Gúrrińler, shıǵarmalar

— Qanday adamsızlar! Biziń qaraqalpaqtıń dástúrinde úyge qádem basqan adam, asıǵıslı bolıp ishkerilemese de, nannan sındırıp, awız tiyedi. Tandırda nan jawıp atırǵan kelinsheklerimiz, hátte kóz qırında adam kórse: «Nannan awız tiyiń, nan jeńiz!» dep eki shóregin uslap, aldına shıǵadı. Berip te jiberedi. Nannan ullı nárse joq! Qáne, musılmansızlar ma, nannan awız tiyesiz! Sonıń ózinde qurıawız keteyin dep tursız. Bizlerge uyat boldı!…

Jolawshılar Zúleyxa usınǵan jalpaq tabaqtaǵı sútke iylengen porsıldaq appaq shóreklerge nemquraydı qol uzatıp, sındırıp jedi.

—Al endi jol sorayıq, ne jumıs penen júrsizler? Múddáńiz ne? — dep sawal berdi Tumaris analıq.

—Ózine aytamız. Balańızǵa Qaramurza keldi, deseńiz, qanday jumıslıǵın ózi biledi. Biz jáne qaytamız, buyırǵan kúni, — dep olar at shaptırıp báder ketti.

—Nan jemewimiz kerek edi! — dedi jolda atqosshılardıń biri.

—Durıs, biraq qoydı ma, saǵan, jemewge. — dedi ekinshi atqosshı.

—Aqkókirek, miymandos xalıq qusaydı. — dedi Qaramurza. — Bizdegi sıyaqlı bular da nan-duzdı qattı qásterleydi, hátte, Alla menen teń qoyatuǵın qusaydı. Bayaǵıda nan atı menen ant iship edi… Dos pa, dushpan ba, kewlin ashıp húrmetleytuǵının, eń kemi, nan awız tiydirmey jibermeytuǵının aytpaysań ba?… Degen menen kegimdi túbinde alaman. Jáne kelemiz, — Eń sońında, — Zúleyha bosanǵan qusaydı, — dep qoydı kewilsiz túrde. Keyin uhlep tereń hám awır dem aldı.

* * *

Taw xalqı ázelden dinine berik, tiline berik, sózinde turar xalıq emes pe?!

Qaramurza ekinshi ret segbir tartıp keldi. Tilekke qarsı, qırsıǵına Jawınǵır úyinde jáne bolmay shıqtı: shalqar kóldiń arǵı jaǵındaǵı dańǵaralı toyǵa ketipti. Dáslebinde toydıń atın esitkende «Barsam, gúressem. Qaytarsın qandarım menen jekpe-jek alıssam», degendi oylap, qulaǵı erbeńlep, arqası qozıńqırap edi, biraq ózindegi dushpanǵa degen ıza-kek ústin kelip, ol pikirinen qayttı. Onıń ústine, bir bendeniń toyın azaǵa aylandırmayın, musılmanshılıqqa jatpas, dep ózine hay berdi.

«Toy bolǵannan soń eń kemi bir háptege sozıladı. Oǵan qaytıwdıń bir-eki kúnin qossań, segiz-toǵız kún jatıw lazım. Dushpannıń úyinde qalay jatadı?! Al, yaqshı, kempir menen kelinshek bulardıń qandarlıǵın bilmey-aq qoysın, sonda da úyinde

111

jatıp, tamaǵın jep, ulı kelgende óltirip ketkeni adamgershilikke, mártlikke jata ma?! «Tawlılar jigit emes eken, námárt eken demey me?»

Qaytpaqshı edi, bári bir Tumaris kempir menen Zúleyxa kelinshek jibermedi:

— «Bir kórgen bilis, eki kórgen tanıs, úshinshide attan túsip qol alıs» degen. Bizler burınnan tanıspız. Tay, qoy jemeseńiz de, eń kemi, dásturxan basında otırıp ayranshalap ishesiz. Shóllep, dińkelerińiz qurıp qalıptı.

Jolawshılardıń ózleri de, rasında, boldırǵan edi. Bir jaǵınan: «Usı kempir menen kelinshek ótirik sóylep turǵan joq pa eken? Mirát etkeni menen kirmeydi, degen shıǵar. Tap kirgenim bolsın, bar bolsa uslap alaman, joq bolsa otawın, jasaw jaǵdayın kórgenim qalar», degen niyette kelisim berip, attan tústi.

Úyde hesh kim joq. Jaqsılap bezelgen bunday baw-shuwlı on eki qanatlı keń otaw kórmegen olardıń awızları ańırayıp qaldı. Ishi mintazday taza, ornı-ornı menen tartılǵan, túrli reńdegi jún, jipek sabaq, jipler menen gúl, ǵarǵatırnaq, múyiz, taytuyaq, daraq, úsh, tórt, altı, segiz, on múyesh naǵıslar sulıwlap toqılǵan aq basqur, qızıl basqur menen aq, qızıl qurlar, shashbaw-shashaqlı, pópekli beljiptiń ájayıp naǵısları óz aldına; shańaraq bawlar, keregege ildirilgen ushları «shayan túyin» etip pópeklengen ayaq bawlar, esikqas, ishki janbaw, iyinbaw, beldeń hám bas­qa da qara úy baw-shuwları, kerege boylap hám joqarıdan olay-bılay tartılǵan, qaptalǵa kerip baylanǵan, qullası, kórgen adamdı hayran qaldıradı eken, bulardıń barlıǵınıń otawǵa ózgeshe sán berip turǵanın kórgen miymanlar mına gózzallıqqa tásiyin qaldı.

Allanazar ABDIEV,

Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı.

(Dawamı bar).

112

JAǴÍSTAǴI JÍNAYAT

Qusshılıq fabrikasında hár kúni jumıs qızǵın, ǵajja-ǵaj. Fabrikadaǵı barlıq jumıs islewshilerdiń sanı mıń adamnan sál zıyatlaw. Biraq soǵan qaramastan, jumısshılardıń hár birine hár qıylı wazıypa júklenip, jumıslar tapsırılǵan. Sońǵı kúnleri ol jerde máyeklerdi mashınlardan túsirip tiyew, tawıqlardı soyıw, qadaqlap qutıǵa taqlaw, tayar ónimlerdi mashınlarǵa júklew, jemlerdi qabıllap qoymaxanaǵa jıynaw, tawıqlardıń astıların elevator menen tazalaw sıyaqlı jumıslar balalap ketti. Onnan qalsa tawıqtan shıqqan shıǵındınıń ańqıǵan iysi, kimdi bolsa da eseńkiretedi. Sonlıqtan hár kúngi basa-bas jumıstan Marat, Qural menen Narazlardıń bos waqıtları shamalı. Olar ushın qusshılıq fabrikasındaǵı jumıstıń bir jaqsı jeri, jeytuǵın tawıq góshi mutqa túsedi. Onnan qalsa, ara-arasında «Úyrengen ádet qala ma, kótere ber mushıńdı!» degendey, shembi kúni túnde tawıq urlap, erteńine bazarlarǵa shıǵarıp satadı. Úylerinde tawıq baǵatuǵın qoraları tawıqqa tolı, jemi mut. Olardıń fabrikadan jáne bir kóretuǵın paydası, ekewi birge júrip, mashınları ushın janar may, maylaw mayları menen awısıq bóleklerin Marat jorasınan alıp turadı.

Usınday kúnlerdiń birinde, jumıstan qattı jalıǵıp ketken eki jora, kóp waqıtlardan berli barmaǵan dárya boyına shıǵıp, dem alıwdı rejelestirdi. Olar Bekabad aǵasınıń Shomanaydaǵı Altınnıń úyine ketkeninen xabar tawıp tek, ózleri ǵana payızlı dem alıwdı rejelestirdi. Juma kúni jumıstan qaytarda, shembi kúni ushın qasındaǵı jigitler menen birigip, fabrikadan eki tawıq aldı. Birewin quwırdaq, birewinen tabaka tayarlap, azanda jolǵa shıǵıwdı wádelesti. Erteńine azan menen Quraldıń «Gaz-24» mashını menen dárya boyına atlandı. Bul jer olar ushın burınnan tanıs mákan, tanıs jaǵıs edi. Dáryanıń iyrimlengen ılay suwı tasıp tolqınlanıp, óziniń kenarına sıymay tur. Házirshe bul átirapta, olar ekewinen basqa adam joq. Dárya jaǵısınıń gózzallıǵı, tábiyattıń sulıwlıǵı, búlbil quslardıń sayrawları, kóktiń ańqıǵan iyisi olardı jáne de óz qushaǵına tereńirek tartıp, ilhamlandırdı. Kewilli dem alıwdı rejelestirgen eki dos shólin basıw maqsetinde dáslep, Quraldıń alıp kelgen pivosın

113

iship aldı. Awqat penen bolsa, Nazardıń ákelgen araǵınıń awzı ashılıp, jaqsı-jaqsı tilekler ayttı. Sońına qaray ekewi burın baslarınan ótken-ketken waqıyalardı aytıp, uzaq gúrrińge kiristi. Aradan ádewir waqıt ótken soń, Qural jerden jeti qoyan tap­qanday birden:

—Aytpaqshı, Nazar jora! Bizler Bekabadlar menen birge júrip, shep bolmadıq. Biraq «Suwdıń da sorawı bar» degen. Sol jaqların oylasam, qattıǵa qorqaman. Sebebi sonsha jıldan berli mashın minip el-jurt gezip júrip, sonsha tanıs-bilis arttırdıq. Ul-qızlarımızdı kamalǵa keltiriw ushın, kúni-túni tınbastan miynet ettik. Endi balalar-qızlarımız er jetip, awzımız asqa tiygen gezinde murnımız qanap qamalıp ketiw jaqpaydı. Nege degende, házirgi payıtları qollarımız patas, kewillerimiz kirge batıp júr. Siz bul toparǵa aralaspastan aldın bizler, ne-ne bir jınayatlardı islemedik deysiz. Bolǵan waqıyalardı birewlerge aytpaq túwe, hátte eslewge de qorqaman. Nókis táreptegi «Shura» degen bir firmanıń baslıǵı Mıńturǵan degen jigittiń, «otvechayu» degen wádesine bola kóp-kóp jumısların pitkerdik. Biraq elege shekem onnan alası qırıq mıń somımız bar. Hár kórgenimizde, erteń tawıp beremen, arǵı kúni tayar etemen, dep wádesiniń shegi joq bolıp ketti. Ózi de bir suyıq jigit pe, bilmedim. Házir waqıttan paydalanıp, jigitler joq gezinde, Mıńturǵandı izlep tawıp alayıq. Sóytip bayaǵı qırıq somdı alsaq Bekabad aǵa menen Maratqa tayar «syurpriz» bolar edi,-dedi Qural.

—Oho! Sen qırıq mıń som degenińdi, qansha jerge jaylasatuǵının bileseń be? Sonsha kóp aqshaǵa, Mıńturǵan degen kisiniń qanday jumısların pitkerdińiz óytip?

—soradı Nazar.

—Yaqshı, Nazar! Kóp gápti qoyayıq, házir tuwrı Mıńturǵannıń keńsesine baramız da, puldı alamız da qaytamız, — dedi Qural. Olar ekewi dárya boyında uzaq gúrrińlesip, jáne shomılıwın dawam etti. Tústen keyinge qaray, Quraldıń siltewi boyınsha Nazar ekewi Mıńturǵannıń keńsesine bardı. Biraq baslıqtıń qabıllawxanasına Quraldıń bir ózi kirdi. Jumıs bólmesine barsa Mıńturǵannıń mazası bolmay, jalǵız ózi shıbıjıńlap otır eken. Ol Qural menen kóriskennen soń, eki eńsesi burınǵıdan da, beter tómen túsip ketti. Sebebi onıń seyfinde hayalı Tamaradan alǵan tek ǵana, jigirma mıń som pulı bar edi. Ol Quraldıń kelgendegi maqsetin túsinip, hesh nárse aytpastan-aq jigirma mıń som puldı seyften shıǵarıp, stoldıń ústine qoydı da, Quralǵa qarap:

—Al, inim mendegi ulıqpanda barı usı! — dedi.

—Mınawıń qansha? — soradı Qural.

—Jigirma mıń!

114

—Sonda biziń jigitlerdiń sonsha bále-qadadan, Maham degen maqawdan seni qutqarıp bergendegi alǵısıń menen raxmetiń usı ma? Házir jigitlerdiń hámmesi bir jerde otırıp, seni qurtıwdıń rejesin dúzip atır. Bayaǵı seniń menen birinshi márte kafede ushırasqanda, biziń jigitler menen tanıstırıwǵa sebepshi bolǵan, meniń ózim edim. Keyingi siziń buyırtpa boyınsha bir qatar qupıya jumıslarıńdı pitkeriwge de tikkeley meniń ózim basshılıq ettim. Búginligi jigitlerdiń bárin usınshama hálek etip pánt bergeniń, olarǵa aytqan minnetdarshılıq alǵısıń ba? — soradı Qural.

—Sol sizler jumıstı pitkergen gezinde wádelesken pullarımızdı tayarlap, túyinshikke túyip qoyǵan edik. Sol payıtında biziń Tamara da, Tashkentke xızmet saparı menen ketip, sizler menen tolıq esaplasa almay qaldım. Bolmasa wádelesken pullardı Tamara qasına alıp, mashınǵa salıp-aq júr edi. Qural inim, mına puldı avans esabınan alıp qoysańız. Qalǵanın, bir-eki aydıń ishinde tolıq tawıp beremen, — dedi Mıńturǵan úskinine suw quyılıp otırıp.

—Mıńturǵan, men Qural bolaman! Meni tanıysań ba? Usınıń menen maǵan mına awzıń menen neshinshi márte berip atırǵan ant suwıń, bileseń be? Erteń keshte jigitlerdi hálek etpey, puldı alıp ketiwge jalǵız ózim kelemen! Kem degende, otız mıń som tayarlap qoyasań! — dedi Qural. Sóytti de Mıńturǵanǵa jaman kózi menen qarap, onıń bólmesinen tez-tez shıǵıp ketti. Sırtta turǵan mashınına barǵanı sol, onnan Nazar:

—He! Jumıslar pitpedi me? — dep soradı.

—Bul jerdegi jumıslar tek ǵana, Bekabadtıń talap etiwi boyınsha piteme deymen. Jumıs bólmesine kirip barsam, jalǵız ózi eken. Bir zaman otırǵannan soń, beresi aqshalardı sorasam, «ele bes-altı aysız jumıslarıńız pitpeydi» dedi, — dep Mıńturǵanǵa qattı nalıǵan Qural mashının xodlap, awılına qaray jol aldı. Olar joljónekey ózleriniń fabrikadaǵı tiykarǵı jumısları, soń Bekabadlar menen islep júrgen urlıq, talawshılıq, qaraqshılıq talapları haqqında kóp gáp-sóz etti. Eń sońında Qural Nazardı úyiniń qasına jaqınlatıp:

—Bári bir «sheshingen suwdan tayınbas» degen. Sol aytqanday, bizler qashshanaq sheshinip, suwǵa túsip, ılayına da bılǵanıp, batıp ketken qıylılardanbız. Endigi jaǵında olardan ajırasıwǵa, ayırılıp basqa talaptıń basına jip baylawǵa kesh boldı, menińshe! — dedi Qural.

—Sonda da oylanıp kóriwimiz kerek! Bul nakás talabımızdıń ómiri qısqa, tabısı bereketsiz, kisiniń kóz jası, ǵarǵısına qalatuǵın talap ekeni attıń qasqasınday kórinip turıptı-ǵo!-dedi Nazar Quraldıń mashınınan túsip atırıp.

115

Bir kún degeniń kóz benen-qastıń arasında ótedi de ketedi eken. Erteńine azan menen Qural jáne Mıńturǵannıń keńsesine qaray jol aldı. Biraq keńsede Mıńturǵan joq bolıp shıqtı. Dem alıs kúni bolǵan soń, bul átirapta qarawıldan basqa hesh kim joq. átiraptı gezip, Mıńturǵandı kútip, arman-berman júrdi. Soń qarawıldan Mıńturǵannıń dáregin sorap qarasa, qarawıl kisi oǵan uzaq tigilip turıp:

—He! Qural degen jigit siz bolasız ba? — soradı.

—Awa! — dep bolıp, azmaz eglenip, sońınan: «He, Mıńturǵan maǵan beresi pulların usı qarawıl kisige berip ketken shıǵar», degen qıyal menen.

—Haw yashullı, Mıńturǵan men tuwralı sizge bir nárse dedi me? — soradı Qural.

—Ol azanda erte kelip, siziń keletuǵınıńız jóninde maǵan aytıp edi. Kelse ketip qalmasın, men birewlerden pul izlestirip baratırman, dedi. Bir zaman kútiń, kelip qalatuǵın waqtı bolıp qaldı, — dep qarawıl kisi awzın jabar-jappastan-aq, Mıńturǵannıń mashını kelip toqtadı. Mıńturǵan tap dawası joq keselge tap bolǵanday, atqan adımı dım mayda, ónbedi. Onnan qalsa, mıńq-sıńq etip sóylep, onıń sóylegen sózlerine, aytqan gáplerine adam túsiniwi múshkil. Olar Qural menen ekewi tirteklesip keńsege kirdi. Mıńturǵan sumkasın ashıp atırıp:

—Qural inim! Mınaw házirshe bar pulımnıń bolǵanı. Bárin qosqanda jigirma bes mıń som boldı. Usınıń menen eplep turıń, qalǵan pullardı da keshegi aytqanımday etip, bir-eki aydıń ishinde pitkerip beremen, — dedi keypiyatı joq, islegen islerine pushayman bolǵan adamnıń turqında sóylep. Qural onıń bet-álpetine qaramastan, stoldıń ústindegi pullardı aldı da, keńseden tez shıǵıp ketti. Sebebi, Qural Mıńturǵannan alǵan bul pullardı hesh kimge kórsetpey, tek ǵana óziniń mápi ushın jumsawdı maqul kórgen edi.

* * *

Bekabad penen Óre tuppa-tuwrı Ústirttegi úyine barǵanda kesh bolıwǵa shamalasqan edi. Bekabadtıń nesiybesine búgin Tóre dem alıp, Altı gezegi menen qoy-janlıqların baǵıwǵa ketken bolıp shıqtı. Bul waqıyadan xabar tapqan Bekabad áste aqırın Tóre menen bir mámlege kelip, hal-jaǵday sorasıp, olardıń qaraÚyine shókti. Bekabad ushın hár bir saat, hár bir minut, júdá ǵániymet edi. Ol burınnan sońǵı ádeti boyınsha tıpırshılap, bir jerde turmadı. Óre menen Tóre oǵan arnap dasturxan jayıp, shay-pay sazladı. Bir kese shay ústinde, ótken-ketkenler haqqında gáp-sózler boldı. Sonıń arasında Óre basın qasıp otırıp:

— Burınları usınday otarlar, Ústirt jaqlarǵa hár kelgenimde, basqadan dúnyaǵa kelip qalǵanday, mudamı kewil-xoshlıq, shadıqurramlıq penen kelip-ketetuǵın

116

edim. Al Bayan jeńgem dúnyadan ótken soń, bul jaqlar da, payansız elatlarǵa uqsap, tım-tırıs bolıp qaldı. Bayan jeńgemniń ózi usı shańaraqtıń bereketi menen uytqısı eken, — dedi keyin ala, kesesindegi shayın iship otırıp. Onıń qaptalında otırǵan Tóre, Óreniń gáplerin maqullaǵan pishinde basın iyzep otırıp:

—Durıs aytasań! Rasın aytqanda, Bayan jeńgemniń nawqas bolıwına Tashawızdıń Oktyabrskiy rayonındaǵı dayılarım Gurbandurdılar sebepshi boldı. Olar ózleri menen jeńgemdi, Altay inishekti alıp ketip, awır jumıslar isletken. Hár kúni azanda shıq keppey turıp, kóknar atızlarǵa jumsaǵan.., — dep atır edi. óaptalında otırǵan Óre onı dizesi menen túrtip:

—Durıs aytasań! Jeńgemniń qol-ayaǵı jeńil, jipek minezli nashar edi. Onıń usınday jaman nawqas bolıwına, Tashawızdaǵı dayımlar sebep boldı. Olar Altı aǵam sońǵı qamalǵan gezlerinde, anadan járdem beremiz, mınadan járdem etemiz dep áwerelep boldı. Bolmasa Úyde bolǵan gezlerinde densawlıǵı jaqsı, hámme nársege úlgerip-aq júr edi. Házir Altı aǵamnıń da keletuǵın waqtı shamalasıp qaldı. Kelgennen soń qalǵan jaǵın ózi aytıp beredi. Háy, Tóre! Shay-payıńdı iship bolǵan bolsań, aǵamnıń aldına shıǵıp, qoy-janlıqların qoraǵa qamawǵa járdem ber! — dedi de, ózi Bekabadqa sorawlı mániste qarap:

—Há, Miyman! Aǵam kelgen soń gápti neden baslaysız? — dedi.

—Óre inim! Qızıq gáp ayttıń-aw! Bizler, Altı menen bir oyınshıqqa talasatuǵın kishkentay bala emespiz. Yamasa, burınnan birew-birewimizden alası, beresi zatlarımız bar, óshpenli adamlar emespiz. Kópti kórgen, birew-mirewler menen sóylese alatuǵın jaslarımız táwiraqqa barǵan adamlarmız. Sonıń ushın Altay jaylaw jaqtan kelsin, ol jaǵın onıń ózi menen tillesip kóremiz, — dedi Bekabad.

—Meniń sizge aytajak pikirim, kúni menen mına ıssıda qoylardı baǵıp, aǵam jaylawdan-jayaw qattı sharshap keledi. Oǵan házir seniń aytqan bir awız gápiń de jaqpaydı. Siz benen anaw-mınaw gáp alısıp, urısıp ketiwi de múmkin. Sonıń ushın nabada aǵam házir qattılaw sóyleytuǵın bolsa, siz sál pásińizge qaytıń. Al ol, ástelik penen názik sóyleytuǵın bolsa, basımıńızdı ótkiziń demekshimen. Sonsha jıl birge usınday dalańlıqta jasaǵanlıqtan aǵamnıń minezine, peyline qanıq bolıp qalǵanbız. Ózińiz túsinseńiz kerek! Házirgi mına bolıp atırǵan jaǵdaylar, ótken waqıyalar sizge de, biziń aǵamnıń basına da qattı judırıq bolıp tiyiwi sózsiz. Bálkim, birew-birewińizge málel kelmesten, kelisip alarsız. Ol jaǵın ózlerińizdiń nesiybeńizden kóresiz, — dedi Óre. Aradan kóp waqıt ótpey-aq, qaraúydiń batıs tárepi shańǵıtıp, Altınıń qoylarǵa «ǵosh-ǵosh»lap baqırǵan dawısı esitildi. Bekabad penen Óre de orınlarınan turıp, Altını qarsı alıwǵa tayarlandı.

Biysenbay BEKMURATOV. (Dawamı bar).

117

SAǴÍM

«Ata qarǵısı misli oq — ol aqırette emes, bu dúnyanıń ózinde nıshanǵa tiyedi» (Buxaralıq 100 jıl jasaǵan temirshi

Usta Amin babanıń úgitlerinen)

Búgin lagerimizde jana tutqınlardı alıp keldi. Kórinisinen olardı jańa dep bolmaytuǵın edi. Ústindegi kiyimlerge, arqasındaǵı hám dizelerindegi sanlarǵa qarap, kóp jıllardan berli lagerden-lagerge kóship júrgen diywana tutqınlar ekenligin dárhal-aq bayqaw múmkin edi.

Ádette, jańa kelgen tutqınlardıń ayaǵına jańa etik, taza botinka, ústine shılt jańa kostyum yaki gimnasterka bolar edi. Lagerimizdiń blatnoy-óktemleri olardıń ústindegi kiyimlerdi kóriwden-aq, óz ara bólisip alar edi. Aradan bir hápte ótip, sol kiyimlerdi blatnoylardıń ústinde kóretuǵın edik.

Bul saparı etapta kelgenler óktemlerge jaqpadı. Hár biri on-on bes jıllap SSSR diń barlıq lagerlerinde jasap, hár kimge óz kiyimin berip qoyatuǵın emes, al, kerisinshe, birewlerdikin qıshqırtıp sheship alatuǵın, názeri qattı tutqınlar edi.

Soldatlar, lager baqlawshıları olardı birim-birimlep sanap, juwıla berip reńi óship ketken kúl reń kurtkalarındaǵı, shalbarlarındaǵı sanlardı tekserip ótkere basladı. Sonda tutqınlardan birewi maǵan júdá tanıs tuyıldı. Onıń ǵamlı, biraq biypárwa kózleri… Qay jerde kórgenmen onı? Tanıs, júdá tanıs!

Aldı tárepinen sım menen tosılǵan barakta jańadan kelgenlerdi karantinde saqlaydı. Házirshe olardı basqa tutqınlarǵa qospaydı. Awqattı da shelekte aparıp beredi.

118

Báhárdiń jıllı-ıssı kúnleri edi. Jańadan kelgenler jalańashlanıp, barak aldındaǵı maydanshada shalqasına jatıp, denelerin quyashqa qızdıradı. Olar arqa lagerlerinde aylap quyash kórmey, reńleri qashqan adamlar edi. Olardı bir-eki ay ǵana jaz bolatuǵın, al quyash bolsa duman arasınan tap gezlemeniń artında jaǵılǵan sham sıyaqlı buldırap kórinetuǵın, bizde báhár quyashı jarqırap turatıǵın usı paytta da qıs boranlardı shuwıldap turatuǵın jerlerden alıp kelgen. Bul tutqınlar ushın Jerqazǵan eń jaqsı kurortlardan da abzalıraq edi. Jalańash jatqanlardıń iyne shanshıp jazılǵan sózler, túrli uyatsız súwretler, birewinde «tuwǵan anamdı umıtpayman» degen jazıw bolsa, basqasınıń kókireginde karta, hayal adamnıń súwreti menen bir shiyshe araq súwretlengen. Tómenine: «Mine usılar bizdi nıqpırt etti», degen jazıw bar edi. Bul kórinis qamaqxanadaǵı «súwretshi»lerdiń shıǵarmaların kórsetip atırǵan kórgizbege uqsaytuǵın edi.

Al maǵan tanıs bolıp kóringen tutqın bolsa negedur sheshinbey, kiyimleri menen quyashta jatatuǵın edi.

Ol kim? Kózime júdá ısıq kórinip atır. Barıp ózinen sorasam ba eken? Bunıń imkanı joq. Soldatlar, baqlawshılar olardıń janına jaqın keltirmeydi.

Mennen sál armanlawda jası jetpisten asqan, ómiriniń on bes jıldan artıǵın lagerlerde ótkerip atırǵan Alımjan domla (húrmetli ustaz) da olarǵa muńayıp qarap turar edi.

Domla basqasha bir adam edi. Ol hesh kim menen sırlaspaydı. Birewge ya dártin, ya quwanıshın aytpaydı. Kópshilik onı sırtınan «indemes domla» dep ataytuǵın edi. Ol jaqsılıqqa da, jamanlıqqa da birdey biypárwa edi. Biraq, onıń házirgi halatı basqasha. Quyashta jalańash jatqanlarǵa qarap ishi janıp, kúyip, órtenip ketip atırǵanlıǵı sonday bilinip turar edi. Bildirmesten oǵan kóz salaman. Onı hesh qashan bunday awhalda kórmegen edim. Ol jılap turǵan edi. Kózinen aqqan jası saqallarına tamıp atırǵan edi. Domla qıymıldamas. Hár bir kirpik qaqqanında kirpiklerinde toplanıp qalǵan jas duw etip tógilip keter edi.

Qadaǵalawshılar kelip sım tosıqtıń ber jaǵında toplanıp qalǵan tamashagóy tutqınlarǵa, ketińler dep buyırdı.

Tutqınlar arman qarap ketti. Domla da jaslı kózlerin alanı menen sıpırıp, basın iygen halda keyinge ketti.

Men lagerde súwretshi edim. Bir waqıtlarda súwretshilik mektebinde oqıǵanımnıń jasaw, islew qıyın bolǵan bir jerlerde paydası tiydi. Oazıypam – tutqınlardıń kiyimlerine san jazıw, jez káninde islep qaytqan brigadalardıń qansha ruda qazıp

119

shıǵarǵanın úlken-úlken plakatlarda sáwlelendiriw hám olardı lagerdiń kórinerli jerlerine ildirip qoyıwdan ibarat edi.

Túslikten keyin bas qadaǵalawshı ustaxanama bir qapshıq kiyim alıp keldi da, usılarǵa tap keshki awqatqa shekem sandı jazıp, tayar etip qoyıwımdı buyırdı.

Bul jańadan kelgenlerge beriletuǵın kiyimler edi. Shalbarlarınıń shep dizesinen joqarısı, kurtkalarınıń jelkesinen tómeni sabın qutıshasınday úlkenlikte qayshı menen qırqıp alınǵan edi. Ústinen aq shúberek tigip qoyılǵan edi. Eger tutqın san jazılǵan shúberekti alıp taslap qashıp ketse, izlewshiler kiyimindegi qırqıp alınǵan jerinen bilip alar edi. Usı shúbereklerge tutqınlardıń sanın jazıwım kerek. San quyashta da, qar-jawında da óshpeytuǵın qara lak («Kuzbas lak») penen jazıladı. Lak suwıqta tastay bolıp qatıp qaladı. Nanbayxanadan tas kómir shoǵın kepshede alıp kelip, lak salınǵan bankanı onıń ústine qoydım. Lak erigennen keyin baǵanaǵı qadaǵalawshı berip ketken dizimge qarap, sanlardı jazıwǵa kiristim. Sannıń janında tutqınnıń ismi-sháripi jazıp qoyılǵan edi. On jetinshi kurtkaǵa sandı jazbaqshı bolıp, dizimge qaradım da, taqalıp jaǵamdı usladım. «YeYe3781» sannıń janına «Kimsanbay Jalınov» dep jazıp qoyılǵan edi. Azannan beri qıyalımnan ketpey atırǵan «Ol kim» degen jumbaq sheshilgen edi.

Alısta qalǵan biyazar, shoq, jerge ursa aspanǵa shapshıytuǵın dizginsiz balalıǵım, tezirek erjetip, áziz hám janajan Watanǵa xızmet etiw, «xalıqlar kósemi, ullı hám mehriban atamız Stalinge sadıq bolıw» arzıwı menen júrek-júreklerimizde yosh urǵan tasqın jaslıǵımız kóz aldımnan shaqmaqtay bir jalt etip ótti.

Kimsanbay! Ol biziń balalardan shıqqan qaharmanımız edi!. Otızınshı jıllarda onıń súwreti gazetalardan túspey júrdi. Mekteplerde, pioner úylerinde, dem alıs baǵlarında, jaslar lagerlerinde adamnıń boyınday etip sızılǵan súwretleri há degende kózge taslanatuǵın jerlerge ildirip qoyılar edi. Hám súwrettiń tómenine: «Pioner! Qaharman Kimsanbay Alımjanovqa salyut berip ótiwdi umıtpa!» dep jazıp qoyılatuǵın edi. Pútkil Ózbekstan balaları onnan órnek alıwǵa, ol orınlaǵan watan súyiwshilik erligin tákirarlawǵa ant beretuǵın edi.

Onıń atası Alımjan Raximov rayon bilimlendiriw bóliminiń baslıǵı edi. Tariyxtıń bilimdanı bolǵan bul adamdı rayondaǵı barlıq tariyxshı oqıtıwshıları ustaz dep biletuǵın edi. Hátte úyine de kelip, onnan Túrkistan tariyxı boyınsha bilmegenlerin sorap bilip alar edi. Onıń úyinde kitap kóp edi. Ayırım bir úydegi tekshelerge júdá siyrek kitaplar jıynap qoyılǵan edi. Domla bul kitaplardı basqa adamǵa bermes edi. Zárúr bolsa, sol jerge kelip oqıwǵa ruqsat beretuǵın edi. Amir Temur, Mırza Uluǵbek, Mırza Babur, Nargaaxiy, Farabiy, Sharafiddin Ali Yazdiy, Najmiddin Kubro, Al-Beruniy, Xoja Ahror, Ahmad Yassawiy sıyaqlı danıshpanlardıń ótken

120