Gúrrińler, shıǵarmalar

-Jigirma bes mıńdı qashan berip, kim menen esaplastım deyseń?!-qaytadan soradı

Marat.

-Tap sizler menen birge júrgen Qural házirgi, mına seniń minip kelgen mashınıń menen kelip, mennen alası pulların soradı. Men sol kúni emes, erteńine jigirma bes mıń somdı usı jerge tayarlap qoydım. Sol kúnniń erteńine Qural degen jigit penen esaplastım. Eger de isenbeseńiz, Quraldıń ózinen sorap kóriń!-dedi Mıńturǵan. Olardıń sol jerdegi ójirede otırıp, óz-ara salǵılasıwı uzaqqa sozıldı. Sońınan Marat keńseden shıǵıp, ózinen-ózi gúbirlenip, sol átiraptı aylanıp biraz júrdi. Mıńturǵannan topar jigitleriniń pulların alıp, sońınan óz ara qarım-qatnastı suwıtqan, Qural dostına qattı renjip, onıń menen sol kúnnen baslap qatnasıqtı birotala toqtatıwǵa sert ayttı. Biraq bul gápler házirshe Marattıń ishinde sır bolıp qaldı.

* * *

-Keliń, há miyman! Seni saǵınǵanımızǵa qansha waqıttıń bolǵanın bileseń be? – dedi, «jerden jeti qoyan tapqanday» quwanıshlı keyipte Bekabat.

-Házir! Házir ótemen ustaz! -dep Marat ayaq kiyimlerin sheship, sıpanıń erneginde amanat otırıp: -Keshletip ustazdan xabar alayın, jańa jıldan soń kórispedik-ǵo dep kiyatırǵanım,-dedi Marat. Olar qushaqlasıp kórisip, hal-jaǵday sorastı. Soń stoldıń qaptalındaǵı kórpeshege jayǵasıp otırdı. Shay-pay iship otırıp, dasturxannıń átirapındaǵı gúrrińi uzaqqa sozıldı. Bekabad Marattıń yar-dosları Qural menen Nazardıń jay-jaǵdayların endi ǵana sorastırıp atırǵan bir payıtta Marat birden:

-Nazarıń boladı eken-dá biraq, meniń eski qádirdanım Qural suyıq, bolmaytuǵın jigit eken!-dedi Marat.

-Haw, ne boldı?-tań qalıp soradı Bekabad.

-Ne bolǵanı sol bayaǵı, Mıńturǵannan alası qırıq mıń som pullarımızdı Quraldıń ózi alıp, óziniń mápi ushın jumsaptı. Hámmemizdiń nesiybemizdiń arqasında astına jer baspaǵan, «GAZ-31» alıp awıldıń ishin shańǵıtıp júr. Bizlerdiń bas iyip bergen táńir sálemimizdi, shalqayıp otırıp zorǵa aladı,-dedi Marat.

-Sen bala, ras aytıp tursań ba? Yamasa, birewlerdiń ótirik-ósek gápleri menen kelip otırǵanıń ba? Bunday maǵlıwmatlardı qayaqtan aldıń?-soradı Bekabad.

-Men, nárse ótirik sóylemeymen-ǵo! Bayaǵı, bizlerge beresi qırıq mıń som qarızı bar Mıńturǵannıń óziniń awzınan esitken gápimdi sizge aytıp otırǵanım!-dedi ol entigip sóylep.

171

-Onda sen de, bir júrgen mawbas, ańqaw, sada ekenseń! Mıńturǵannıń aldına bir emes, eki emes, birneshshe márte barıp, beresi pullardı soradım. Hesh birinde de bir tiyin ala almay, qurı hálek boldım. Kelip-kelip, hesh kimge bermegen pullardı Quralǵa berer me?! Menińshe, oǵan bir tiyin da bermegen. Sonıń ushın, Mıńturǵanday jalataylardıń gápine iseniwdiń, sózlerin itibarǵa alıwdıń keregi joq. Múmkin, bir-birewińizdiń aralarıńızǵa ot taslap, qarsı qoyıw ushın aytıp atırǵan gápi shıǵar. Yamasa, «bularǵa endi qaytip isim túspeydi» dep tawıp otırǵan áńgimesi bolıwı da múmkin. Ol jaqların qayta-qayta astarına shekem tekserip, soń oylanıp is qılıwımız kerek. Seniń menen ekewimiz endigiden bılay, Mıńturǵanǵa qarsı basqasha jol tutamız. Gáptiń tórkini, mınanday etemiz: Birinshi bolıp, usı waqıtqa shekem bizlerge wádelesken pullardı óz waqtında bermegen ushın, Mıńturǵan ayıplı ekeninen xabarıń bar. Sonıń ushın oǵan jáne qosımsha salıq salıp, bizlerge qaytıp betlemeytuǵın, bizlerge qarap úni shıqpaytuǵın etiwimiz kerek. Xabarıń bar, onıń gáp-sózlerine erip, basqa bir jınayatlarǵa da qol urdıq. Birinshi gezekte Mıńturǵan menen jáne bir jaqsılap ashım-ayırıq sóylesemiz. Ol óziniń moynındaǵı qarızın Quralǵa, saǵan, maǵan berdim dep ayta beriwi múmkin. Sonıń ushın, qupıya túrde bir tasalaw jerge shaqırıp, jaqsılap sıbaǵasın berip, esap-kitap qılamız. Ekinshiden, meniń ózim siziń awılda, Broyler posyolkasında kóp kórinsem, jasırın sırlarımız xalıqqa áshkara bolıp qalıwı múmkin dep qorqaman. Sonlıqtan Qural menen jeke otırıp sóylesiwdi, onıń Mıńturǵannan alǵan pulların hámmege ádil tárizde bólip beriw máselesin saǵan, tikkeley ózińe tapsıraman!-dedi Bekabad.

-Onda, Mıńturǵandı qashanǵa, qay jerge shaqırayın?!-dedi Marat.

-Bayaǵı, jazdaǵı tasa, bárimiz barıp shomılatuǵın orınǵa erteń keshke, saat beslerge alıp barasań! Oǵan shekem ádewir, qarańǵı túsip, qalǵan jaǵında Mıńturǵan ózlerimiztiki boladı,-dedi Bekabad.

-Ájep boladı. Onda erteń azanda jumıstan sorap, Mıńturǵandı jumıslayman,-dedi Marat. Sol waqıtta, Bekabad stoldıń erneginde, shekesine shıǵanıǵın tirep otırıp:

-Maǵan kólik máselesi bolatuǵın bolsa, erteń azanǵa saat segizden qalmay, Qural mashını menen jetip kelsin! Onıń menen keshke shekem sóylesetuǵın sózlerim, ózimniń qupıya jumıslarım da bar edi,-dedi Bekabad.

Marat Bekabadtıń úyindegi sol otırıstan ádewir keshletip, Broylerge qayttı. Joljónekey ótip baratırıp, Quraltikine irkildi. Bekabadtıń jollaǵan sálemnamasın oǵan aytıp, úyine barıp dem aldı.

172

Erteńine, Qural azan menen Bekabadtıń sálemnaması boyınsha, tuwrı úyine bardı. Bekabad álle qashan uyqıdan turıp, Marattıń ákesine mal-halların jayǵastırıwǵa járdem berip júr eken. Olar uzaqtan biri-birin tanıp, qushaqlasıp kórisip, sálemlesti. Soń, Bekabadtıń onsha qashıq bolmaǵan úyi tárepke birge ketti.

-Háy bala! Sen kórinbey kettiń-ǵo!-dedi Bekabad, Quraldı jaqtırmaǵan pishinde. Bekabadtıń atıńdı atamay, «hey» bala degeni demek, xosh kórmegenligin ańlatatuǵını Quralǵa qashshannan-aq, málim edi. Sonıń ushın azmaz eglenip turıp:

-Eplep-seplep, júrgenimiz aǵa!-dedi.

-Háy jora! Eplegen-seplegen adam sendey bolıp astına, «GAZ-31» minbeydi. Eplegen adamlardıń talayın kórip, talayı menen sırlas bolǵanbız. Onday adamlar birewdiń esiginde xızmette bolıp, bizlerge uqsap kún kóredi. Al sen bolsań, ózińniń eń jaqın dostıń, eń qádirdanıń, bir shórekti bólisip jegen joralarıńa pánt berip, ayaǵınıń astına tarı shashıp, mardıyıp júrgen adam ekenseń!-dedi Bekabad.

-Haw! Bekabad aǵa, men onday dárejede kimlerge jaqpas qılıq isledim?-soradı

Qural.

-Saǵan ayıp islediń, mınanday Óresi qılmıslarıń bar! Yamasa, bizlerden jasırıp ananı-mınanı urladıń dep atırǵan adam joq. Tek, seniń ayıbıń seni qádirlep, basqalarǵa jaman atlı bolıp jumısqa ornalastırǵan, juwas-mómin, bir sózli, opadar, «qoy awzınan shóp almaytuǵın», eń jaqın doslarıńa pánt bergeniń. Bul seniń keshirip bolmas ayıbıń, qattı qáteligiń boladı. Meniń saǵan búginshe, bunnan basqa aytatuǵın gápim joq. házirshe saǵan hesh qanday azap bermeymen. Biraq ayıbın moyınlaǵan da bul, mártliktiń ózgeshe nıshanı boladı,-dedi Bekabad.

-Sonda kimge, qanday pánt berippen? Házirgi kúnleri fabrikadaǵı jumısımızda da, burınǵıday maza joq. Altı aydan berli aylıǵımız keshigip atır, onnan qalsa kommunal tólemlerimiz kún sayın ósip atır. Dúkannan, tanıs-bilislerden alǵan qarızlarımızdıń ushı kórinbeydi. Sonıń ushın Marattıń jay-jaǵdaylarınan, úyinen xabar ala almay atırman. Meniń pánt bergenim, ayıbım sol shıǵar. Onnan basqa, qaydan bileyin,-dedi Qural.

-Háy! Qarızlarıń kóbeyip ketken bolsa nege usımanǵa kelip, maǵan bir awız aytpadıń! Ólimnen basqa barlıq zattıń ilajı barlıǵınan xabarıń joq pa, edi? Sen bala, onnan basqa ayıbım joq, dep oylaysań ba?- pátlenip soradı Bekabad.

-Yaq! Menińshe, onnan basqa hesh qanday ayıbım joq!-dedi ol.

-Sen bala, rasın ayt! «Shura» firmasınıń baslıǵı, bayaǵı Mıńturǵandaǵı qarız pullardıń qanshasın aldıń?-soradı Bekabad.

173

-Men Mıńturǵannan bir tiyin da almadım! Maǵan sol jalatay pul beretuǵın ba, edi. Ol men túwe sizge, Maratqa da bir tiyin bermedi-ǵo! Mıńturǵannan meni aqsha aldı dep, sırtımnan satıp júrgen qanday adam eken. Ózi menen júzbe-júz júzlesip, búgin bir jaǵına shıǵayın,-dedi Qural.

-Yaqshı! Saǵan, keshki saat tórtke shekem máwlet. Saat tórtte biziń úyde, usı jerde, otırǵan ornıńda bolasań. Soǵan shekem ele de oylanıp kóriwge waqıt beremen. Eger de Mıńturǵannan pul alǵan bolsań, bir tiyinına shekem qaldırmastan usı jerge ákelip, mına stoldıń ústine qoyasań! Almaǵan bolsań seniń menen bir jerlerden aylanıp, búgin bul gáptiń anıǵına jetiwimiz shárt!-dedi Bekabad qattı ashıw menen Quralǵa, jep qoyatuǵınday dárejede, jaman kózi menen qarap.

* * *

Marat «qopasaqal» úyindegi, «GAZ-24» mashının, basqa da úy dáskelerin bazarǵa aparıp satıp, mekemesindegi qarızlarınan qutılǵan soń, úyinde tekte eski «UAZ69» mashanı qalǵan edi. Ol Bekabadqa bergen wádesi boyınsha, erteńine azanda erte jolǵa atlandı. Tuppa-tuwrı Mıńturǵannıń jumıs jayına keldi. Onıń mashının qaptalındaǵı aynadan kórip turǵan Mıńturǵan, dárriw ózine kelip ne sorasa, qanday taqılette juwap beriw kerekligi haqqında oylandı. Gáp onıń oyındaǵıday bolıp shıqpadı. Marat onıń bólmesine kirip sálemlesip bolıp, biraz waqıt hal-jaǵdayları haqqında, jumıslarınıń barısı jóninde sorasıp otırdı. Soń qaytadan, ótkendegi usı xanadaǵı gápin qaytalap:

-Qural menen bardı-keldi baylanısıńız qashannan baslandı?- soradı Marat.

-Sol sizlerdiń bárińiz bir-eki mártebe kelip, qalǵan qırıq mıńdı soraǵannan soń, onıń jeke ózi hár kúni kelip sizlerdiń, «puldı alıp qayt!» dep jibergenińizdi ayttı. Biraq, ol waqıtları mende nárse aqsha joq edi. Oǵan da, bir som bera almadım,- dedi Mıńturǵan.

-Yaqshı, sende nárse pul joq bolsa, jigirma bes mıń somdı qayaqtan aldıń?-soradı

Marat.

-Jigirma mıń som, bayaǵı qırıq mıńnan awısıp qalǵan pullar edi. Tamara qaptalına alıp júr eken. Jigirma mıń som pulın sol Tamaradan aldım. Al bes mıń somın, men kredit alǵan gezleri qaptalımda júrgen jigitlerdiń hár biri bes júz mıń somnan kredit alǵan edi. Olar da maǵan uqsap kishi, jeke menshik kárxanaların ashıp aldı. Biraq anaw ólgen Maham tek meniń bir ózimnen salıq óndirip qoymaytuǵın edi. óasımdaǵı kárxanalardı da shuqlap, salıq saldı. Maham ólgennen soń, meniń ózim olarǵa ara-arasında Mahamnıń atınan barıp salıq salıp, bir-eki som pulın tanıs kárxanalarǵa ótkerip, naq pul etip alatuǵın edim. Sońǵı waqıtları olar da,

174

Mahamnıń ólgeninen xabar taptı ma, bilmeymen, meni kórse, atlı qashatuǵın ádet shıǵardı. Eń keyininde, olarǵa Mahamnıń atınan barǵandı qoyıp ózim-aq, shayqap basladım. Bes mıń som puldı solardan salıq esabında óndirdim,-dedi Mıńturǵan.

(Dawamı bar).

175

ARAL BOYÍNÍŃ ÁŃGIMELERI

Moynaqtı alsaq…

Aral… Moynaq…

Qıyan-kesti waqıyalardı basınan keshirgen bul teńiz boyı úlkesiniń ápsanaları oǵada kóp. Oral kazaklarınıń atamanı Filchev: «Moynaqtı alsaq, Moskva óz-ózinen baǵınadı» degen eken.

Bul gáp qayaqtan shıqqan?

… 1918-jılı fevraldıń baslarında Aral flotında islewshi matroslardıń hám jergilikli xalıqtıń járdemi menen Moynaqta keńes hákimiyatı ornatıladı. Biraq, sol dáwirde jańa dúzimdi ishki dushpanlar menen sırt ellerdegi imperialistler kóre almaydı, olar kúsh biriktirip, hákimiyattı tunshıqtırmaqshı boladı. Usı maqsette kontrrevolyuciyalıq elementler xalıq arasında teris úgit-násiyat júrgizedi.

Hátteki, Zayır kazakları sotnyasınıń komandiri ataman Filchev balıqshılar arasınan balıq hám basqa da ónimler jıynap, Orenburgtaǵı aq gvardiyashı Dutov, Tolstovqa jibermekshi boladı. Qubla Aral balıqshıları dushpanlardıń usınday háreketlerinen qorǵanıw ushın qıstawlı ilajlar kóredi. Moynaq hám úrge balıqshıları aq kazaklardıń topılısınan qorǵanıw ushın shólkem dúzedi.

Bul teńiz boyında jasap, kún kórip atırǵan xalıqtıń paraxat turmıs súriwge bolǵan dáslepki umtılısları edi. Nátiyjede Moynaq miynetkeshleri jámlesip aq kazaklardan eki sutkaday qaharmanlarsha qorǵanadı. Usıǵan qaramastan úshinshi kúni dushpan posyolkanı basıp aladı.

Aradan birqansha waqıt ótip, kúsh biriktiriwdiń nátiyjesinde 1919-jılı 27-avgustta jawıngerlerdiń desant ekspediciyası Aral teńiziniń qubla jaǵalawındaǵı yarım atawdı aq kazaklardan azat etedi. Jeńiliske ushıraǵan aq kazaklardıń bir bólegi eki pulemyot hám basqa da hár túrli quralları menen «Buxarest» paroxodına minip, Zayır elatına qaray sheginip jasırınadı.

1919-jılı 8-sentyabrde Moynaq rayonınıń aymaǵı ishki dushpanlardan tolıq tazartıladı. Solay etip, Moynaqta qaytadan hákimiyat tiklenedi.

Nátiyjede, «Moynaqtı alsaq, Moskva óz-ózinen baǵınadı» degen Oral kazaklarınıń atamanı Filchev Moynaqtı uzaq múddetke iyeley almay, Moskvanı bolsa, baǵındırıw ármanı menen ólip ketken eken.

176

Muńlı móńiresken mallar

Moynaq… Kishkene bolsa da, atı álemge belgili bolıp, barlıq dáwirlerde dawrıǵı jer jarǵan bul qalanıń tikleniw tariyxı bársheni qızıqtıradı. Olay bolsa, onıń menen bizler de bir qızıqsınıp kóreyik.

…Ekinshi jer júzilik urıs… Urıs front ushın da, tıl ushın da ańsat bolǵan joq. Onı sol jalınlı jıllardı basınan keshirgenler ǵana biledi. Usıǵan baylanıslı moynaqshılar aytıp júretuǵın, ekinshi jer júzlik urıs mashqalaları haqqındaǵı mınanday bir ráwiyat bar.

Generalların jıynap ótkergen bir májilisinde Adolf Gitler aytıptı-mısh:

-Hámme jerde urıs otı janbaqta, biz házir Moskva átirapında turmız, sonda sovet soldatların azıq-awqat penen kimler támiynlep atır ózi?- depti tańlanıp.

Sonda bir general ornınan turıp:

-Biziń barlawshılarımız sovet soldatlarınıń okopların tintip kórgeninde birneshe konserva qutısın tapqan. Onıń etiketkasında: «Moynaq balıq konserva kombinatında islep shıǵarılǵan» dep jazılǵan qusaydı – depti.

-Ol qala, sol kombinat qáyerde eken? Onıń kúlin kókke ushırıwımız kerek! Onı nıpqırt etpesek, jeńiske erisiwimiz qıyın eken!-depti Gitler.

-Ol Orta Aziyada jaylasqan, Aral teńiziniń boyındaǵı ataw qusaydı,- depti general.

-Men onı jer júziniń kartasınan joq etip jiberemen,- depti Gitler.

Sonda: «Bulay etiw tek bir Allanıń ǵana qolınan keledi» degen eken radio qabıllaǵısh arqalı tarqalǵan bul ápsánáwiy gápti uzın qulaqtan esitken, okopta jatırǵan bir qaraqalpaq soldatı.

Mine, tariyx gúwa-bul Adolf Gitlerdiń iske aspaǵan pasıq oylarınıń, pushqa shıqqan iplás maqsetleriniń biri bolıp qalǵan jok pa?!.

Usını eslesem, bul ibratlı ańız-ápsana meniń yadıma balalıǵımdaǵı júregimdi jaralaǵan, et planǵa berilip ketken jalǵız sıyırımız haqqındaǵı waqıyanı esime salıp, kewlimdi qabartadı.

Ol-muńlı móńiresken mallar haqqında edi.

…Onda bizler ―Tikózek‖ boyındaǵı-―Besinshi awıl‖da turatuǵın edik. Ekinshi jer júzlik urıstan keyingi jıllar. Aral teńizine tirelip turǵan toǵayzarlıq tamanda ózgeshe bir elat jaylasqan bolıp, olardıń iyt arqa jayları ájjedey appaq, azada, kóshe

177

boylarına qatarlasqan úyleri orısiyat awılın esletetuǵın bir mákan edi, onı bizler qaraqalpaqsha jalpaq til menen ―Etsoyuz‖ deytuǵın, al ol jerdiń kóp milletli turǵınları jurtın-―Glavmyaso‖ dep ataytuǵın edi.

Qara mallar, qoy-eshkiler ol jerde-toǵay ishinde, kók maysa shóp ústinde jayılıp jatadı. Balalar orıssha oqıytuǵın mektebi, túrli tamasha ótkeretuǵın klubı, janıńa ne kerek bári tabılatuǵın hám zatlar arzan pulǵa satılatuǵın dúkánları onıń oǵada ájayıp edi.

Men ol jerge aǵam menen birge sıyırımızdı et planǵa tapsırıw ushın bir mártebe ǵana barǵanman. Sonda: ―kúnimizge jarap otırǵan, sawın jalǵız sıyırımızdı baspaǵınan ayırıp, nege góshke tapsırmaqshısań, aǵa?‖-dep soraw berip, ákemniń basın qatırǵanman. Keyin bilsem, ol jılları mámleket azıq-awqattıń neshshe túrlerin xojalıqlardan salıq sıpatında óndiredi eken. ―Glavmyaso‖ jurtına sol ret tuńǵısh mártebe bardım.

…Aǵam gáwmis qızıl sıyırımızdı bas jibinen torańǵılǵa bayladı da, ―Etsoyuz‖dıń keńsesine kirip ketti. Bizler Jańıl ájapam menen esik aldında qaldıq. Joldıń arǵı tárepinde shashtárezxana jaylasqan eken. Onnan pardozlap, shashın aldırıp, bir orıs bala anası menen shıqtı. Onı kórip, meniń ańsarım awıp, awzım ápten ashılıp qaldı.

-Ájapa, pulımız bolǵanda men de jańaǵı bala qusap shashımnıń shetin sulıwlap aldırar edim,-dedim ókinishli pishinde.

-Esheyinge almaytuǵın shıǵar. Biraq sıyırdıń pulın alǵannan keyin, aǵam menen ol jerge barsaq boladı, -dedi ájapam.

-Ol gezde waqıt bolama, sıyırdı teńiz jaǵasındaǵı ushan kemelerge qaray aydap jetkiziwimiz kerek ǵoy,-dedim men.

Sol zamatta bizlerdiń gáplerimizdi tıńlap turǵan sıyaqlı shashtárezxanadan shıqqan, ózi appaq, shashları sap-sarı, ústinde aq xalatı bar orta jaslardaǵı hayal meni qol bılǵap shaqırdı. Soǵan qaraǵanda páki menen aǵam taqırlap alǵan meniń shashım bir aydan aslam waqıt ishinde nádewir-aq ósip ketken qusaydı.

Bizler Jańıl ájapam menen shashtárezxananıń aldına, onıń qasına bardıq.

-Atıń kim? -dedi ol maǵan.

Men oǵan orıssha juwap bere almadım.

-Atı Alpısbay, -dedi ájapam.

-Ol ne degen? -dedi ol hayal sózdiń mánisine túsinbey.

178

-Ákem bul balanı alpıs jasında kórgen, -dedi Jańıl ájapam.

-Onda ata balasınıń shashın sulıwlap alamız, -dep shashtárez hayal meni ishke qaray jeteledi.

-Yaq, bolmaydı, almay-aq qoyıń, bizlerdiń Sizge beretuǵın pulımız joq, -dep shıjapıja boldı ájapam.

-Hesh gáp, otıra ber, balam, men seniń shashıńdı esheyin alaman, ákeńe sawǵam bolsın, -dep ol meni ayna aldına otırǵızdı.

Janıl ájapam gá maǵan, gá aǵamnıń shıǵıwın kútip ―Etsoyuz‖dıń esigine qarap tur. Shashtárez sheber usta eken. Meniń shashlarımdı tegislep, demde alıp boldı. Qápelimde meniń túrim ózgerip, men orıs balaǵa usap qaldım.

Aǵam shıqqannan keyin bizler oǵan qaray juwırdık.

-―Spasibo‖ – dedi meniń ushın shashtárezge ájapam.

Orıssha bilmegennen keyin men ―illá‖ dep awzımdı asha almadım.

Aǵam meni kórip hayran qaldı. Ol hámiyan qaltasın qolına alıp, shashtárezge pul bermekshi boldı. Biraq ol hayal sózinde turıp, aǵamnan pul almadı.

Aǵam sıyırdı jetelep, bizler onı ájapam menen aydap, teńiz jaǵasındaǵı ushan kemeler tolqında shayqatılıp turǵan jerge keldik.

Mallar suw ishindegi qayıqlarǵa ańsatlıq penen miner emes. Jawırını qaqpaqtay, túri ájeptáwir turpayı adamlar olardı kúsh penen iyterip, tayaq penen urıp, zorlap mingizip atır. Mallar qanday da bir qáweterdi sezgendey, tórt ayaǵın tirep, kemege mingisi kelmey muńlı móńiresedi. Lekin oǵan itibar berip atırǵan bende joq. Bári ―bol-há-bol‖dı salıp qıshqırısıp júr.

Bir waqıtları gezek biziń sıyırga keldi. Jarqılık biziń sıyır qayıqqa mingisi kelmey, ne degen tuwladı sonda. Lekin maldı qabıl alıwshı qassaplar onı kúsh penen iyterip, kemeniń ultanına jıqtı.

Sıyırımızdıń qulındaǵı dawısı shıǵıp, móńiredi sonda. Jániwardıń bir ayaǵı qayrılıp qalǵan bolsa kerek.

-Hey, adam, abaylasań-o, tiri jan, obalı bar,-dedi aǵam.

-Ol jaǵın oylasań et planǵa nege tapsırasań, endi sıyırıńnıń súwretin konserva qutıda kóreseń.

179

Qassap ǵarqıldap kúldi.

-O naysap, sonı sorap pa edim men sennen!

Aǵamnıń kózlerine jas aylanıp ketti. Ol bizler Jańıl ájapam ekewimizdi qolımızdan usladı da, keme tárepten dárhal bet burdı.

-Mallardı qayaqqa aparadı,-dedim men kiyatırsın aǵama.

-Moynaqtaǵı konserva kombinatına tapsıradı. Ol jerdegi zavod úsh smenada jumıs isleydi. Balıq jetispey atır. Rossiyada ashlıq. Sonıń ushın kombinat gósh konservasın da shıǵarıwdı jolǵa qoyǵan. Sendey balalar oqıwdı qoyıp, qumlıqtan tasbaqa terip júr. Onıń góshlerin de, konserva bankilerine salıp, ashlıq júz bergen jerlerge jónetip atır. Bileseń be, balam, urısqa ketkenlerdiń kóbisi qaytıp kelmedi. Balıq awlaytuǵın erkekler de qalmadı. Olardıń ornın hayallar iyeledi. Nawqıran jaslar er jetip, xalıq endi-endi tolısıp kiyatır, -dedi aǵam.

Bizler kem-kem ―Glavmyaso‖ awılınan alısladıq. Aǵam da, ájapam da, men de salımız suwǵa ketip, úyge qalay jetip kelgenimizdi bilmeymiz. Anamnıń da, úskinine suw quyılıp qalǵan. Bilemen, ol sawın sıyırın joytıp, qapashılıqqa berilgen. Mal qoranıń ishi qańrap qalǵan sıyaqlı. Baspaq anasın joytıp, zır juwırıp júr.

Meni qayǵı-hasiret basıp, endi aǵama da, apama da qaytıp soraw bergendi qoya qoydım. Sol-sol eken, shashımdı orıs hayalǵa sulıwlap aldırǵım kelse de, mallardıń muńlı mónireskenin esitkim kelmey, men ―Etsoyuz‖ elatına, iyt arqa jayları ájjedey appaq, azada, kóshe boylarına qatarlasqan úyleri jarasıqlı orısiyat awılı- ―Glavmyaso‖ǵa barmaytuǵın boldım.

Chexoslavakiyada «Aral» dúkanı

…Ilgeri jılları óndiris aldıńǵıların xoshámet retinde mekemeniń atınan shet ellerge turistlik saparǵa jiberiw dástúri bar edi. Sonday jol menen tosattan Chexoslavakiyaǵa barıp qalǵan qaraqalpaqstanlı bir turist sol jerde «Aral» degen Moynaq balıq konserva kombinatınıń balıq ónimleri menen sawda etetuǵın dúkanǵa kirip qalıptı. Qarasa, adamlar qırılıp-joyılıp, Moynaqtıń hár qıylı balıq konservaların alıp atır eken. Qızıqsınıp ketip, bul da bir qutısın satıp alıp, miymanxanaǵa kelip ashıp jepti. Qarasa, ústine pomidor sherbeti quyılǵan sonıńday mazalı balıq kotleti!

180