qıynalıp atırǵanı onıń adırayǵan kózi, ashılǵan awızı aytıp turar edi.

—Jezde, kelinińiz Náziyranıń hátte úsh jasar qızı da bar eken. Bular ana-qız, jeńge-biykesh bolıp rollerdi kámine keltirip oynap, adamlardıń pulın omarǵan.

205

Keliniń eki-úsh ay júrip úyińnen joq bolıp ketkenin de bilmey qalasań. áne qalas, kórdiń be jezde, pul tabıwdıń qanday jolların oylap tappaydı adamlar-á! Azat qalay tabısqan ózi Náziyra menen.

—Áy nesin soraysań, házir mına internet degen zor boldıǵo, kelin deseń kelin, kúyew deseń kúyew tawıp ala bereseń. Ózimnen de boldı-aw, balam paqırdı qıstap úylendirip edim. Asıqqan qız bayǵa jarımas dep usını aytsa kerek dá.

—Ne qılamız jezde? Qalıńdı ótkerip ketemiz be?

—Qalıńlıq? … Qalıń maldı mına sırqiyaǵa beremen be?! Barıp turǵan sırqiyaǵoy bular. Kettik bul jerden. Sonda da kóp waqıt penen abırayımızdı zaya ettik. Bunıń tapbergenine óleyinbe!

Sársen menen jezdesi qalanıń kóp qabatlı jaylarınan Juldız ijáraǵa alıp qoyǵan xanasınan atlıǵıp shıǵıp ketti.

Ǵayrat Allamuratov. Nókis.

206

ARAL BOYÍNÍŃ ÁŃGIMELERI

Alpısbay SULTANOV,

Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı.

(Dawamı. Bası ótken sanda).

…1969 jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń rus tili hám ádebiyatı fakultetin pitkerip, respublikalıq jaslar gazetasına ádebiy xızmetker bolıp ornalastım. Redakciya kóp uzamay meni Moskvaǵa «Pionerskaya pravda» gazetasına qánigelik asırıwǵa jiberdi. «YUnost» miymanxanasında jasap, oraylıq gazetada tájiriybe arttırıp júrgen kúnlerimniń birinde Evgeniy Krılov degen birge isleytuǵın dostım mirát etip, meni jurnalistlerdiń Oraylıq úyi jaylasqan jerdegi kafege ertip bardı.

Sonda onıń meni sıylaǵanı ele yadımda. Maǵan ápergeni-bir bólek nannıń ústine jaǵılǵan sarı may hám kishkene bir qasıq qızıl uwıldırıq edi. «Al, hámme jurnalistler bul jerge usınnan dám tatıw ushın keledi» dedi ol. Ishteyim bolmasa da, dostımnıń kewli ushın dám tattım.

Keyin bul maqtawlı taǵamnıń bahası meni qızıqtıra basladı. Dostıma bildirmey, bufet aynasınıń ishinde turǵan nan bólegine kózimniń qıyıǵın saldım, qarasam bahası 3 som 50 tiyin! Hayranlar boldım. Bir tarelka awqattıń bahası 40-50 tiyinnan aspaytuǵın waqıt edi. Oylanıp qaldım.

Baslawısh mektepke qatnaytuǵın gezlerimizde anamızdıń bizlerge uwıldırıq nan jegizip jiberetuǵını yadıma tústi. Kúnde onı jey bergennen keyin nazırqanıp bizler biyday nandı kúsep turatuǵınımızdı esledim.

óarań, endi pútkil awqamnıń orayı Moskvada onıń bir bólek nanǵa salınǵan kishkene bir qasıǵı 3 som 50 tiyin. Metro 5 tiyin, tramvay 3 tiyin!

Demek, men tuwılıp ósken Moynaq, sol gezde-aq, molshılıqtıń, esap-sansız baylıqtıń qáni eken aw!

Qudaǵa mıń qátle shúkir!

«Bekireniń bel kespesin jemegen basım…»

«Bekire» degen balıqtı kórgenińiz bar ma? Isenimim kámil, kópshilik búgingi áwlád «bekire» degen balıqtı kórmedi de, jemedi de, onıń mazasınıń qanday ekenligin bilmeydi de. Sonlıqtan «bekireniń bel kespesin jemegen basım,

207

qolańsıǵan qoy góshine duwshaker boldım…» degen nalınıwlardı, júrek tórinen aytılǵan ókinishlerdi bahalay almaydı.

Burınları bozǵa (qırdaǵı úlkelerdi suw boyında ósken moynaqshılar solay ataydı) kelinshek bolıp túsken bir jigittiń qarındası Moynaqqa, ájaǵasınıń úyine, er jetken balasına kamalǵa kelgen bunıń qızın ayttırıp kelipti. ájaǵasınıń qızı jigitti unatıp tursa da, tuwılǵan jerin, kógildir kók teńizin taslap ketiwge kózi qıymay, kópke shekem qayılshılıq bermepti.

Aqır sońında, esap-sansız ótinishlerge bola, tuwısqanlıqtı umıta almay, ol qız bozǵa kelinshek bolıp túsipti. Sonda aradan jıllar ótkennen keyin perzentin saǵınıp, qızınıń hal-jaǵdayınan xabar alıw ushın keyninen kelgen anasına qızı:

-«Bekireniń bel kespesin jemegen basım qolańsıǵan qoy góshine duwshaker boldım»- dep awılın, ásirese, balıqtı saǵınǵanın aytıp, óksip-óksip jılaǵan eken…

Hárkimniń tuwǵan jeri Mısır sháhári, degen usı-dá!

Narqı bir somlıq samolyot

«Tikózek» mákanı. Burınǵı atı onıń «Besinshi awıl». Bir qızıq jeri bul awıldıń qaq ortasında úlken bir maydan bar edi. Onı iygilikli isler ushın bir danıshpan adam payda etken shıǵar?

Ol jaǵı námálim. Tek te biziń kórgen hám bilgenimiz-awıl úyleriniń sawın sıyırları sawılıp, otqa toyǵannan keyin, usı ashıqlıq maydanǵa aydap jiberilip, olar gewgim túskennen baslap, tap tań atqansha sol jerde gúyis qaytarıp jatar edi. Keyin olar óriske aydalıp, keshke jaqın awıl balaları-bizler ol jerden qara úy ortasındaǵı áteshtanǵa qalaytuǵın tezek teretuǵın edik.

Kúnlerdiń kúninde Aral teńizi ápten tasıp, átiraptıń barlıǵın suw alıp ketti. óopalar suwdıń astına shúmip, «Besinshi awıl» menen rayon orayı-Moynaq arasındaǵı qatnas qıyınlasıp qaldı. Sonda kúndiz kúni bosap jatatuǵın awıl ortasındaǵı bul maydan aeroport xızmetin atqardı.

Dáslep ushıwshı menen eki adam minetuǵın PO-2, keyin tórt adamlıq orınǵa iyeYaK samolyotları awılımızǵa túsip, adamlardı rayon orayına tasıytuǵın boldı. Narqı dım arzan-adam basına 1 som, bolǵını. Olarǵa ata-analarımız benen qalaǵa saparǵa shıqqan bizler de minip júrdik. Sonda lyotchik bolıwǵa degen dáslepki qızıǵıwshılıq orısshanı durıslı meńgere almay júrgen awıl balaları-bizlerdiń júregimizdiń tórinde ornalasıp, qálbimizdi biylep alǵan edi.

208

Lekin, bular bizler ushın árman bolıp ǵana qaldı. Qaraqalpaqtıń birinshi lyotchigi Bayron Tájenovtay bolaman, dep júrgen balalardıń birqanshası orısiyatqa barıp, ushqıshlardıń oqıwında oqıp keldi, lekin kópshilik shańaraqtıń perzentleri ol jaqqa barıp oqıwǵa qárejet taba almay, Nókiste bar oqıw orınlarında ǵana tálim-tárbiya aldı.

Men de solardıń biri edim. Bir partada otırǵan dostım Krasnokutsk ushqıshlar mektebin pitkerip kelgen joram-Jańabay óaynarovqa súysinip qaraytuǵın edim. Keyin bilsem, pedinstituttıń orıs tili hám ádebiyatı fakultetinde oqıytuǵın maǵan ol xáwes penen názer taslaydı eken. Onı ol aeroporttan pensiyaǵa shıqqan gezlerinde ǵana bildim. Sebebi, húrmetli dem alısqa shıqqan ol Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde geografiya qánigeligin sırttan oqıp pitkerip, keshki jaslar mektebinde sol pánnen sabaq berip júrdi.

Jayı jánnette bolǵır ol, jaydarı minezli, qoy awzınan shóp almaytuǵın bir azamat edi…

Qumǵa egilgen qawın

… Meniń ákem nayatiy diyqan­ adam edi. Ilay suwı Aralǵa quyatuǵın «Tikózek» boyındaǵı «Besinshi awıl»da, pútkil Moynaq elatı átirapında onı tanımaytuǵın adam bolmadı. Qara miynetiniń arqasında awıl xojalıq eginlerinen mol zúráát toplap xalıqtı támiynlep otırǵanlıqtan onı eldiń úlkeni de, kishisi de húrmet etip sıylar edi. Bes jaslar shamasında bolsam kerek, awırıw halında úyde tósek tartıp jatqan anama arnap uzaqtaǵı atız basınan at arbaǵa qawın-ǵarbızlardı tiyep, altaqtaǵa meni mingizip úyge jóneter edi. Sonda arbaǵa jegilgen juwas at biymálel úydi tawıp kele beredi.

Ózimnen eki jas úlken Jańıl ájapam ekewimiz ámellep arbadan qawın ǵarbızlardı túsirip alamız. Qanday kesellik ekenligin bilmeymiz, anam sonda ataqlı Áshirbek táwiptiń kórsetpesine bola tilingen ǵarbızdıń qıp-qızıl sherbetin qara qazanǵa qaynatıp, sonnan dúgildik kese menen iship jatatuǵın, basqa awqatlardan nár tatpaytuǵın edi.

Sol jatıstan kóp keshikpey anam qaytıs boldı. Sonnan keyin qádirdan zayıbınan ayrılǵan ákemniń de pútkilley mazası qashtı. Jasım jetpese de, ekinshi klassqa ótken ájapama erip mektepke barıp júrgen men oqıwdan qaytarsın úyimizdiń aldında awıl adamlarınıń jıynalıp turǵanın kórip hawlıǵıp kettim. Sırttan kelgenler úyge dawıs shıǵarıp kirip atırǵan edi. Keyin bilsem, ákem paqır qaytıs bolǵan eken.

209

Ata-anadan jetim qalǵan bizlerdi anam Náziyranıń sińlisi Zábiyra Moynaqqa alıp ketip tárbiyalay basladı.

Ol jerdegi turmıs awıldaǵıdan biraz ózgeshe edi, shınında. Isıldaǵan qum ishinde qamıstan qora dúzetip, iyt arqa qaqra jaylarda jasap, orıslar, Reseyden jer awdarılıp kelgen oralskiler, qalmaqlar, sheshenler, koreysler, evreyler menen qatnasıqta bolıp, tiykarǵı kásibi-balıqshılıq penen kún kórer edi ol jerdegi jergilikli xalıq.

Dúkánlarda hámme nárse bar, biraq onı ala beriwge pul qayda?! Diyqanshılıq etip, qawın-qámek, pomidor-qıyar sıyaqlı daqıllarǵa úyrengen adamlardıń tek bir ǵana balıq ónimlerine tańılıp qalıwı qıyınshılıq tuwdırar edi.

Sonda nege bul jerge jemis beretuǵın daqıl egiwge bolmaydı, degen qıyal keldi maǵan.

Jezdem menen ájapamlar buǵan qarsı bolıp atır.

-Egin ushın saz topıraq kerek, al bul jer ısıldaǵan qum,-deydi olar.

-Qum bolsa ne boptı, oǵan qıy aralastırsa bolmas pa eken,-dep ójetlenemen men.

-Al yaqshı, salmadan kelip turǵan suw bar ma oǵan?!

-Salma bolmasa meyli, qudıq bar ǵo, suwı dup-dushshı, sonnan aq sheleklep quyaman.

Meniń ójetligimdi sezdi me, yaki ıqlasımdı jıqpayın dedi me, qullası, óziń bil, mańlay ter tógetuǵın sen, qurı miynetiń dalada qaladı, -dedi olar.

Men niyetimnen qaytpadım. Ákemnen qalǵan dorbalardı tintip tuqım tawıp aldım. Ol da qawındiki eken.

Ap-ańsat qarıq jardım, onıń ishine mol etip qıy tógip, qudıqtan sheleklep suw quyıp, betleme etip suwǵardım. Qarıqlardıń suwǵa qanıwı qıyın boldı. Biraz ıǵallanıp turadı da, keyin suwdı tartıp kete berdi. Qudıqqa jıynalǵan suw da tawsılıp, túbi tańqıyıp qaladı. Keyin suw jıynalaman degenshe biraz waqıt kerek boladı. Buǵan men erinbedim, sharshamadım da.

Keyin taǵı bir qıyal keldi. Shanaqlap egeyin, áshirepidey suwdı tek shanaqtıń ózine quyayın degen oy keldi. Solay ettim. Qum ıssılıqtı ózine barınsha tartadı eken. Ákemnen kórgenimdi yadıma alıp, tuqımdı suwda bórttirip shanaqqa salıp edim, bir háptege jetpey shanaqlarda eki qulaq bolıp, náller kórine basladı. Bul meniń mańlay ter tókken tınımsız miynetimniń nátiyjesi edi.

210