Gúrrińler, shıǵarmalar

QARAQALPAQ QOSÍǴÍ yamasa NAN JEŃIZ!

(Dawamı. Bası ótken sanda).

Dál tórdegi oyma naǵıslı sandıqtıń ústine qoyılǵan qarshınnıń naǵısları, onıń ústine jıynalǵan aydınlı kórpe, «hárdem qıyal» quraq kórpeshe, «gúl jaydı» quraq dastıq úy biykesiniń júdá sheber, duwpiyaz ekenin bildirip tur. Edenge shiy, shıpta, alasha, al onıń ústine órnekli kiyiz-tekiymet tóselip, oǵan quraq kórpesheler salınǵan. Otaw keregelerine milliy ton, shapan, jegde, malaqay, shógirme, degeley, bórikler qıstırılıptı. óamshı menen sadaq hám nayza da keregeden orın alǵan. Otawdıń oń tárepine alamoynaq duwtar asılǵan. Ergenegi aǵashtan órneklep oyıp islenipti. Yydiń (ádette qaraqalpaqlar otaw esigin qublaǵa qaratıp tigedi hám shańaraq otaǵası tórletip, ergenekke qarsı qarap otıradı. Sol otaǵasınıń oń tárepi oń japsar, shep tárepi shep japsar esaplanadı) shep tárepinde qalta kórinisli, enli kergi hám shanash keregege kerilipti. Kiyimler salınǵan boǵjaması da áshekóyli eken. Naǵıs penen órneklengen sulıw sabayaq, arsha sıyaqlı buyımlar da kózdi tartadı. Tórde shıraylı islengen áshekóyli altın besik jarqıraydı, ústine jartılay milliy naǵıslı juqalaw tawar jabılǵan. Ishinde bir yarım jastan ótip qalǵan ul bala miymanlarǵa qızıqsınıp, ırjıyıp qarap jatır. Besikke oyınshıqlar menen úsh múyeshli duwalar baylanǵan. Otawdıń ortasındaǵı tórt qırlı oshaqtıń átashtanı átirapına jayılǵan dásturxan taǵamǵa tolıp tur.

— Tórletiń, — dedi jolawshılardıń ergenekten kire salıp oń jaqqa otırmaqshılıǵın ańlaǵan, appaq saqalı kókiregine túsken ǵarrı—kempirdiń qaynaǵası bulardı shep tárep joqarıǵa úndep. — «Miyman — atańday ullı» degen.

Hámme jayǵasıp alǵannan soń ata pátiya etip, olardı dásturxanǵa mirát etti. Keyin kelinshekke qarap:

151

— Kelin, otawdıń jez shiyin túrip jiber, samal essin. Qonaqlar ıssılap keter. Sóyt te shaydan burın qımızıńdı sapırıp quya ber, miymanlar shóllegen shıǵar.

Shólirkegen úshew muzday qımız, keyin oǵan ayrandı da aralastırıp iship otırdı. Usı gezde bir jániwardıń ǵarqıraǵan ashshı dawısı keldi. Qonaqlar shorshıp tústi. Orınlarınan atıp turdı. Táshwishli óz-ara sóylesti. Ǵarrı olardıń gáp rámáwzinen «Bizlerdiń atlarımızdı soyıp taslamadı ma?» degen qáweterdi ańladı. Sóytti de jolawshılarǵa basıw aytıp, túsinik berdi:

—Otırıń-otırıń. Biyǵam bolıń. Sizlerge qonaqasıǵa soyılıp atırǵan qoydıń sesti ǵoy. «Janı Alla jolına sadaqa, góshi qonaqqa buyırsın». Bizde «tapqan birewin, tappaǵan ekewin soyadı» degen qanatlı gáp bar. Qudaǵa shúkir, tappay otırǵan jerimiz joq-aw. Biraq tap házir barlıq mallar, soyıslıqlar óriste. Tal tús, házir, al pada keshte keledi. Jiberip aldırıwǵa jaylaw da alıs. Onıń ústine sizler asıǵıs ekensizler, sonlıqtan qorada alıp qalǵan buwaz qoydı shalıp atır.

—Keregi joq. Otırmaymız, piskenshe, — dep miymanlar azar-bezer bolıp edi,

—Awıldıń tamamı jasları xızmetke keldi. Tezletedi. Shay-suw iship bolaman degenshe pisip shamalasıp qaladı, — dedi ǵarrı jegizbey jibermeytuǵının ańǵartıp.

—Azı-kem sóylesemiz, tanısamız, sonıń menen waqıt ótedi… Aqsaqal olardı sózge tartqısı kelip gáp basladı:

—Meniń ismim — Qońırat ata. Kóp jıllardan berli qońırat qáwimine biylik etemen. Qáwim aqsaqalıman. Bizler Noǵay ordasına qaraslı qaraqalpaq degen xalıqpız. Sonlıqtan noǵaylı dep te ataydı. Haslında noǵay degen xalıqtıń ózi joq, tek qaraqalpaqtıń bel arısı sanalǵan mańǵıt qáwimimizden Noǵay degen mırza Ordaǵa ámirlik etip, nátiyjede elimiz Noǵay Ordası degen at aldı hám oǵan qaraslı qaraqalpaq, qazaq hám basqa xalıqlardıń noǵaylı degen atı keship ketti. Noǵaylı on sanǵa, yaǵnıy arısqa bólinemiz. Házirgi ámirimiz — Edige batır. Shıǵısımız — túrkiy. Islam dininenbiz. Túp babalarımız sak-massagetler, onnan sońǵı dáwirlerde tarıyxta «mańlayı ashıq», «sın-sımbatlı» mánidegi peshanalı, yamasa arabparsılarsha bijanak, orıs tilinde pecheneg, chernıe klobuki degen atamalarda Oks, Yaksart dáryaları menen Aral teńizi boyların, bara-bara Edil, Jayıq, Dunay dáryaları, Balkan tawları, Qırım, Azaw hám óara teńizler átirapların jaylaǵan. Kiev Rusı mámleketinde úlken siyasiy kúsh bolǵanbız. Rumın, moldavan, mádiyarlar menen biziń baymaqlı, taraqlı, shómishli, qazayaqlı, qańlı, mıńjır, bessarı, qońırat arıs, qáwim hám ruwlarımız awılları sıbaylas jasamaqta. Qaraqalpaqlar óne boyında jasaǵanlıqtan teńiz dáslebinde Qaraqalpaqlar teńizi, kele-kele qısqarıp, óara teńiz dep atalǵan. Házir sol teńiz jaǵalıǵındaǵı Qırım xanlıǵınıń tiykarǵı

152

xalqın qaraqalpaqlar, sonıń ishinde mańǵıt, qırıq, qıpshaq, barın, arǵın qáwimlerimiz quraydı. Házir de bir toparımız Qara menen Aral teńizleri átirapın mákan ­basqan. Sonnan, xalqımız kóp sanlı hám yarım kóshpeli bolǵanlıqtan usı bizler watan tut­qan Edil, Jayıq boylarına deyingi aralıqtı mákan etip, jaylap júre beredi.

Massagettiń Tumaris atlı dańqlı patshasınıń qaharmanlıǵın esitken shıǵarsız.

—Awa, esittik. Watanına topılǵan parsınıń óayxısraw patshasın jeńip, gellesin qan tolı meske tıqqan emes pe?

—Durıs, durıs. Sol Tumaris anamızdıń Oks-Jayhun dáryasınıń teńizge quyar tamanında qorım-qoyımshılıǵınıń jurnaǵı ele bar. Bes-altı jılda bir, qay jerde júrsek te sol jaqqa tawap, ziyarat etiwge barıp turamız. Biziń xalıq jaqsı niyette qızlarına Tumaris, Tumarqız, Tumarlı dep at qoyadı. Ziyaratqa shıqqanda diniy ulama hám niyet etkenler menen birge, mına otırǵan kelin — Tumaris penen qáwimniń barlıq Tumar isimli qızları saparǵa atlanadı.

Al, inilerim deyin be, ballarım deyin be, bizde bir kórisip, sóylesken adam menen jón-josaq sorasıw, atı-jóni, haslın sorasıw — wájip sanaladı. Ózlerimizdi qısqasha tanıstırdıq, málel kelmese, kelesi gápti ózlerińizden esitsek…

—Bizler Kapkaz tawlarınanbız. Ol jerde az sanlı kóp xalıq jasaǵanlıqtan jaqınnan bilmegen sırt xalıqlar bárimizdi cherkez dep ataydı, sizlerdi alman, francuz, inglislerdiń «tatar», hátte «monǵol», al orıslardıń «qırǵız-qaysaq» degenindey. Negizinde ózimiz osetinbiz. Biz, osetinlerdiń de eski mákanı — Aral teńizi jaǵalawları. Shıǵısımız — alan qáwimi, túp babamız, sol — alanlar.

—Ne deyseń…Yaǵ-aw! — ǵarrı jasına say emes shaltlıq penen ushıp túrgelip, olar menen birim-birim qayta kórisip, qushaqlap, qamıǵıp kózine jas aldı. — Tuwısqanlarım, bawırlarım ekensiz ǵoy, bet-awzı jún-jún bolǵanǵa túbi basqa elli dep jatsırap otırsam. Qaraqlarım, alanlar — bizlerdiń de bir babamız. Sakmassaget, skif dáwirinen beri kele negizi jaqın alanlar da qosılıp, bir el bolıp turmıs keshirgenbiz. Keyin jawgershilik, basqa da táǵdirdiń taqazası menen kóship-qonıp, aramız alıslap, barıw-keliw siyreksip, bir-birimizge búgin jattay bolıp ketkenbiz. Bolmasa túbimiz bir xalıqpız…

—Solay shıǵar. Siz aytqannan keyin azı-kem esime tústi. Bizdegi qariyalardıń da usınday ápsanawiy tarıyxtı aytıp júretuǵının bilemen… Máyli, biy ata, biz turamız,

—dedi qonaqlar qısqa qayırıp, sóylewge qunt bildirmey.

153

«Awqat asılıp atır», degenge de qaramay, qarınlarına bir nárse barǵannan soń «Áwmiyin» di de asıǵıp-úsigip islep olar tura baslaǵan edi, Analıq irikti.

—Qáne azmaz sabır saqlań. Pisken astı taslap jolǵa shıǵıwǵa bolmaydı. Jep ketesiz,— degen záwliminen soń irkilip, aldına qoyılǵan bir tabaq tolı puwı burqıraǵan qoydıń góshinen órli-ǵurlı jedi de, turdı.

—Shıraqlarım, bul qay kelis? Ya otırmaysız, yamasa jónińizdi aytpaysız? — Ana til qattı.

—Tawdan jigitler keldi deseńiz, Jawınǵır tanıydı. Kelgenimizdi bildirseńiz boldı.

—Gúzdegi kelgenińizdi aytıp edim, «Wah, nege jiberdińiz!» dep ókindi. Endi jáne mennen qapa boladı. Kútiń. Miymanımız bolasız. On kún degen demde ótip ketedi. Keledi ǵoy ulım, quda qálese. Kórisip kete ǵoyıń, birotala, pıshıq-tıshqan oynap júrgenshi.

—Men abaylap otırman, sizler mágar kelinniń jurtınansız-aw. Qudasızlar. Bizde qudanı Qudayǵa teńlestiredi, atın da sonnan keltirip shıǵarǵan. Quda etip kúteyik, sarpaylayıq, sorasańız qalıńmalın da beremiz. Kelin nayatıy jaqsı nashar eken, aqıllı, sulıw, iybeli, ónerli… — Qońırat atanıń bul gápi de zaya ketti. Kelgindiler sonda da iymedi:

—Raxmet, basqa waqta… Jawınǵırǵa eskertersiz, biz aldımızdaǵı oraza-hayttı ótkerip bolǵannan keyin qaytamız. Úyde bolsın.

Usını ayttı da otawdan shıǵıp, awıl balaları esikke jaqınlatıp, uslap turǵan kóliklerine mindi de hayt qoydı.

—Bul qanday sawdıraǵan, ańqıldaq, keńpeyilli, qolıashıq xalıq, — dedi atqosshınıń biri jolda ırza bolǵan pishinde gáp ashıp.

—Awa, hayran qalarlıq. Kewillerine quday bergen adamlar eken. Bizlerdi tanımasa da «Taǵam jegizbey jibermeymiz», dep buwaz qoyın da soyıp taslaǵanın ayt­paysız ba?— dedi ekinshisi olardıń kútiminen razı bolıp. — Tuwılıwǵa shamalas­qan qozısı tiri shıqtı. Onı alıp qoradaǵı emiziwli ana qoydıń bawırına salıp atır edi. Tiri qalatuǵın shıǵar ya, Qaramurza?

—Men de kórdim. Emiwi jaman emes, shaqqan. Qatarǵa qosılıp ketetuǵını anıq — dedi Qaramurza.

* * *

154

Eki bahadır oraza-hayt tamamlanǵannan sońǵı ayda ǵana ushırastı. Onda da Jawınǵırdıń bozotawı janında.

Qaramurza keliwden:

—Esap beretuǵın payıtıń keldi, palwan. Jekpe-jek shıǵamız. Quraldı, alısıw túrin óziń tańla, — dep doh urıp basladı.

—Yaqshı, Qaramurza, qural tańlap, urısıw qashpas. Dáslep, musılmanshılıq, adamgershilik ushın hal-jaǵday sorasayıq. Tanıspız. Kúnde kórisip júrgenimiz joq, degendey… Al, úy-ishleriń, awıl-elatıń saw otır ma? Mal-hal aman, egin-tegin pitik pe? Awırıw-sırqaw, basqa da bále-qadadan jıraqsızlar ma?

Olar awızların ashpadı.

— Máyli. Sóylemeseń sóyleme. Maǵan dushpan kebin kiyip kelip otırsań, biraq shara joq, otawımnıń janındasań. Sonlıqtan úyge mirát etpesem bolmaydı. Onıń ústine, neshshe kúnlep seniń de duzıńdı tatqanman. Biziń dástúr solay, kelgen adamdı kútiwimiz shárt. Qudayı qonaq pa, ol kim bolsa da, sharbaqtan atladı ma, úydiń miymanı sanaladı… Ylgeremiz bárine de. Onıń ústine sharshap tursań. Qarnıńnıń da sırnay shalıp turǵanın sezip turman… Kesh te bolıp qalıptı, jaqsılap awqatlanıp, tınıǵıń. Quda qálese, tańda shıǵıp ketemiz, taw jiyegine. Bul jerde sizlerge hesh kim barmaǵın da tiygizbeydi, oǵan mına men kepil. Eger aytqanımda turmasam, Nan ursın! Bizde Nannan ullı nárse joq. Qáne, kirińler.

Qonaqlardı úsh qabat kórpeshege otırǵızıp, qoltıqlarına juptan kópshik tasladı.

— Arqayın, óz úylerińdey sheshinip otırıń. Gúmansırasańız, qurallarıńdı janıńa qoyıń, qarsılıǵım joq, — dedi.

Qaramurza eki atqosshı-saqshısına «Biyǵam otırmań» dep tapsırdı da ózi arqayınlasa basladı.

Keshqurın bolsa da «Atıńızǵa jan soymasaq bolmaydı», dep miymanlardıń aldına bir tananı ákelip tarttı: «Pátiya beriń, miyman».

Qaramurzanıń xalqında da miyman húrmetine atap jan soyıw, pátiya alıw dástúri bar edi. «Usı jerde pátiyanıń ǵobı kelip tur ma?» dep unatpasa da, nailaj qolın kóterip kemsalıyqa hám qısqa tilek etti:

— Quday kewillerińizge bere bersin! Bizge etken xızmetińiz Alla dárgayında qabıl bolǵay! Alla sizlerden razı bolsın!

155

Shay menen jańa maydan shıqqan ıssı bekire quwırdaqtı, sútke iylengen bılqıldaq shórek, pátirler menen zor ishteyde tamaqtan ótkerse de, usınıń izinshe kelgen, mazası-aq tanawdı qıtıqlaǵan semiz tananıń óz mayına pisken shılǵıy gósh quwırdaǵın da qonaqlar súysinip jedi. Keyin boza menen qımızdı simirip, kewillerin xoshladı hám jegenlerin sińirdi. Sırtqa shıǵıp samalladı.

Tún bolsa da otaw átirapına shamlar jaǵılıp, dala kúndizgidey jap-jarıq eken. Neshshe jerde úlken shúlen qazanlarda awqatlar qaynap atır. Awıldıń úlkeninenkishisine shekem usı jerde bolsa kerek, shojıǵan adam: jigit-qızlardıń kimisi qazanǵa qarassa, kimisi otın ákeledi, maydalaydı, ot jaǵadı, suw tasıydı, shay aparadı, birazları uylıǵısıp, sóylesedi. Kelinshek hám hayallar qazan átirapında gúybeńleydi, biri qazandı bılǵasa, biri qamır iyleydi, birewleri piyaz, geshir tazalaydı, tabaq-qasıq juwadı. Jas balalar menen qızlar bir shette oyındı qızdırıp atır.

(Dawamı bar).

156

SAǴÍM

Said AHMAD.

(Gúrriń)

(Dawamı. Bası ótken sanda).

Jańalar kelgennen keyin bul kúlkiler, bul Túrdegi quwnaq sáwbetler toqtadı. Bunıń sebebi – jańadan kelgenler tiykarınan «seksotlar», «stukachlar» edi («seksotlar», «stukachlar» tutqınlar haqkında baslıqlarǵa maǵlıwmat tasıwshılar).

Jańadan kelgenlerdiń ishindegi óktemler «jergilikli» óktemlerdiń kózin ashırmay qoydı. Olar ashanaǵa barıp, Kópshilik penen awqatlanıwdı ar kóretuǵın edi. Biziń óktemlerimiz olarǵa awqat tasıp, qolın sıpırıwǵa súlgi uslap turar edi.

Tuwısqanlarınan pochta jónetiwlerin alǵanlar qurı qol qala beretuǵın edi. Tuwǵan anası pisirip jibergen tańsıq shiyrinlikleri de sol óktemlerdiń nesiybesi bolıp qalǵan edi.

Seksotlar, stukachlardı bir lagerde uzaq uslap turalmas edi. Olardıń tıńshılǵı ashılıp qalıwı menen basqa lagerge jiberetuǵın edi. Eger jibermese, tutqınlar olardı álbette óltirip jiberer edi.

Kimsanbay da belsendi seksotlardan edi. Vorkuta lagerinde tutqınlar onı urıp oń qolın bileginen sındırǵan edi. Balqash lagerinde arqa miyiniń tómenine, qaq eńsesine beldiń sabı menen urıp, shuqırǵa taslap ketken. Saqshılar onıń dadlaǵan dawısın esitip, shuqırdan shıǵarıp alǵan. Mine usınnan keyin oń qolı bileginen qatıp, bası gá ońǵa, gá shepke ózinen-ózi burılıp qalatuǵın, saw qolı menen dúzetip, aldına qaratıp qoysa, bası qumırınıń basınday ilgerli-keyin siltenip, barıpkeleberetuǵın bolıp qalǵan edi.

Iyul ayınıń aqırlarına barıp hawa oǵada ısıp ketti. Daraqsız, giyasız, topraqqa mıs untaǵı aralasqan jer qızdırılǵan tabaday bolıp, kirza botinkanıń ultan terisinen de ótip, ayaqtı kúydiretuǵın edi. Tutqınlar baraktıń saya táreplerinde jan saqlaydı.

157

Terden suwǵa malınǵan kurtkların taslarǵa, qızǵan topıraqqa jayıp keptiredi. Kópshiliginiń kurtkası juwıla berip, sanları óship keter edi. Sonday paytlarda maǵan jumıs kóbeyetuǵın edi. Kiyimdegi sanı óshken tutqınlardı saqshılar dárwazadan shıǵarmastan, maǵan jiberetuǵın edi.

Alımjan domla aldıma kelip, arqasına burılıp dizerledi de, jelkesin maǵan qarattı. Jańalar kelgennen beri domla azıp ketti. Jáne bes-on jasqa qartayǵanday boldı.

—Domla, jaqsı júrsiz be? — dedim men jelkesine sandı jazıp atırıp.

—Qudaǵa shúkir, ólmegen qul jasay beredi eken.

—Men aytsam, domla, jasıńız da birazǵa barıp qaldı. Úlkenlerde insap joq dá. Sizdi jumısqa shıǵarmasa da bolar edi.

Domla sergek tarttı. Onıń kewilinen, nege bunday dep atır, seksot emes pe eken, degen oy ótti-aw!

— Júdá onshelli ǵarrı emespen. Bergen nanın aqlap júrippen.

Sút iship awzı kúygen, qatıqtı da úplep ishedi, degendey, domlanıń da kóp ret awzı kúygen qusaydı.

Qamaqxanalardıń «telegrafı» júdá anıq isleydi. Qaysı lagerde qanday waqıya júz bergeni úsh kúnnen keshikpesten hámme lagerlerge jetip baradı. Qaysı qalanıń tyurmasında kimlerdiń jatqanın, olardıń qaysı statya menen ayıplanǵanlıqları, olardıń arasında seksotlardıń bar-joqlıǵın anıq biledi. Jańadan kelgenlerdiń kópshiligi seksotlar ekenligi haqqındaǵı maǵlıwmat sol kúni-aq jetip kelgen edi. Alımjan domla uzaq jıllardan berli qamaqxanada jasap, lager turmısınıń mıń bir shıǵırshıǵınan ótip, puqta bolıp ketken edi. Sonıń ushın da ol birew menen dártlespeydi, ózin-ózi ishinen jep júre beredi.

Tutqınlardı konvoylar jumısqa aydap alıp ketkennen keyin úsh mıń adamlıq lager bosap qaladı. Meniń azanǵı xızmetim de usınıń menen pitedi.

Endi barakka ketpekshi bolıp turǵanımda, basın likilletip Kimsanbay keldi.

—Biradar, mına awısıp qalǵan laktı maǵan berseńiz.

—Laktı ne qılasız? — dedim.

—Kerek, yaq demeń.

—Meyli, alıń, — dedim lak salınǵan qańıltır bankanı oǵan berip.

158

— Raxmet, — dewi menen arqasına burılar eken, saw qolı menen basın barak tárepke tuwrılap qoydı da, áste kete basladı.

Hayranman, Kimsanbay tanıp bolmas dárejede ózgerip ketipti. Nawqıran jasında betlerin ájim qaplaptı. Kóziniń keseleri tereńlesip, shashları tógilip, bası jalańashlanıp qalıptı. Biraq kózleri, dawısı bayaǵısı, balalıǵındaǵıday edi. Kúnler shıdap bolmas dárejede ısıp ketkenligine qaramastan, ol elege shekem tamaǵına shekem sádeplerin taǵıp alǵan kurtkasın terden ezilip ketken bolsa da sheshpeytuǵın edi. Ol hár kúni azanda qara lak alıw ushın aldıma keletuǵın boldı. Usınday kúnlerdiń birinde onıń kim ekenligin ózine ayttım.

— Atańız sizge bilgendey at qoyǵan eken. Qarań, kimligińizdi ózińiz de bilmeysiz.

Onıń kózleri baqırayıp ketti. Qolın tayanıp ornınan turmaqshı bolǵan edi, shep qolınıń kúshi jetpey, jáne otırıp qaldı.

— Kimsanbay, mennen jasırınǵanıńnan payda joq, — dedim salmaqlı túrde. — Ekewimiz bir awıldıń balasımız. Kimligińiz alaqandaǵı sızıqtay ayan. Siz Pavlik Morozovtıń sadıq izbasarısız. Óz atańızdı GPUge satqanıńız ushın «Húrmet belgisi» ordeni menen sıylıqlanǵan Kimsanbay Alımjanovsız. Sizlerdi frontqa shıǵarıp salıw máresiminde awıl komsomollarına: «Men kóksimde ullı Stalin menen sawashqa kiremen», dep Kókiregińizdegi Stalin súwretin minberde turıp kórsetkenińizde men de bar edim. Sizge qara lak ne ushın kerek ekenligin bilemen. Stalinniń súwretin boyap taslaw ushın kerek. Bunday islewdiń endi hesh qanday paydası joq. Saratannıń ıssısında terlegen bedenge boyaw jabıspaydı. Aǵıp kete beredi. Bunnan basqa… — dep oǵan sezdirmey názer tasladım. Bası oń tárepke burılıp qalǵan edi. — Kókiregińizde Stalin súwreti bar ekenin zekler álle qashan bilip alǵan. Ekshembi kúni sizdi sheshindirip, Kókiregińizdegi qara laktı kerosin menen, solyarka menen Stalinniń súwreti kóringenshe ısqılamaqshı. Kókiregińizdegi Stalindi mıń-mıńlap tutqınlarǵa kórsetpekshi. Sizge másláhát, xojeynińizge aytıń, sizdi waqtınsha qamap qoysın, ya bolmasa basqa lagerge jibersin.

Satqınǵa eskertip durıs isledim be, bilmedim. Ne bolǵanda da bir awıldan bolǵanımız ushın usınday isledim be, bilmeymen, bilmeymen.

Kimsanbaydıń bası shepten ońǵa, ońnan shepke udayı barıp kele beredi. Tap tutqanaq tutıp atırǵanǵa uqsaydı. Ol mashaqat penen ornınan turıp, basın barak tárepke tuwrılap qoydı. Báribir bası qaptal tárepke silkine berip joldı kóre almay tentirekley basladı. Eki ret jıǵıldı. Jáne turdı. Soqır adamday dusmallap júre basladı. Oǵan reyimim keldi, hám onnan jiyirkenip kettim.

159

Erteńine ol qara lak alıwǵa kelmedi. Túslikke jaqın úshinshi barakta bir nárse boldı. Sol tárepke sanitar juwırıp ótti. Lager keselxanasınıń xirurgi — katorjnik Shtokman hám zámbil kótergen eki sanitar dizilisip, sol jaqqa juwırıp ketti. Bir azdan keyin zámbilde qanǵa belengen Kimsanbaydı keselxanaǵa alıp ótti.

— Kókiregine pıshaq shanshıptı, — dedi barak náwbetshisi. — Bunnan da beter bolsın! Iytke iyt ólimi. Tutqınlar bári bir onı tiri qoymaytuǵın edi.

Keshqurın jumıstan qaytqan Alımjan domla keselxana baragı aldında ol jaqtan bul jaqqa ǵázeplenip barıp-kelip júripti. Esik aldında maxorka shegip turǵan sanitardan:

—Awhalı qalay? — dep soradı.

—Bilmedim, házirshe bir nárse aytıw qıyın. Pıshaq júregine bir santimetr kirgen. Azanda sanitar aldıma kelip:

—Nawqas Jalınov sizdi sorap atır, — dedi.

Kimsanbay aspanǵa tigilip jatırǵan eken. Arasında ıńıranıp qoyadı. Janına barıp, awhalın soradım. Onıń es-huwıshı ornında eken. Tek kóp qan ketkenliginen júdá hálsiz, dimarsız.

— Awıllas, jaqında múddetińiz pitip, úyge ketesiz, — dedi ol sıbırlap. — Ótinish, atam qamaqtan qaytıp kelgen bolsa, meniń úzirimdi jetkeriń. Gúnásin qan menen juwdı, dep aytıń.

Ol sharshadı ma, áytewir, ádewir waqıtqa shekem indemey jattı. Náwbetshi sanitar, kerekli sózin ayta almay atır, dep oylap bizdi jalǵız qaldırıp shıǵıp ketti.

— Bul dúnyanıń azaplarınan qutılıwıma sanawlı saatlar qalǵan. Sizden ótinip sorayman, Shtokmanǵa aytıń, janım úziliwi menen denemdi soymastan, denem qatpay turıp Kóksimdegi Stalinniń súwretin terim menen sıpırıp alsın. Fashistlerdiń konclagerinde ólilerdiń terisin sıpırıwda Shtokman assistentlik qılǵan. Qanday sıpırıp alıwdı jaqsı biledi. Onıń menen bir qábirde jatıwdı bermesin.

Onıń bul sózleri ótinish emes, al wásiyat edi.

— Qáterjem bolıń, álbette oǵan aytaman, — dep wáde berdim.

Fashistlerdiń konclagerinde Kimsanbay Jalınov ólikxanada qarawıl bolǵan dep esitken edim. Ólgen tutqınlardı tikenli sım menen oralǵan orınǵa shınjırǵa uqsatıp taqlap qoyǵan eken. Qıstıń qaqamanında ólikler tastay bolıp, muzlap qaladı. Olardıń awızlarındaǵı tille tislerin alǵırlar alıp ketpesin, dep qarawıllaydı.

160