Gúrrińler, shıǵarmalar

Quraldıń bunday taza markadaǵı, sońǵı modeldegi mashın satıp alıwı, Nazar menen Marattıń ózi menen qatnasıǵınıń buzılıwına, aralarına suwıqlıqtıń túsiwine sebep boldı. Marat «qopasaqal» jorası Quraldı, Qural bolsa Nazardı, al, Nazar bolsa, Marat penen Quraldı kórse, tóbe shashı tik turatuǵın dárejege jetti. Olardıń jámáát jám bolıp, tez-tezden baratuǵın Bekabadtıń úyiniń esigin de, samaldan basqa hesh nárse ashpadı. Fabrika ekonomikasınıń kem-kemnen tómenlewi qarawıllarǵa da, qosımsha wazıypa júkledi. Túngi payıtları jumıstaǵı adamlardan qosımsha qarawıllarǵa járdemshiler jegilip, qatań qadaǵalawǵa alındı. Hátte direktor, bas injenerlerdiń ózleri de, túngi náwbette turıp, qarawıllar menen fabrika átirapların qaraqshılar menen urı-gázzaplardan qorǵaytuǵın boldı. Sonıń ushın, burınǵıday tawıq urlaw, bazarlarǵa aparıp satıp paydalanıw degen ádetler ulıwma toqtadı. Usı tárizde, aradan altı aydan aslam waqıt ótti. Sol jılǵı qıs aylarındaǵı suwıq júdá qattı keldi. Fevral ayında «Túp degen túpirigiń jerge túspeytuǵın» oǵırı, suwıq boldı. Bir ekshembi kúni, Nazar bala shaǵası menen gúzar jolǵa shıqqanı sol, aldınan Marat tap boldı. Nazar oǵan mashında otırıp, bas iyzep, sálem berip edi Marat oǵan qolın sermep, «toqtat» dedi. Qalıń qardaǵı tayǵanaqta Nazardıń «GAZ-24» mashını on bes-jigirma metrdey aralıqqa tayǵanap barıp, zorǵa toqtadı. Nazar orınlıǵında otırıp, qaptal aynasın ashqanı sol, Marat birden:

-Há! Endi sizler sóytesiz-dá! Astıńızdaǵı tulparlarıńız saz bolǵan soń, adam tanımay ketesiz-dá! Nazar, seniń qaptalıńa otırsam bola ma? Siz benen sóylesip otırayın dep edim!-dedi sonshama gáplerden soń barıp, Marat mashınnıń aynasınan sıǵalap. Nazar qaptalındaǵı otırǵan hayalın artqı orınlıqqa ótkerip, ornına Marattı otırǵızdı. Mashın ornınan alǵa qaray júrgennen soń, olar biri biri menen hal-jaǵday sorasıp, óz-ara sóylese basladı. Nazar, Marat jorasınıń bet-álpetine qarap turıp:

-Marat jumıs jaqta da, úyińizde de kórinbey kettińiz! Keshe Quraldı kórip edim, bazarlap qaytaman, awıldaǵı inisheklerden xabar alıwım kerek, dep otır edi. Quraldı kórmegen shıǵarsań!-dedi.

-Qural meniń qarsı aldımdaǵı úyde, tap biziń pod'ezdiń tusında turatuǵınınan hámmeńizdiń hátte, mına qurdastıń da xabarı bar shıǵar!-dedi Marat artqı orınlıqta otırǵan Nazardıń kelinshegine qarap. Sóytip qaytadan: -Tap, onıń menen biziń úydiń aralıǵı eliw-alpıs metrdey-aq keledi. Qural degendi shaqırıp, «kel» desem keledi, men, «ket» desem ketedi. Onıń menen qatnasıǵımız burınǵıday emes. Házirgi kúnleri, sonday dárejede suwısıp ketti, nege bunday bolǵanına ózim de hayranman!-dedi Marat.

141

-Yaǵaw! Hesh kim-hesh kimnen suwısqan joq. Házirgi mına waqıtsha qıtshılıq, jetispewshilikler, hámmeni de albıratıp tur. Mısalı, qatnasayın desem meniń Úyim de, «Bestóbe»niń arǵı basında emes. Mına qaptalıńızdaǵı, «Shomanay»shı degen oy awılda turatuǵınımnan xabarıńız bar. Biraq házirgi kúnde hámmemizde de, burınǵıday shama joq. Fabrikada da aylıǵımız, óz waqtında berilmey atır. Onnan qalsa gazden, toktan, suwdan qarızlarımız kóp. Solar menen esaplasıw iship-jew ushın napaqa tabıw bári, mına bizler, erkeklerdiń basına túsken úlken mashqala bolıp tur,-dedi Nazar.

-Qorıqpań! Ele bári orınlı-ornına túsip ketedi. Keshe fabrikanı tekseriw ushın joqarıdan adamlar keldi. Meniń moynımdaǵı, bas injenerdiń zatların bir qatar xatlap, dizimge aldı. Meniń búgingi jolǵa shıqqandaǵı maqsetim bayaǵı «GAZ-24» mashınımdı satıp, kemis zatlarımdı orınlı-ornına qoymaqshıman. Maǵan qanday járdemiń bar? — soradı Marat.

— Meniń qarawıńızǵa kelip islegenime ele bir jıl da bolmadı. Sonıń ushın mende ǵárejet jaǵı sheklengen. Pul máselesinde tilimiz qısqalıq etedi jora! Ol jóninde, óziń menen burınnan birge islesip kiyatırǵan bas injenerińizden, bas esapshıńız benen ekonomistlerińizden sorap kórmeseńiz, — dedi Nazar.

-Tap sen aytıp otırǵan fabrika basshılarıńıń hámmesiniń moyınlarına bir talay pul tústi. Olar da mendey bolıp, aqsha tabıwdıń hálekshiliginde júr. Hámmesi mashınların, jayların satıp, pulların ornına qoyıp atır. Fabrika direktorı bolsa, usı tekseriwden qutılǵannan soń, fabrikanı qaytadan rekonstrukciyalap, mennen basqa xızmetkerlerdiń bárin jańalap jumıstı jańasha, «kooperativlik» usılda alıp barmaqshı,-dedi Marat.

-Haw! Onnan bizlerdiń xabarımız joq! Bizler bir kishkentay adambız!-dedi Nazar.

-Nazar jora! Men gápimdi qıspalamay, saǵan rasın aytayın. Seniń de, «operator» degen jumıs orınıń qısqartılıp atır. Keshe baslıq meni aldına shaqırıp alıp, seniń jorańnıń jumısların ózgertemiz dep, sonday xabardı ayttı. Endigi jaǵında, «kommunal tólemlerdi óndiriw boyınsha inspektor» degen taza lawazımǵa ornalastıramız. Bári bir usı jerde, bir orında, usı fabrikada isleytuǵın jumıs. Biraq bir ayırmashılıq jeri endigiden bılay, Quraldı burınǵıday tez-tezden kórip turmaysań. Ara-arasında ǵana ushırasasız. Burınǵı aylıq is-haqıń bir júz qırıq som bolatuǵın bolsa, endigi jaǵında, toqsan som aylıq alasań. Aylıǵı burınǵıǵa qaraǵanda eliw somǵa azayadı. Áne, úlken parqı sonda bolıp tur,-dedi Marat mashınnıń aldında gárdiyip otırıp. Olardıń mingen mashını Nókiske shamalasqannan soń, Marat Nazarǵa qarap:

142

-Tap, Nazar dostım! Sizler Qural ekewińizdi jumısqa ornalastırǵan ózim. Sol ushın, «toydırǵannıń saqalına» degendey bolmasın. Ara-arasında usınday etip mashınıńızǵa mingizip, anda-sanda jumıslar shıǵıp qalǵanda kólikten járdem berip turǵaylı bolsın!-dedi Marat. Onıń bul sózlerinen ózine hám jorası Quralǵa bolǵan ókpe-giynesin sezgen Nazar:

-Baslıq xabarıńız bar, bizlerdiń jay-jaǵdaylarımız da, burınǵıday emes. Házir Rossiya tárepke baw-baqsha alıp barıw ushın ústi jabıq, júkxanası jıllı bolmasa, qısta aparǵan zatlarıń tońlap qaladı. Onnan qalsa házirgi kúnleri hámme jerdi «reket» degen bále jaylap ketken. Sen ol jaqlarǵa sonsha joldan hálek bolıp barǵanıń menen, olar saǵan sawda isletpeydi eken. Endigi jaǵında balalarqızlarımız mektepti pitkerip, liceyge oqıwǵa kiriwi kerek. Olarǵa da barıw-qaytıw ushın jol-haqı degendey, pul tawıp beriwimiz zárúr! Bunnan bul jaǵına bizlerge de, qıyın bolayın dep tur!-dedi Nazar.

-Dostım, meniń barlıǵınan da xabarım bar. Seniń menen ele talay-talay bálent tawlardan, talay-talay ushlı qırlardan asıp ótiwimiz kerek. Sol ushın — dep atır edi. Nazardıń mashınınıń artqı orınlıǵında otırǵan kelinshegi birden:

-Haw, sizler ele aldıǵa qaray ketetuǵın bolsańız, men usı jerde qala bereyin. Ele mırzaǵanıń úyine barıw ushın, anaw-mınaw zat alıwım kerek,-dedi. Nazar eliwalpıs metrdey júrgen soń, mashının joldıń shetine toqtattı. Kelinshigi mashınnan túsiwden Nazar:

(Dawamı bar).

143

SAǴÍM

(Dawamı. Bası ótken sanda).

Kimsanbay mektepte belsendi pionerlerden. Ol Lenin, Stalin haqqında jazılǵan qosıqlardı ayırıqsha bir sheberlik penen deklamaciya etedi. Onı rayon, hátteki walayat kóleminde ótetuǵın saltanatlı jıyınlarǵa, sletlarǵa, oqıtıwshılardıń ánjumanlarına shaqırıp, qosıqlar oqıtatuǵın edi. Alımjan domla oǵan, balam, hawayı islerge júdá berilip ketpe, ya artist bolmaqshımısań? Jaqsısı, sabaǵıńdı tayarla. Jámiyetlik jumıslar sabaqtan keyin bolsın, dep másláhát beretuǵın edi. Bir bólmede domla qálemin qıtırlatadı, Kimsanbay basqa bólmede hár qıylı háreketler islep, qattı dawısın shıǵarıp, qosıq deklamaciya eter edi.

Bir kúni mektep direktorı onı sabaq waqtında kabinetine shaqırdı.

Direktordıń kabinetinde biytanıs adam otırǵan edi.

— Bul joldas seniń menen sóylesiwge kelipti. Sizlerdi bólek qaldıraman, sóylesip alıńlar, — dep direktor shıǵıp ketti.

Biytanıs adam sózdi neden baslawın bilmesten, biraz oǵan tigilip qarap aldı. Keyin portfelinen gazetanı alıp, onıń aldına qoydı. Bul Moskvada shıǵatuǵın «Pionerskaya pravda» gazetası edi.

— Ekinshi betindegi maqalanı jaqsılap oqıp shıq, — dedi ol, — súwretke de jaqsılap qara. Qaharman pioner Pavlik Morozov mine usı boladı.

Kimsanbay orısshanı jaqsılap bilmeytuǵın edi.

Pavlik Morozov xalıq dushpanları tárepinen jawızlarsha ayawsız óltirilgen. Ol watanǵa sadıq, Lenin-Stalin isine ómirin qıyǵan zamanlasımız. Onıń atası xalıq dushpanı, Sovet dúzimin awdarıp taslawdı niyet etken. Pavlik sol dushpannıń sırın pash etedi. Házir Sovetler respublikasınıń hámme jerinde Morozovshılıq háreketi

144

baslanıp ketti. Jas watansúyiwshiler ishki dushpanlardı pash etiw ushın ant berip atır. Sen de usı háreketke qosılıwıń kerek. Bul seniń muqáddes minnetiń. Biz aytqan islerdi orınlasań, seni Pútkil awqam pionerleriniń «Artek» degen lagerine jiberemiz. Sol jerde ullı ustazımız, kósemimiz Stalindi kóreseń.

Kimsanbaydıń kózleri jaynap ketti, «Muqáddes paytaxtımız Moskvanı, tiri kósemdi kóriw, Qara teńiz jaǵalarında jáhán balaları dem alatuǵın lager minberine kóterilip, qosıq oqıp bere ǵoysa!..» Kimsanbay pıtırlap qaldı.

—Men ne islewim kerek?

—Áweli, aramızda bolıp ótken bul sáwbetti basqa birewge aytpawǵa sóz bereseń. Bunnan keyingi sáwbetlerimizdi de sır saqlaysań. — Ol usınday dep aytıp turıp, portfelinen bir bet qaǵaz alıp oǵan berdi. — Buǵan imza qoyıp ber. Áweli oqı, sońınan imza qoy.

Qaǵazǵa sonday sózler jazılǵan edi: «Tilxat. Menkim, Kimsanbay Alımjan ulı GPU xızmetkeri M.Mansurov penen bolǵan sáwbetimizdi birewge aytpayman. Atam Alımjan Raxmanovtıń is-háreketlerin baqlawǵa sóz beremen. Úyge keletuǵın miymanlar menen ne haqqında sóylesetuǵının jazıp beremen. Eger bolıp ótken gáplerdi, atam haqqında toplaǵan maǵlıwmatlardı birewge aytsam, jınayat kodeksiniń tiyisli statyaları ­boyınsha jazalanaman».

— Oqıp boldıń ba? Endi imza qoy!

Kimsanbay oylap otırmastan-aq, tilxattıń astına imza qoydı.

— Tilińe saq bol. Atań haqqında jazıp qoyǵan xatlarıńdı hár hápteniń dúyshembi kúnleri kelip, usı jerden alıp ketemen. Eger birewge aytsań, ya atańa bildirseń, tap Pavlik Morozov sıyaqlı nabıt bolasań. Endigi keliwimde, eger aytqanlardı islew qolıńnan kelse, walayat pioner shólkemi seni qol saatı menen sıylıqlaydı, bildiń be?

GPU xızmetkeri Mansurov hár dúyshembi kúni keler edi, Kimsanbay jazıp qoyǵan maǵlıwmatlardı oqıp kórgennen keyin, qaytadan jazdıratuǵın edi.

— Kerekli sózlerdi jazıw kerek. Faktlarǵa siyasiy tús beriwdi úyren! Baba kósemimiz Karl Marks: «Din xalıq ushın záhár», degen. Úyimizge kelgen miymanlar Axmad Yassawiy degen reakcion dindar shayırdı aspanǵa shıǵarıp maqtadı. Xalıqtı qullıqqa duwshar etiwshi qosıqların oqıdı, dep jazıw kerek. Alisher Nawayı «Xamsa»nı, «Chor devon»ın jazǵanda Pushkinniń qara tánli babası Jer Orta teńiziniń qubla jaǵıslarında baqanshaq terip júretuǵın edi. Mırza

145

Uluǵbek Samarqandta Obserbatoriya salıp atırǵan paytta orıslar xoxollardıń malayı edi, shıptadan gewish kiyip júretuǵın edi, degen sózlerdi ayttı, dep jazıń!

— Bunday sózlerdi endi sizden esitip turman… Qalayınsha jalǵandı jazaman?!

Birden Mansurovtıń qattı ashıwı keldi.

— Jazabermeyseń be, tentek! Aytpaǵan bolsa, endi aytadı! Xalıq dushpanı hámme sózlerdi birden aytıp qoymaydı. Olar oǵada ushına shıqqan saq, nıqaplanǵan jawlarımız.

Kimsanbay bir hápte dawamında janın otqa jaǵıp jıynaǵan maǵlıwmatların qaytadan Mansurov aytqanday etip jazdı. Tómenine imza qoydı.

— Ha, júdá jaqsı! Mine usınday etip jazıw kerek. Maǵan qara, walayat pioner shólkemi seni qol saatı menen sıylıqlaydı. Má, taǵıp al! Eh-he, seni ele qansha sıylıqlar kútip tur!

GPUdıń pioner shólkemi atınan bergen saatın Mansurov Kimsanbaydıń qolına taǵıp qoydı.

Kimsanbay kewiline sıymastay dárejede quwanıshta edi. Erteń balalardıń kózin qızdırıp, taǵıp júremen, dep quwanıshın ishine sıydıra almadı, Mansurovqa minnetdarshılıq bildirip, onıń menen xoshlastı. Mansurov ketip baratırǵanda: «Qanday jazıwdı bilip aldıń – á?» dep esletip qoydı.

Bunday túrdegi maǵlıwmatlardı jazıw úsh aydan artıq dawam etti. Usı dáwirde «pioner shólkemi» Kimsanbaydı velosiped penen de sıylıqladı. Ol aydıń aqırında Kimsanbay Ulıwma awqam pionerler sletinde qatnasıw ushın Moskvaǵa ketti. Ózbekstannan Kimsanbayǵa uqsaǵan «Morozovshı»lardan on bir bala bar edi. Slet qatnasıwshılarınan on jeti bala «Húrmet belgisi» ordeni menen sıylıqlandı. Olardıń arasında Kimsanbay Alımjanov ta bar edi. Kimsanbay Awqam aqsaqalı Kalininniń qolınan orden alar eken, prezidiumda qol shappatlap otırǵanlar arasında «ullı kósem, xalıqlardıń atası Stalin»ge kózi tústi. Ózin tuta almay jılap jiberdi.

Ol Moskvadan kelgeninde atası joq edi. Alımjan domla menen jáne jeti muǵallim qamaqqa alınǵan eken.

Olar ne gúná islegen eken, dep hayran bolǵan adamlar gazetada «Bilimlendiriwge in qurǵanlar» degen maqalanı oqıǵannan keyin ne gáp ekenligin bildi. Birew: «Buǵan qarańlar, domla dım jaqsı adam edi, adamnıń alası ishinde degeni orınsız emes eken, dese, basqa birewi: «Puqta nıqablanǵan, hiyleker adam eken», deydi. «Qıńır istiń qıyıǵı qırıq jıldan keyin de shıǵadı, saq bolıw kerek, bundaylardan ele

146

aramızda kóp bolıwı múmkin», dep aytatuǵınlar da boldı. Dúnyanıń isleri júdá qızıq eken dá, ata – satqın, balası – watansúyiwshi!

Kimsanbaydı eki ret tergewge shaqırıp atası menen júzlestirdi. Alımjan domla bul iste balasınıń da qolı bar ekenligin bilmes edi. Júzlesken paytında Kimsanbay aytqan sózlerdi esitip, jaǵasın usladı. Tergewshiniń «Usı gápler durıs pa? Tastıyıqlaysań ba?» degen sorawına juwap bermedi. Mańlayına shappatlap urıp: «E-eh, átteń, átteń! — dep ulınıń betine qarap: — Ilayım, qırshınıńnan qıyıl! Ómiriń xor-zarlıqta ótsin! — dep qolın jayıp pátiya berdi.

Moskvadan «Troyka» Alımjan domlanı on bes jılǵa húkim etilgeni haqqında qaǵaz keldi.

Aradan segiz jıl ótti. Kimsanbay jigirma jasına toldı. 1942-jılı armiya qatarına shaqırıldı. Awıllardan frontqa atlanıp atırǵanlardı saltanatlı shıǵarıp salıw máresimine júzden artıq komsomol aǵzaları jıynaldı. Bolajaq áskerler atınan «Húrmet belgisi» ordeniniń iyesi Kimsanbay Alımjanovqa sóz berildi.

— Men ómir-ólim sawashına ketip baratırman. Xalıq dushpanınıń ulı bolıp emes, shın patriot, kósem Stalinniń perzenti bolıp urısqa kiremen. Búginnen baslap familiyam Alımjanov emes, Jalınov boldı. Kóksimde ullı Stalin menen sawashqa kiremen! — Ol usınday dep, kóyleginiń jaǵasın sheship jiberdi. Onıń kóksinde shanshıp islengen Stalinniń súwreti bar edi. — Ullı kósem sawashta maǵan mádetker boladı, — sózin juwmaqladı Kimsanbay.

Qol shappatlawlar jańladı. Alǵıslardan bası aylanǵan Kimsanbay kókiregin ashıp qoyıp, ırjıyıp turar edi…

Usı awhalda qamaqxananıń kúl reń kurtkasında «YeYe3781» sanın jazar ekenmen, kózlerime isenbesten, sannıń janında jazılǵan familiyaǵa jáne bir márte qaradım. Aljaspappan. Oǵan «Kimsanbay Jalınov» dep jazılǵan edi.

Baǵanaǵı quyashta jatqan tutqınlarǵa qarap, ishi-ishinen jılap turǵan Alımjan domla — Kimsanbaydıń atası. Kiyimin sheshpesten jatqan, bası bir tárepke qıysayǵan tutqın — burınǵı qaharman pioner Kimsanbay Alımjanov edi.

Alımjan domla ulın tanıdı. Biraq Kimsanbay atasın tanımadı.

Aradan bes-on kún ótip, jańa tutqınlar karantinnen shıqtı. Olardı úsh-tórtten bólip baraklarǵa jaylastırdı. Ashıq kánde jarıp jiberilgen ruda tasların vagonshalarǵa júkleytuǵın brigadalarǵa qosıp jiberdi.

147

Kimsanbay lagerdiń ózinde — «zona»da qaldırıldı. Sebebi, onıń oń qolı sınıp, qıysıq bolıp pitken. Júrgende bası eki jaqqa qıysayıp kete beredi. Kózi de gúńgirtlesken. Aldında turǵan adam duman arasınan kórinip atırǵanǵa uqsar edi. Biraq, esitiw qábileti júdá kúshli.

Jańa tutqınlar kelgennen keyin lagerdegi tutqınlardıń turmısı birden ózgerip ketkendey boldı. Ómir degen usınday. Tutqınlar hár qanday azap-uqıbetler ishinde de, erteń olardı qorqınıshlı apat kútip turǵanın sezgende de turmıs qálpin ózgertpeydi. Awır, júdá awır miynetten talıǵıp kelip, tórt qasıq ǵana sulı gójeni iship alıp, barakta ornına sheshinbesten jatıp dem aladı. Qadaǵalawshı tutqınlardı sanap, baraktı sırtınan qulıplap qoyǵannan keyin, sál waqıt ǵana shın insanlıqqa qaytqanday boladı. Usı barak olardıń qol qatılmas watanı, úyi, háwlisi bolıp tuyıladı. Bunda uyat, júdá uyat anekdotlar aytıladı. Barak terezeleri kúlkiden shıtırlap ketedi. Bunda tutqınlar qıyallarına erik beredi. Basınan ótken waqıyalardı sóylep beredi. Aytıp atırǵan basınan keshirgenleri, álbette, jalǵan gápler. Hesh kim jalǵan aytıp atırsań demeydi. Jalǵan bolsa da, qızıq bolsa boldı.

Birewi professordıń ulıman, dep Bolshoy teatrdıń jas bir ayaq oyınshısın aldaǵanın, júdá azǵın ekenseń, dep azanda úyinen quwıp jibergenin tap rastay etip berilip aytıp beredi.

— Men aytsam, — dep sóz baslaydı jáne birewi, — SIBLAGta paytımda bunnan da beter edim, ashıwshaq bir qadaǵalawshımız bar edi. Bir kózi shiysheden edi. Ashıw menen stolın urǵanda shiyshe kózi atılıp shıǵıp stolǵa, onnan sekirip jerge túsip ketti. Shiyshe kózdi kópshilik bolıp izlep, topıraqtan tawıp, juwıp beretuǵın edik. Bir kúni kózi atılıp jerge túskende, bildirmesten bir tepken edim, ruda alıp baratırǵan transport lentasına barıp tústi. Ruda menen vagonǵa túsip ketti. Bunı hesh kim sezbedi. Sol kúni eliw adam kózdi izledi. Tabılmadı. Nachalnik jańa kóz buyırtpa beriw ushın Moskvaǵa ketti. Bir ay joq bolıp ketti de, ol jańa kóz benen kelgenge shekem dem alısqa shıqqanday bayramladıq, — dep maqtanıp shılt jalǵan gúrrińin kúlip-kúlip juwmaqlaydı.

Jáne birewi «Ogonyok» jurnalında basılǵan shıraylı bir jigittiń súwretin qırqıp alıp, ataqlı kinoaktrisaǵa kúydim-jandım dep jazǵan xatına qosıp jibergenin, aktrisadan «ekinshi bunday aqmaqlıq islemeń, bul óz erimniń súwreti ǵoy» degen juwap alǵanın aytqanda barak ishi, bomba jarılǵanday, kúlkiden lárzege kelgen edi.

Qaraqalpaqshalaǵan: Orazǵaliy KNAZBAEV. (Dawamı bar).

148

QONAQTÍŃ QAS-QABAǴÍNA QARAP…

Jazdıń bir kúninde awıldaǵı Muxtardıń úyine Nókistegi dosları Jeńis hám Dáribay qıdırıp keldi. Keń háwli. Altın ay nur tógip tur. Miywalı daraqlar menen qorshalǵan taqtay sıpada, qus sútinen basqasınıń bári bar tolı stol átirapında úsh dos otır. Olar iship — jep, annan-mınnan sóylesip ―ashshı suw‖ dan da táwiraq ishti. Bir máhál Dáribaydıń kózi múyeshte baylawlı turǵan, keminde quyrıǵı jigirma kilogramm keletuǵın qoshqarǵa tústi:

— Muxtar, men mına qoshqardıń góshin usı búgin jemesem ózimdi húrmetli miyman dep esaplamayman. Házir soyasań! Túsindińbe!?

Jeńis Dáribaydıń mına óreskel ersi qılıǵınan qattı qolaysızlanıp qaldı.

—Dáribay, óytpe! Bunıń uyat! Húrmetimizge janlıq soydı. Ishemen, jeymen deseń dásturxan tógin-shashın…

—Jeńis, sen sóyleme! Soyǵanı tıshqanday ılaq. Ekewmiz Muxtardıń jan dostımız ba?! Dostımız! Qoshqardıń toy bayraǵına qarap óleyin dep otırǵan kúni joq. Ottay fermer! Bizlerge buǵa soysa da kóplik etpeydi!

Jeńis basıw aytqan sayın Dáribay tasıdı. Endi Muxtar shıdap turalmadı.

—Dáribay! Jeńis ekewińnen ayar janım joq. Házir tún ortadan awdı. Hádemey tań atadı. Azan menen, kún shıqpastan qosh­qardı soyaman.

—Yaq, házir soyasań! Bolmasa ketemen! Ekinshi ret úyińe qádem baspayman! Buni esitken Muxtar da qızıp, órshelendi:

—Ári qonaq, ári dossań! Qonaq qudayday ullı, dos qatınnan abzal! Soyaman qoshqardı! Soymasam námártpen! Júr, Jeńis! Mına sózden keyin meniń káypim tarqap ketti. Seniń de aqıl-huwshıń pútin sıyaqlı.

Sóytip Muxtar menen Jeńis qoshqardıń ayaqların órli-ǵurli baylap soydı da tasladı.

149

Muxtar kelip qarasa Dáribay taqtay sıpada ayaq-qolların keń jayıp ullı qorıldıǵa basıp atır, tap gúldirmama deyseń. Ári-beri shayqap oyatalmaǵannan soń qulaǵına awzın basqanday etip baqırdı:

— Taqsır, tur! Buyırtpań orınlandı! Qoshqar soyıldı! Góshinen qanday taǵam tayarlanıwın kewlin kúseydi?!.

Oyatıw ushın onı endi Muxtar eki iyninen mıqlap uslap ayamay julqıladı. Mına julqılawınan tas oyanıwı múmkinligin, biraq Dáribaydıń oyanbaytuǵınlıǵın Muxtar túsindi. Bas ushına Qosh­qardıń gellesin, ayaq ushına baqay, sıyraqların, terisin qoydı da sharshaǵanlıqtan ózi de, Jeńiste uyqıǵa ketti.

J. SHAMURATOV, Qońırat rayonı.

150