Gúrrińler, shıǵarmalar
.pdfJigit ózi qálegen qızǵa úylendi. Olar baxıtlı edi. Bir kúni jalǵız jigerbentin saǵınǵan ákesi onı kóriw ushın perzentiniń ılashıǵına keldi hám ulınıń joqshılıq ómirine ashınıp:
—Balam, úyde mudamı aq nan jeytuǵın ediń, bul jerde bolsa, qara nanǵa kúniń qarap qalıptı. Úyde bop-bos tósek, qımbat baha gilemlerdiń ústinde jatıp úyqılaytuǵın ediń, bul jerde bolsa, paqaldıń ústinde jatırıpsań. Irastan da usınday ómir saǵan unay ma? — dep soradı.
—Erkek húrmet-itibarǵa ılayıq jerde baxtiyar jasaydı. Dúnyadaǵı eń keń saray-bul muhabbatqa tolı júrek, áke, — dedi sonda balası.
Gerbert GOLD
KÚTILMEGEN MIYMAN
Úyde jalǵız edim. Birden esik qaǵıldı. Bosaǵada turǵan eki náresteni kórip, júregim ústi-ústine urıp ketti. Sırtta qar tınbay jawar, al olardıń kiyimi bolsa oǵada jupını edi. Kishkene qızdıń erinleri suwıqtan kógerip ketipti.
— Xanım, bizler eski góne-toz buyımlardı jıynap júrgen edik, — dep gáp basladı qızdan kóre bir-eki jas úlken bala.
Olardıń ústi basına qarap rehimim keldi.
Bosaǵada turmay, ishkerige kirińler, — dedim.
Issı sorpa ishkennen keyin qızdıń shırayı ashıldı. Bala da, dem alısın biraz jónlegendey boldı.
— Baymısız? — dep soradı bala.
Men úyge bir qatar ser saldım. Eskergen shkaflar, ońlawdan shıqqan úy hám gónerip qalǵan asxana buyımlarına qarap:
— Yaǵ-aw, balajanım, bay emespiz dá, biraq kún kórisimizge shúkir etemiz, — dedim.
Qız keseni dasturxan ústine qoyıp:
— Qanday bolǵanda da, buyımlarıńız jay-jayında eken, — dedi.
101
Qızdıń gápi meni oylandırıp tasladı. Bay jasaytuǵın qurdaslarımnıń bardamlı turmısına háwes etip, kúyewimdi jerden alıp, jerge salar edim. Usı waqıtqa shekem bul haqqında oylamaǵanıma qara. Sol qurdaslarımnıń kún kórisi bay da, biraq baxıtı joq ǵoy. Úyimdegi kereksiz buyımlar menen birge balalarıma kishireyip qalǵan jıllı kiyimlerdi olarǵa berip jiberdim.
Bul eki birdey kútilmegen miymandı uzatıp salıp, olardı jetkizgen Alla taalaǵa shúkirlik ettim. Sebebi bul miymanlar búgin esikti qaqpaǵanda men pútkil ómir boyı qay dárejede bay ekenligimdi hasla ańlamas edim.
Russhadan
Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı Alp SULTAN awdarması.
102
TIL — MILLET RUWXÍ
Til – xalıqtıń milliy qádiriyatları, ruwxıy dúnyası, hátteki ideologiyasınıń bir bólimi bolıp, ol adamlar arasında tek qarım-qatnas quralı ǵana emes, al, sonıń menen birge adamzattı tárbiyalawdıń da áhmiyetli quralı esaplanadı. Ana tiline húrmet insannıń óz watanına, milletine bolǵan húrmetin belgileydi. Tilge múnásibet, bul – ulıwma insanıylıq mádeniyattıń ajıralmas bólimi sanaladı. Sonıń menen birge til – millettiń ruwxı, mámlekettiń tiykarǵı belgisi esaplanadı. Tildi sap, taza halında saqlaw hám keleshek áwladqa jetkeriw sol millettiń rawajlanıwınan dárek beredi. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasında da mámleketlik tildiń belgileri huqıqıy jaqtan bekkemlengen. Sonlıqtan da, ózbek hám qaraqalpaq tili ǵárezsiz mámleketimizdiń Bayraǵı, Gerbi, Gimni qatarında turatuǵın, Nızam jolı menen qorǵalatuǵın muqaddes mámleketlik belgisine aylandı.
Til – millettiń aynası. Bul aynaǵa názer taslay otırıp, biz sol millettiń tariyxın, ózine tán milliy úrp-ádet dástúrlerin, kóp ásirlik qádiriyatların kóz aldımızǵa keltiremiz. Biz tuwılǵannan baslap analarımızdıń aytqan háyyiw jırı menen qanımızǵa hám janımızǵa sińip ketken til – biziń ana tilimiz bolıp esaplanadı. Al, endi millet tiline – mámleketlik til biyliginiń beriliwi – bul ayrıqsha waqıya, tariyxıy sáne. 1-dekabrde qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyliginiń berilgenligine 31 jıl toladı.
Til haqqındaǵı Nızamnıń qabıl etiliwi menen oǵan mámleketlik til biyliginiń beriliwi – bul óz ózinen bolǵan waqıya yamasa mázi hújjet emes, bul usı millet wákillerine bolǵan úlken húrmettiń belgisi. Óz gezeginde bul húrmet usı millet wákillerine úlken juwapkershilik te júkleydi. «Mámleketlik til haqqındaǵı Nızam» qaraqalpaq tiliniń bar imkaniyatların, gózzallıǵın júzege shıǵarıw menen birge, onıń ilimiy tiykarda rawajlanıwına keń múmkinshilikler jarattı. Alımlar hám qánigeler tárepinen ilim hám bilimlendiriw, sonday-aq, basqa da tarawlarǵa tiyisli enciklopediya hám sózlikler, sabaqlıq hám oqıw qollanbalar basıp shıǵarıldı. Klassikalıq ádebiyatımızdıń úlgileri, ilim, texnika, sanaat, mádeniyat hám basqa tarawlarǵa tiyisli kitaplar jazıldı. Biraq, maǵlıwmat ushın sonı atap ótiwimiz kerek, dúnyadaǵı barlıq xalıqlar da óziniń milliy rásmiy tiline iye emes. Qánigelerdiń esaplawları boyınsha búgingi kúni hár eki háptede bir til joǵalıp barmaqta. Bul óz gezeginde usı tilde sóylewshi xalıqlardıń joǵalıp baratırǵanlıǵın ańlatadı.
Jáne bir maǵlıwmat, dúnyadaǵı mıń-mıńlaǵan tiller bilimlendiriw sistemasında qollanılıw imkaniyatına iye emes. Búgingi globallasıw dáwirinde internetten paydalana almaytuǵın tiller de bar. Sebebi, jańa texnologiyalardıń rawajlanıwı sebepli ayrım xalıqlar óziniń milliy tiline qaraǵanda zamanagóy tillerden
103
paydalanıwǵa májbúr bolmaqta. Búgingi Internet tiliniń 80 procentten kóbiregin inglis tili iyeleydi.
Álbette, insaniyat tariyxınan kelip shıǵıp aytıwımız múmkin, burında da tiller payda bolǵan, qollanılǵan, rawajlanǵan, biraq belgili bir waqıttan keyin joq bolıp ketken. Biraq, házirgidey tillerdiń jedellik penen joǵalıp ketiwi hesh qashan ushıraspaǵan. Joǵalıp ketiw qáwpi joqarı bolǵan tillerdi saqlap qalıw boyınsha alıp barılıp atırǵan ilajlardan maqset mádeniyatlardıń hám tillerdiń kóp túrliligin támiyinlewden ibarat. Sebebi, áyne til arqalı xalıq hám milletlerdiń úrp-ádetleri, salt-dástúrleri, mádeniyatı saqlap qalınadı, húrmet etiledi. Al, endi usı maǵlıwmatlardan kelip shıǵıp pikirleytuǵın bolsaq, biziń ana tilimizge bolǵan itibarımız, húrmetimiz ele de joqarı bolıwı kerek.
Til – millettiń ruwxıy baylıǵı eken, ol millettiń mádeniyatı, turmıs tárizi, tariyxı da esaplanadı. Tillerdi tán alıw hám oǵan húrmet kórsetiw – dúnya tınıshlıǵınıń da birden-bir kepili. Al, onı sap halında áwladtan-áwladqa jetkeriw hár bir dáwirde de eń áhmiyetli hám juwapkerli wazıypa. Alımlardıń pikirinshe til jasap qalıwı ushın sol tilde keminde 1 million adam sóylesiwi kerek eken. Biraq bunday tiller dúnyada 250 ǵana. Solardıń ishinde ózbek hám qaraqalpaq tilleriniń bar ekenligi quwanıshlı hám bizler ushın úlken maqtanısh.
Qaysı millettiń perzentleri óz ana tilinde kitap oqıwdı toqtatsa, sol til jar jaǵasına keledi. Sonlıqtan da, elimizde Prezidentimizdiń baslaması menen qatapqumarlıqtı en jaydırıw boyınsha qatar ilajlar ótkerilmekte. Eń kóp kitap oqıǵan, bilimli jaslarǵa qımbat bahalı sawǵalar inam etilmekte. Bunday imkaniyat, keleshek áwladqa bunday itibar, jaslardı kitap oqıwǵa, tilimizdi, milliy ádebiyatımızdı úyreniwge qızıqtırıw dúnyanıń hesh bir mámleketinde joq desek qátelespeymiz. Óytkeni BMSH ekspertleriniń pikirinshe tildi saqlap qalıwdıń eń jaqsı usılı – bul tillerden bilimlendiriw sistemasında keń paydalanıwdı jolǵa qoyıw bolıp esaplanadı.
Milliy tilimiz haqqında gáp ketkende jáne bir máselege itibarıńızdı tartqım keledi. Qaraqalpaq tili qaraqalpaq xalqınıń milliy ádebiy tili bolıp qalmay, xalqımızdıń joqarı ruwxıylıq hám mádeniyatın asırıw, jetiskenliklerimiz haqqında maqtanısh etiw, ózligimizdi ańlaw ushın tiykarǵı qural eken, demek oǵan hár dayım itibar beriw, húrmet etiw tiykarǵı wazıypamız. Ádebiy tilge bolǵan itibar, onıń abıroyın kóteriw wazıypası bolsa, onıń qaǵıydalarına, yaǵnıy ádebiy tilden paydalanıwdıń normaların qatań saqlaw menen belgilenedi. Qaraqalpaq ádebiy tiliniń mámleketlik til sıpatındaǵı ornın támiyinlew – jámiyetlik-siyasiy, ruwxıy-mádeniy, ekonomikalıq turmısımızdaǵı rolin asırıw, tálim-tárbiya, is júrgiziw, baspa isleri, ǵalaba xabar qurallarında joqarı mádeniyatlılıq penen paydalanıw, sóz baylıǵı hám
104
tildiń grammatikalıq qurılısındaǵı ózgerislerdi qalıs bahalap, tildiń rawajlanıwı ushın sanalı qatnas jasawdı ámelge asırıw wazıypaları menen tikkeley baylanıslı. Solardıń ishinde ǵalaba xabar quralları usı wazıypalardı atqarıwda – qaraqalpaq tiliniń imkaniyatların júzege shıǵarıw, onıń keleshektegi ornın belgilew, ádebiy tildiń nızam – qaǵıydaların saqlaw, xalıqtıń sawatlılıǵın, sóylew hám jazıw mádeniyatın jetilistiriwde úlken áhmiyetke iye. Qaraqalpaq ádebiy tilinde bolıp atırǵan jaǵdaylardı baqlap barıw, talqılaw, bahalaw hám tiyisli juwmaqlar shıǵarıw, nadurıs baǵdarlardan qaytarıw yamasa olardı dúzetiw máselesinde ǵalaba xabar quralları úlken wazıypanı atqaradı. Degen menen búgingi kúnde ayrım kórsetiw, esittiriw hám maqalalarda sózdiń mánisin tolıq túsinbesten sózlerdi tekstte qáte qollanıw, sóz mánileriniń shegarasın hádden tısqarı keń túsinip, sózdi basqa leksikalıq birlik penen orınsız birge qollanıw, bir-birine sáykes kelmeytuǵın stilistikalıq belgilerge iye sózlerdi bir tekstte izbe-iz qollanıw, shet tillerinen ózlestirilgen sózlerdi orınsız qollanıw hám olardı tákirarlay beriw, tildegi paronim sózlerdi aralas qollanıw, kantominaciya qubılısı yamasa eki hám onnan kóp sózlerdi bir-biri menen biriktirip qollanıw, zárúrligi bolmasa da dialektizm, okkazionalizm, pleonazm, kancelyarizm, tavtologiya sózlerdi qollanıw jaǵdayları ushırasadı. Ásirese, sózlerdi qollanǵanda mánisine itibar bermew, yamasa basqa tildegi sózdi itibarsızlıq penen paydalanıw jiyi gezlesedi.
Olarǵa itibarsızlıq gazeta tiliniń keyingi rawajlanıwına, jańa áwlad jurnalistlerdi tárbiyalawǵa, ulıwma sawatlılıq, jazıw hám sóylew mádeniyatına unamsız tásirin tiygiziwi sózsiz. Bular arasındaǵı ásirese, sóz qollanıw, tekst dúziw, gáplerdiń stillik anıqlıǵına itibar bermew jaǵdayları barlıq ǵalaba xabar qurallarında hár qıylı dárejede tán bolıp, ayırımlarında olar kúnnen-kúnge kóbeyip barmaqta. Bul tilimiz ushın da táshwish tuwdıratuǵın jaǵday. Sebebi, xalıqtıń kópshilik bólegi sózin ǵalaba xabar qurallarına qarap dúzetedi, olardı jazıw hám sóylew mádeniyatınıń dáregi dep biledi.
Haqıyqatında da házirgi wakıtta jurnalistler menen tilshilerdiń arasında baylanıs joq. Bizińshe, tildegi ózgerisler, mashqalalar, jetiskenlikler haqqında baspasóz, radio, televideniede xızmet etip atırǵan jurnalistler menen tilshi alımlar arasında baylanıs ornatılıp, olardıń qatnasında pikir alısıw, kerek bolsa jol qoylıp atırǵan qáte-kemshiliklerge sın kóz-qaraslar bildirilse jazıw hám sóylew mádeniyatımız ele de jetilisken bolar edi.
Til – millettiń mádeniyatınıń ózegi. Onıń saplıǵı, tazalıǵı, durıs qollanılıwı – xalıqtıń keleshegin támiyinleydi. Til – xalıqtı birlestiredi, tárbiyalaydı, oqıtadı, úrpádet hám mádeniyatın saqlaydı. Solay eken, ana tilimizdiń xalıqaralıq statusın
105
bekkemlew, onı milliy hám rawajlanǵan tiller qatarına qosıw ushın hár birimiz ana tilimizge tereń húrmet penen qatnas jasawımız dárkar.
Zlixa Orazımbetova,
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti jurnalistika kafedrası professorı, filologiya ilimleriniń doktorı (DSc).
106
QARAQALPAQ QOSIǴI yamasa NAN JEŃIZ!
Bul waqıya neshshe ásirler burın, ótmishte ótken edi…
Bolmas is bolıp qaldı…
Taw xalqınıń kósemi ulın úylendirip, úlken toy basladı. Toy qızıqlarında jorǵa, at aylaw, kókpar, sadaqtan atıp nıshanǵa tiygiziw (altın qabaqtı atıp túsiriw), tas kóteriwden ta palwanlar bellesiwine shekem bar edi.
Mezban toyǵa uzaq-jaqındaǵı barlıq qáwim, xalıqlarǵa at jiberip, xabar jolladı. Shabarmanlardıń ekewi qaraqalpaqlarǵa kelip, mirát etip ketti.
Bul quwanıshlı xabardı orda ámiri Edigeniń óz awzınan esitken Jawınǵır palwannıń árwaǵı kóterilip, delebesi qozdı da turdı. Esi-dárti — toyǵa, shaması kóp jurtlardan ataqlı palwanlar keledi, solar menen bir kúsh sınasıp, tiresip, qumardan shıǵıw.
Jol alıs, jay menen júrgen atlıǵa eki yarım-úsh kúnlik, sonlıqtan ámir toyǵa tartıwsıyların erteden moldan ǵamlastırıp, qaraqalpaqlardıń hár arıs, qáwiminen saylapshanshıp, belgili palwan, shabandoz, mergen, qoshqarpaz, ónerpaz, sheshen, dilwar, qosıqshı, shayır, baqsı, jırawlardan jıynap, toyshılar toparın dúzip, ústilerine milliy kóylek, jeńsiz, shapanlar, baslarına qara qalpaq, taqıya, shógirme, bazılarına telpek, degeley kiygizip, aldılarına altı kúndi salıp, shan-sháwket penen atlandırdı.
Eki kún aldın barǵan olardı toy iyeleri jıllı kútip aldı. Óz aldına úylerge kirgizip, shay-awqatın berip, húrmetin jayına qoydı. Jigitler xızmetlerine taq turdı. Ózleri tınıqtı, soń seyis-shabandozlar atların baplap, palwanlar mashqıǵa kirisse, qalǵanları bul úlkeniń sulıw tawın, kólin, tábiyatın aralap, sayran etisti.
Toy júdá shadıǵurramlıqta ótti. Kemisi joq. Biraq,…
107
Jawınǵır palwan on kúnge sozılǵan toyda hár kúni bir qáwim, xalıqtıń dáwdey, kókirekleri jún-jún, baltırları anaw-mınaw adamnıń belindey, bilekleri túyeniń satanınday, alaqanları kepshiktey, aybatları qutırǵan arıslanday, ya jinkózlengen ógizdey palwanları menen gúresip, quday jarılqap, hámmesiniń jawırınların jerge tiygizip kiyatır edi…
Onınshı kúni, usı kúnge shekem ol da qarsılasların duyım kórmey jeńip kelgen mezban jurttıń atı-shuwlı Qaramurza bahadırı menen toydıń bas sıylıǵı— cherkestiń gózzalı hám bir úyir jılqı ushın bellesetuǵın boldı.
Eki taynapır bir-birine kúshi jaǵınan da, iri jota-turpatı jaǵınan da say eken. Ayırmashılıǵı: Jawınǵır qayıńnan kelgen, qarapáreń qısıqlaw qoy kózli-dá, Qaramurza qızǵısh-sarı sınlı, qır murınlı edi. Olardıń gúresi eki kúnge sozılıp, juwmaqlanıwı kerek toy da dawam ete berdi.
Úshinshi kúnge barǵanda eki palwan da boldırdı, biraq biri-biriniń, hátte, dizelerin de búge almadı.
Gúres — oyın, al oyın — haram, degen-dá, Jawınǵır shalmaqshı bolıp ayaǵın bir siltep qalǵanda, domalaq, qattı tobıǵı ma, qarsılasınıń baltırına saq etip tiyip, sındırıp jiberdi, sınbaǵanda da súyektiń jarılǵanı anıq edi.
«Wahhh!» — Qaramurza awırıw azarına shıdamay, awzınan háwirli jalın atıp, jaraǵan nar túyedey aq kóbik aǵıp, ókirip jiberdi. Ayaǵın uslap, jerde awnadı.
Toy jurtınıń jelókpe jigitleri «Bile góre teptiń» dep Jawınǵırǵa topıldı. «Meniń onday haram oyım bolǵan joq. Hadal gúresemen. Bolajaq is shıǵar. Maǵan sıylıǵı da kerek emes», dep haqlanǵanına qaramay, tawlılar Jawınǵırdı urıp atırǵanda Qaramurza tislenip turıp:
— Qáne, jigitler, toqtatıń. Raxmet, sizlerge. Lekin toyǵa shaqırıp, miymandı sabap jibergenimiz tawlılar, cherkes dástúrine tuwrı kelmeydi. Ózim keyin onıń jurtına barıp, jekpe-jekte óltirip, kegimdi alaman… Palwandı shaqırıń, maǵan jiberiń.
Eki bahadır bir-birine tik qarastı.
— Sen ádeyi teptiń, ya? — dedi ayaqtan mayrılǵan ashıwlı palwan qarsılasın jep qoyarday, kózleri shatnap. Jawınǵır óziniń de qolaysız jaǵdayda qalǵanın, gúreste nahaqlıqtı jini súymesligin, ádillik tárepdarı ekenligin qansha aytpasın, mezban isenbedi. Sonda Jawınǵır: «Nan ursın, gápim ras!» dedi.
108
Úsh kúnlik ayqastaǵı azı-kem basımlıǵı ma, yamasa Qaramurzanıń jaraqat sebepli bolsın, jawırını jerge tiygeni me, yamasa Jawınǵırdıń qonaqlıǵı esapqa alındı ma, aqsaqallar — Tóreshiler jeńisti qaraqalpaq palwanına berdi.
—Qaraqalpaq eliniń palwanı Jawınǵır bas bayraqtı qolǵa kirgizdi, — dep daǵazaladı.
—Bas bayraqtı taslap ket, — dedi jaradar Qaramurza palwan ıńırsıp, zorǵa tilge kelip.
—Yaqshı, bir úyir attı qaldıraman, — dep bul da mártlik etti. Sonda mezban:
—At kerek emes. Maǵan sıylıqqa tigilgen qızdı taslap ketiń, — dedi jalınıshlı túrde. Sulıw sınlı, aqbozlaqtan kelgen, boyshań, uzın qızǵısh shashları altınday jıltıraǵan, sopaqlaw júzi gúl-gúl dóngen, awızǵa salsa erip keter uwıljıp pisken eriktey bul gózzaldıń júzin kórip, ashıq bolıp qalǵan Jawınǵırdıń, irgezorlıq etip, kópshilik bolıp, kúsh penen tartıp ala qoymasa, qolǵa ǵayıptan túsken bul olja— úrkek dúz maralın ózliginen bermesligi anıq edi. Bere almaytuǵının bildirdi.
Bul juwaptan keyin burınǵıdan beter ashıw-kekke buwlıqqan Qaramurza jaraǵan narday buwırqanıp, awzınan aq kóbik attı, kózleri qutırǵan ógizdikindey qızarıpqantalap, jalın shashtı. Shoqmarday eki mushı menen jer toqpaqlap qaldı.
* * *
Bul waqıyanıń ótkenine de úsh jıl anıq bolıp qaldı. Qaramurzanı qaraqalpaq palwanında ketken kegi tınısh jatqızbay, baltır súyegi pitegene táwir bolıwdan janına eki atqosshı ertip, Jawınǵırdı soraǵlap, tawıp keldi.
Awıldıń shetlewindegi keń bozotawında palwan joq bolıp shıqtı. Bul jurtlıǵa usamaytuǵın kelgindilerdi sın-sıpatı kelisken, júrgende óńir monshaqları, baqa túymeleri, háykelleri, sırǵa menen silsileri bir-birine tiyip-qaǵılısıp, juwdırlaǵan jaǵımlı ses shıǵarǵan boyshań kelinshek penen ǵaybarlıǵı bilinip turǵan iri deneli, sarı sınlı kempir kútip aldı. Ishke mirát etti. Olar kirmedi. Ári-beri kempir: «Kele qalıpsız, attan túsiń. Miymanımız bolasız. Jawınǵır ulımdı sorap kelgen ekensiz, úy soniki, mınaw — kelinshegi, men — anasıman, balamnıń miymanı — meniń miymanım. Alıs elden at sabıltıp kelgenge uqsaysız. Bálkim, palwan perzentimniń toyǵa barǵanda tanısqan dosları shıǵarsız, attan túsiń, qonaq asıńız bar, baspaq soyaman, — dedi. Ózge atlılar awılǵa aralasıp, palwan ájaǵasınıń otawın názerge alǵanın abaylap, úy aldı atızlarındaǵı eginlerin tárbiyalap atırǵan úsh jas óspirim tuwrı jol menen tezletip jetip keldi. Sóytti de úshewi jolawshılardıń astındaǵı qara terge malınǵan atlarınıń shılbırların usladı. Usı gezde otaw ishinen náreste dawısı
109
esitilip, kempir názerin kelinshekke burdı, — Balańa qara, úydi tósestire ber. — Kelinshek otawǵa súńgip ketkennen keyin kempir dárhal qayttan atlı jigitlerge burıldı, — Al, ballarım, ótirik mirát emes. Bizde ótirik sóylew degen bolmaydı. Qáne, ishkerileyik, — dep ólerdegi sózlerin aytıp atır. Sonda da olar:
—Yaq, ana, bizler qonaq emespiz. Jawınǵırda qıstawlı sharwamız bar edi, ózi kerek, — dep mirátti qabıl etpedi.
—Asıǵıs bolsańız ózi menen bul ret gezlese almassız. Qáwimniń aqsaqal, ańshıları menen kúni keshe shikarǵa ketip edi. Qashan qaytıwı mol oljalı bolıwına paylı. Qapılǵanda, on kúnsiz kele ǵoymas… Ballarım, sizler attan túspeymen dewdi qoyıń, mal jemeseńiz de, shay-suw iship ketiń, jańa jawǵan porsıldaq biyday nan menen. Aǵarǵannan dám tatıń: qımız, shubat, qatıq quyıp bereyin. Men palwannıń anası ǵana emes, usı bir kelata eldiń analıǵıman. Ismim — Tumaris analıq. Tumaris degen batır, aqıllı patsha anamız bolǵan, ótmishte… Men xalqımızdıń úrp-ádet, dástúriniń saqlanıwına, rawajlanıwına juwapker adam ekenmen, sóytip otırıp tánhá ózim miyman kútiw dástúrin ayaq astı ete almayman. Solay eken, qurı awız qaytpaysız. Shańaraqqa at basın tiregen adamdı, dos túwe, jaw bolsa da biziń qarekeń qurı awız qaytarıp kórmegen.
—Raxmet, bizdi eglemeń. Jawınǵır joq bolsa, ketemiz.
—Otawdıń erkegi bolmaǵannan soń kirmey turǵan bolsańız, qońsı qáynimdi, kishi ballarımdı shaqıraman, birge otırasız.
—Gáp onda emes, bizlerge ruqsat etiń.
—Ne ilaj, zarımız bar-dá, zorımız joq. —Otaw ishine qarap súrenledi. — Kelin, dásturxandı jaymay-aq ǵoy, qonaqlar asıǵıs eken. Nan ákel, awız tiysin.
Kók kóylegin shubaldırıp, eki qollap tabaqtaǵı nandı kóterip shıqqan kelinshekke endi tiklenip qaraǵan Qaramurza, qaraqalpaqsha jeńsiz kiyip, háykel taǵıp bezengen bolsa da, onıń sopaq júzli bet-álpetinen, janıp turǵan kózinen jazbay tanıdı: bayaǵı toyda bayraqqa qoyılǵan, sulıwlıqta teńi joq taw qızı Zúleyxa edi.
Sonda taw xalqınıń kósem-aqsaqalı: «Zúleyxa sulıwdı bayraqqa tikpeyik, basqa jurttıń palwanına nesip etse ómir boyı ishimiz kúyer», degende, ózine niyetlep júrgen Qaramurza óz kúshine isenip, bári bir jeńip alaman ǵoy, degen qıyal menen «Toydıń dábdebesi ushın tikken maqul» dep toy abıroyın oylaǵanınan búgin endi qattı pushayman jemekte.
Jolawshılar nandı da «jemeymiz» dep edi, kempirdiń ashıwı kelip, baqırmasa da, dawısın kóterip sóylep, narazı ekenligin bildirip qoydı:
110