DÓRETIWSHI TULǴALAR

«Sırlı galaktika» poemasında kosmosqa ushıw arqalı galaktikanıń sırların iyelegen ilimniń kúsh-qúdireti bayan etiledi.

Ol proza tarawında da tabıslı qálem terbetip, balalar turmısınan alıp jazılǵan bir qansha gúrriń, ertek, povestlerin járiyaladı. Onıń ­prozalıq dóretpeleri 1997-jılı «Ańızǵa aylanǵan shınar» degen at penen «Qaraqalpaqstan» ­baspasınan óz aldına kitap sıpatında basılıp shıqtı.

Kitapqa kirgizilgen shıǵarmalarında avtor balalardı tuwılǵan jerge mehirmuhabbatqa, doslıq hám haqıyqatlıqqa, miynetti súyiwge tárbiyalaydı.

Ulıwmalastırıp aytqanda:

Kewil jartı bolsa oldaǵı jetim,

Dúnya pútin bolsın, kewil hám pútin,

Jaqsı sóz jaynatsın álemniń betin,

Jaman sóz kereksiz zildey me deymen,

— dep kewildiń pútinligin dúnyanıń pútinliginde dep bilgen, jaqsı sózdiń álemdi gúl jaynatıwın árman etken belgili shayır Seydabulla Pirjanovtıń izinde usınday biybaha ádebiy miyraslar qaldı.

Mine, bıyıl shayırdıń tuwılǵanına 80-jıl toladı. Shayırdıń ózi dúnyadan ótse de, ol dóretken shıǵarmalar shayırdıń ekinshi ómirin dawam ettirmekte.

Álbette, S.Pirjanovtıń poeziyasınıń ózgesheliklerin bir maqalaǵa sıydırıw qıyın. Sonlıqtan, shayırdıń kórkemlik dúnyası óz aldına tereń ilimiy izertlewlerge arqaw boları sózsiz.

P.A.Dabılov,

Ájiniyaz atındaǵı NMPIdıń Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasınıń úlken oqıtıwshısı, filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı.

81

SHÍNLÍQ HÁM SHEBERLIK: GENJEMURAT ESEMURATOV

Genjemurat Esemuratov — Ádebiy sınshı, shayır hám filologiya ilimleriniń kandidatı.

G.Esemuratov 1932-jılı 3-mayda Qanlıkól rayonında tuwılǵan. Ol 1950-jılı Xojelidegi peduchilisheni, 1954-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutın pitkergennen soń ―Ámiwdárya‖ jurnalında juwaplı xatker (1955-56), oblastlıq partiya komitetinde instruktor bolıp isleydi, (1957-58), Ózbekstan Ilimler Akademiyasında aspiranturanıń teoriyalıq kursınan ótedi (1958-61). Soń N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutında bólim baslıǵı (1962-63), Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutında oqıtıwshı, kafedra baslıǵı (1963-65), N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutında sektor baslıǵı (1965-69), ―Ámiwdárya‖ jurnalında bas redaktordıń orınbasarı (1979-81), Nókis mámleketlik universitetinde aǵa oqıtıwshı (1983-91), 1991-jıldan Ájiniyaz atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutında aǵa oqıtıwshı bolıp isledi. 1962-jılı ―Ullı Watandarlıq urıstan keyingi qaraqalpaq ádebiyatında awıl adamlarınıń obrazı‖ temasında kandidatlıq dissertaciyasın jaqlaǵan.

Shayır hám sınshınıń ―Qosıqlar dápteri‖ (1958), ―Juldızlar‖ (1970), ―Kewil tarları‖ (1974), ―Alaqanımdaǵı sızıqlar‖ (1984) degen qosıqlar toplamları, ―Ullı Watandarlıq urıstan keyingi qaraqalpaq ádebiyatında awıl adamlarınıń obrazı‖ (1963), ―N.Dáwqaraev‖ (1965), ―I.Yusupovtıń poeziyası‖ (1976) ilimiy sın miynetleri basılıp shıqtı. Bulardan tısqarı ―Qaraqalpaq sovet ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri‖ (1968) kólemli miynettiń de avtorlarınıń biri.

82

SHÍNLÍQ HÁM SHEBERLIK

Bazıbir povest, kóp betli romanlardıń atlarına qarap-aq, ne haqqında jazılǵanlıǵın bileseń. Óytkeni, waqıya-háreket hám gúreslerdiń sırı dáslepki betlerde-aq málim bolıp qaladı. Nátiyjede shıǵarmaǵa bolǵan qızıǵıwshılıq sónedi. Bunıń tiykarǵı sebepleri konflikttiń ushqarılıǵında, personajlardı ózine tán belgilerinen jurday etip jalańash ideyanıń sırnayshısına aylandırǵanlıqta kórinedi. Olar qattı, jan xáwlisindegi háreket-qıymıların xarakterler-minezler logikasınan keltirip shıǵarmaydı. Qaharmanlardı sociallıq shıǵıslarında ǵana sáwlelendirip, naǵız insanıy dramalarda kórsetpegenlikten tuwadı. Qaharmanlardıń bastan ayaq óz-ara kelisimge kelmey, tırısıp-tartısqan gúresine tiykarlanǵan shıǵarmalar da tabıladı. Biraq, povestlik, romanlıq konflikttiń forması, ideyalıq-estetik tábiyatı tek sonnan ǵana ibarat emes.

XX ásirdiń ekinshi yarımında qaraqalpaq prozasında hayran qalarlıqtay úlken burılıs júz berdi. Gúlaysha Esemuratovanıń tezinen shıqqan birqatar povestler bunıń gúwası. Onıń «Mında bir keshirim» yamasa «Gónergen súrenler» povestleriniń atlarına úńilgen menen ne haqqında jazılǵanlıǵın birden ayta almaysań. Olardı oqıw kerek. Oyshań. Betleri de qalıń, kóp sózli emes. Aqılıń uǵras kele bermeytuǵın soqlıǵısıw, qaǵa berdilerdiń arasınan qaharmanlardıń qalay suwırılıp shıqqanın baqlawdıń ózi bir tóbe. Solardı kórip otırıp avtordı bul hayaljazıwshısı ǵoy dep qalay kemsite alasań?! Tórt ayaǵın teń basqan jorǵalar da súrinedi. Kemshiliksiz qálem de tartılmaydı. Usı tusta onı qosıǵında «Nar­dıń narı» dep jırlaǵan ­shayırǵa iseneseń de, usı sózdi ózim nege aytpadım dep qızǵanasań. Sebebi, qaraqalpaqta «Nar jigit» dep erlerge bola aytılsa da, bul sóz músápir qanasınan bılay atlap shıqpaǵan hayallardıń talayına góne tariyxta jazıla bermegen.

Eki povestte de ideya obrazlar háreketinde ashıladı, olardıń qım-qıyqash túsinikleri, kózqarasları, ideyalıq poziciyaları negizinde jaratıladı. Dramatizimniń túpkirinde jatırǵan konflikt málim bolǵanda ǵana olar ózin tanıtadı. Usı mániste ol turmıstaǵı ideologiyalıq gúrestiń sáwlesi. Turmısta bunday gúresler ádette jaqsı menen jamannıń, aqıllı menen aqmaqtıń, novator menen konservatordıń arasında ǵana kórinip qalmaydı, al sheshiwshi bir waqıya-hádiyse nátiyjesinde shaxstıń ózózi menen gúresiniń barısında da maydanǵa keledi.

Mısalı, Sh.Aytmatov balalıq qabıl etiwdiń ayrıqshalıqların júdá sheber beredi. Onda jannıń tazalıǵı, ómirinde birinshi mártebe ushıratıp atırǵan hikmetleriniń aldında qobaljıwı, gódekligi bir pútinge barıp tutasıp ájayıp eleslerdi payda etedi. Onıń povestlerindegi qaharmanlar ómirdiń oǵada qayǵılı jaǵdaylarında súwretlenedi. Kishkene bolıwına qaramastan, basınan úlken ǵalma-ǵaldı ótkeredi. Olar «Aq paraxod» taǵı baladay ólip ketedi, yamasa sarqılmas kúshke iye

83

(«Teńizdi jaǵalap jortqan kópek)» bolıp shıǵadı. Kórsetilgen shınlıq tań qalarlıq kórkemlikke bólenip, ingalaǵan qundaqlawlı baladay tariyx bolıp tuyıladı, ózinshe bir legendaǵa aylanadı. Ireti kelgende ayta ketetuǵın nárse, Sh.Aytmatov shıǵarmalarındaǵı qaharmanlarına at qoyǵanda qaraqalpaqlarǵa tán adam atların da (mısalı, Sultamurat, Ájimurat h.t.b.) iliktiredi. Buǵan deyin onda bunday háweslik bayqalmaǵan edi. Bul tartıslı bolıwı múmkin. Biraq, akademik M.Nurmuhamedovtıń qaraqalpaq ómirinen Sh.Aytmatovqa bir qızıqlı syujet bergenligi haq! Ol ilimiy miynetlerde ataladı. M.Nurmuhamedov onday syujetti biziń romanistlerimizdiń búldirip alatuǵının bildi… Bul tariyxqa máhálinde toqtalamız.

Gúlaysha Esemuratovanıń dóretpeleriniń basım bólegi janrı boyınsha filosofiyalıq povestler. Olarda bolmısınıń baslı máseleleri, adam bolıp jasawdıń shın mánisi jırlanıp turadı. Jazıwshı adamnıń jasawına, talayı ashılıwına ele de bolsa kesent berip, jumbaq bolıp turǵan tragediyalıq kolliziyalardıń (qarama-qarsı máplerdiń) eń názik tarların shertedi. Jaqsılıq penen jamanlıqtıń arasındaǵı máńgilik gúres ideyası obrazlar sistemasında janlandırılıp, onıń usı povestleriniń gumanistlik filosofiyasınıń tiykarın dúzedi. Soǵan sáykes sózdiń obrazlı-emocionallıq kúshi de artıp, úlesine úlken máni tiyedi. Sonlıqtan, onıń tikkeley mánisine qaraǵanda kórkemlew sistemasınıń usılındaǵı mánisi anaǵurlım kúshlirek jańlaydı. Buǵan qalay erisken? Avtor konkretlikten qashpaydı. Kerisinshe, konkretlik onıń usı povest­lerindegi sózlerdiń materiallıq tiykarına aylanadı. «Aq paraxod»ta Momun hám bala ushın kim ádil hám kim ádil emesligin ayırıp tanıp bolmaytuǵın jaǵday dúzeldi. Kúshli toqpaqtıń tásiri menen aq kókirek Momun ana suwındı atadı, sóytip qolı menen jaqsılıq hám ádillik haqqındaǵı óziniń ármanında óltiredi, bul balanıń janın jaralaydı.

Gúlaysha Esemuratova tap tergewshidey barlıq dıqqatın kózge kórinip turǵan faktke awdarıp, solardıń ishinen eń zárúrli degenin shópsheydi. Sonıń menen birge ayrıqsha kózge túsken nárseniń (milliy úrp-ádet, dástúr, qatnasıqlardıń, jaqınjuwıqlıqtıń jóni t.b.) qıyqımın túsirmesten yadta saqlaydı. Gápti kóbeyte bermey kerekli syujetti ǵana teredi de qalǵan jaǵında tek sonıń menen boladı. Syujetlik waqıyalardı sandıqta saqlamaydı. Onı úlken ómirge aparıp jalǵastıradı. Sandıqta tek eki-úsh úydiń adamları ǵana jasaydı.

Biraq, sonıń ózinde de ulıwma el ishinde bolıp atırǵan jaǵday menen baylanıs úzilmeydi, qayta daralanǵan halında bekkemlene túsedi. Avtor usı tusta ózin qamsızlandırıw ushın tariyxıy dereklerden de paydalanıwı múmkin edi. Biraq, ol bul ádetten bas tartıp, ashshı shınlıqtı kórkem shıǵarmanıń kishkene qaharmanı Aynagúldiń áwelgi hám soń­ǵı muǵallimine (Qıdırbay, Seytmuratqa) bolǵan

84

múnásibetine aldıradı. Bir dáwirde birge jasap atırǵan eki adamnıń sózleri de, keshirmeleri de bir-birine usamaǵanınday, táǵdirleri de basqasha. Qıdırbay axunnıń balası edi. Onıń ornın «qıraǵı kóz» Seytmurat basıp aldı. Ústinen shaǵım jazdı…

Terezege qatqan qırawdan ayıwdı oynatıp turǵan túlkiniń ápsherin kórgendegi óziniń oyın aytqanda atasınan Ayna­gúldiń alǵan juwabınıń («bul bir-túlki ayıwdı oynatatuǵın zaman boldı-ǵoy, qızım!») ushı sonnan shıǵıp tur. Onda awır minezli, kóp sóylemeytuǵın japakesh Gúlmurat ǵarrınıń turmıstan túygen shınlıǵı bar. Al Seytmurattıń jónsizliginen keyin esinen ayrılıp «qálemi sarı shıt gúpisiniń shalǵayı jelbirep, «Batır Ejov»tı taqmaqlap aytıp, boǵjamasın bılǵap zıńǵıp baratırǵan» Aynagúl­diń et betinen jıǵılıwın súwretlew arqalı jazıwshı oǵan usı waqıtqa deyin málim bolmaǵan bir qupıya sırdıń betin ashadı. «Qızınıń júzindegi shım-shıtırıq shaqa tırnaǵan daqtı kórgende»gi gúńireniwin berip, tórkinin panalaǵan jas ananıń «xalıq dushpanı»nıń jesiriniń obrazın jasaydı. Povestiń bastan aqırına bir jerde ǵana kóriniwine qaramas­tan, bul obraz uzaq este qaladı.

Aynagúl Gúlmurattı ákem, Qatiyranı anam dep júr edi. «Ór kókirek, hadal, miyirman adam» xalıq dushpanı bola ma? Duman, kewilde qatparlanıp atırǵan dárt, toń erimeydi, Aynanı tırnap, azǵantay sańlaq ashqan boladı. Sol arqalı dógerektegi dúnyanı kóredi. Oymaqtıń awzınday sańlaq úplegen sayın taraya beredi. Ádebiyatımızdıń tek atalıp ketip júretuǵın bul duman avtorǵa júdá kerek bolǵan.

Hár qırınan kórsetkeninde ne maqset penen solay islegeniniń sebebin eshek arbalı shobıtshıdan góne-kóksi berip, balası Naǵmetke top alıp, joldıń ortasında turıp qalǵan Aynagúl­diń ózi de ayta almaydı. Duman – usı waqıtqa deyin ózin ezip kelgen sarsıq. Tisi, kózleri, háreketi burın bir jerde kórgen adamına usaydı. Kim ol? – Seytmurat! Kún ashıldı, duman tarqadı.

* * *

«… qońsım gúrsinip, tawlanıp, ájeptáwir ses shıǵarıp, awnaqshıp atır. Kórpeniń astında tunshıǵıp óler halatqa kelgenin abayladım da, dárriw ornımnan turıp, basına oralıp qalǵan kórpesin zorǵa jazdırıp, serpip tasladım. Awırıw… súlgisin moynına salıp, ózin-ózi buwındırıp atırǵan eken.

Men gúzetshi shıpakerge juwırdım…

85

– Bunday tirshiligimnen ólgenim abzal edi. Meni nege aman alıp qaldıńız?! Endi adamlardıń kózine qalay kórinip, qalay jer basaman, aytıńızshı?!»

Úzindi – «Gónergen súrenler» den. Tóbeden túskendey shınlıqta zárre sharım joq. Orınlı orınına shanshılıp túsken sózler qaqqan qazıqtay. Bultarıwǵa haqıń joq, adımıńdı olay-bulay kesene attırmaydı. Jógisirep, dónip turǵan qáwiptiń aldına jota basqanıńdı da jaqtırmaydı. Arashanı da súymeydi. Sebebi nıshanaǵa aldanıp, aqıbetinde qılmıs islewge májbúr bolǵan jas ananıń táǵdiri qoyılǵan! Bunday gezde kúlki de, qızıq ta jaraspaydı. Tek awır oyǵa shúmiw ǵana qaladı.

Jazıwshınıń turmıslıq waqıyanıń ishine súńgip ketip súwretlengenligi sonshelli, aqırına shıqqansha kitaptan (Gúlaysha Esemuratova. Shıǵarmaları 1tom. Nókis, «Bilim» baspası, 1995) basıńdı kótermeyseń. Qaharmanlardıń sırt­qı pishinlerine, is-háreketlerine, jilwa-nazlarına, turmıs sharayatı, sıpayı qatnasıqlarına qarap, bunday adamlardan jamanlıq shıqpas-aw degen oyǵa keleseń. Awa, sırttan qaraǵanda usınday.

«Povestti oqıǵanda hawlıǵıp, qorqıp otırıp oqıysań. Bunı jazǵan jazıwshınıń júreginiń túgi bar shıǵar», – dep edi bazar nırqı menen pulın alıp, tomlardı qolıma uslatqan sıydam, kórikli satıwshı qız. Ras eken. Ásirese, qızlar kózlerine jas alıp otırıp oqıǵanday shaması bar eken. Sanawar jılamadı deysiz be? Jılaǵanda kózlerinnen qan aqqansha jıladı. Iynedey de paydası tiymedi. «Boy kóterip, qız bolıw dáwiri qorlıq penen baslanǵan» ol teńew tappaydı. Áke-sheshesiniń qolınan oqıyman dep ketken qızdıń úsh jılı «dozaqta» jasaǵan menen barabar boldı. Universitetke kiriwine sebepker bolǵan atalas qız apası Jumaxan, jezdesi Nawrızbaydıń úyinde jasaǵan ol aqshasın yamasa qımbat bahalı paltosın emes… Atı óshsin, olar tartsa iyinine ózinen ózi kiyilip, sawsa qaltasına ózi kelip túsip jattı. Sanawar muhabbatın urlattı… «Qundız malaqaylı»nıń qarmaǵına ilindi.

«Sanawar bar pármanı menen óńmeninen iyterip jibergende qundız malaqaylı tentireklep ketti». Ol ol ma. Ózińiń qundız malaqaylıdan tuwǵan balasın óz qolı menen óltirip tındı. Biraq, qılmısın moyınlawdan bas tartqan joq. Ol súygen jigitine de shınlıqtı jasırmay ayttı. («Sultan, men zorlıqqa ushıradım-ǵoy… Ótinemen, meni umıt»). «Barlık shártińe qayılman… Sanawardan bez degendi qoy» dep ákesine bergen sózińde turıp alǵan jigit hár saparı qara kúshlerdiń ozbırlıǵına tap kelip ústinen kúliwine, tabalawına qalıp, kúlki, ermek boldı. Ádilliktiń qulaǵı gereń, kózleri soqır ekenligin kórdi. Haqıyqatlıqtı ornatıw ushın ómir súrip turǵan jámiyetlik qurılıstı túp-tamırınan ózgertiw kerek. Emi tek sol!

86

Sanawar júdá tuwıslı qız. Onday bolmaǵanda túsken torınıń sırın óz qara basınıń keshirmeleri menen qosıp sırtqa serippes edi. Jaslıǵı, sadalıǵı, adamlarǵa degen iseniminiń shiykiligi qayda alıp barǵanın kesh túsinip, endi tırnaǵınıń ushına deyin kúyip-kúyip otır. Onı bunday jaǵdaydan qutqarıwdıń sharası bar ma? Jazıwshı mine usı sorawdı ortaǵa taslaydı. Sanawardı júdá ayaysań. Tufliyin qolına alıp, jalań ayaq delbesi shıǵıp gónergen súrenlerdi oqıp kórgende hátte birge qosılıp jılaǵıń kelip ketedi! Ózi eki qabat. Onıń ústine ne degen dárt, ne degen kúyik. Buǵan shıdam bergeniniń ózi erlik! Shıdamay da kórdiǵoy. Aqırı ólim! Joq, ólim onıń isi emes. Jaqsı bolsa «qundız malaqaylı» ólsin! Awa, ol nege ólmeydi? Avtor qızdıń gúmanın janlandırıp, gónergen súrenlerdiń sayasına jasırınǵan ılǵıy dańqparaz, ámelparaz, aqshaqumarlardıń bet perdesin ashadı. Álbette, bunday háreket shıǵınsız bolmaydı. Sanawardıń isi sudqa túsken. «Balanı óltirmew kerek edi? – desip atır jabırlasıp». Zaldıń sırtındaǵı oqırmanlar ne der eken?!…

Amerikada júrgeninde de («Amerika tásirlerinen») Gúlaysha Esemuratovanıń esinen tuwıp-ósken eliniń táshwishleri, Aynagúl, Sanawarlar bir eli shıqpaǵan bolsa kerek. Sebebi, Amerikaǵa barıpta «qaraqalpaq degen xalıq joq» dep qaytqanlar bolǵan. Sonıń ushın shıǵar, beshpent kiyip, basın oraǵan Gúlaysha Esemuratovanıń kóshede tolıqsıp baratırǵanın kórgen amerikalılar awızların ashıp, bul qanday xalıqtıń wákili dep soraǵanda, dilmash: bul – «qaraqalpaqtıń anası»!» – degen. Sonda kúlimsirep mıyıq tartıp turǵan boylı-sınlı Gúlaysha Esemuratovaǵa tarqap ketpegen alaman jaqınlap kelip, suqlanıp qayta-qayta qaray bergen. Bul onıń Amerikanı ashqanı emes dep kim ayta aladı?! «Xalıq dushpanınıń qızı» degen sózden júregi suwlaǵan jazıqsız jannıń usı waqıtta qıyalına neler kelip-ketpedi deysiz? Oramalınıń ushın uslap kózine apara bergeniniń ózinen de tereń máni ańǵarılmay ma?…

Analar xaqqında jazıw oǵırı qıyın.

* * *

Sharıqtay aylanǵan zamanlarda eldiń táǵdirin-tusaqada turǵan hayallar sheshken máháller kóp bolǵan. Ánjim, Qurtqa, Gúlparshın, Gúlayım, Qumarlar usınday. Sonlıqtan da, talay qısnaq,telpek dirildespelerde jedelli hayallar esabın tawıp alıp shıqqanlıǵın ótkendegi jaqsılar júdá joqarı bahalap, ángime qılǵanlıǵı búgingi yadnamalardıń tırnaǵın dúzedi. Inabatlı erler dawısların kóterip kósh baslaǵanda, antalaǵan jawdan qorǵaǵanda arıstıń bir jaǵın mudamı batır hayallar tarttı. Possa posıp, jańa qonıslarǵa jurt qırshıp, imarat irgesin birge qalastı. Sat­qın, ótirikshi, wádepaz buzıqlar alasat zamanlarda tutas bir millettiń jer júzinen nıp­qırt bolıp ketiwine jetelegende de, aqıllı hayallar degbirden saspadı, júrer soqpaǵınan adaspadı, qıyınlıqtı jeńip shıǵıwǵa qosent boldı.

87

Alqımnan alǵan ashlıq, teńizimizdiń suw tilep telmiriwine hárqıylı apatshılıq qosılǵan házirgi bazar qatnasıǵı jaǵdaylarında da erligi, mártligi, qaysarlıǵı menen dártke hayallar jaradı. Sonlıqtan, hárbir shańaraqtıń oshaǵındaǵı otı sónbey óre janıp, qazanı qaynadı. Turmıstan nár alǵan qaraqalpaq ádebiyatınıń qazanında áytewir otı sónbey jıltıldap, hár oshaqtıń shoǵına pisip kúni keship keldi.

Sóytse de, onda usı waqıtqa deyin Biypatpa tuqımınıń qosqan úlesi ońlı kórinip jarımaǵınına hayallar gúnakar emes edi.

«Aral qızları»n baslaǵan Gúlaysha Esemuratova pısqıń­qırap turǵan oshaqqa janınan tamızıq salıp, úplep lawlatıp alıstırıp jibergende jurtshılıq hayallardıń dúnyasında qalǵıp atırǵan zor kúshti tanıp qaldı. «Qazanǵa ne salsań, shómishke sol ilinedi» degendey, jazıwshı bay dástúrge súyenip otırıp, ádebiyatta óz dástúrin payda etti. Onıń turmıs shınlıǵın kórsetetuǵın shıǵarmalarınıń tuwılıwı belgili bir dáwirde prozanıń belin kóterip, betimizdi bastırıp otırıp oqıp kelgen bazıbir hayallar obrazınıń jasandılıǵınan jiyreniwge ákeldi. Bul sońǵı jılları kórkem ádebiyatta hayallardıń ornın durıs bahalawda úlken burılıs jasadı.

Qaraqalpaqstan – hayallardıń da eli ekenligin kórip quwanatuǵın waqıt keldi! Bul tusta Gúlayshanıń ómir jolı biymillet dúbir salǵan qosıqqa ǵana usaydı. Onı aytıp, ishtegi debdiwdi shıǵarmaǵansha dárt, kúyik janına tınıshlıq bermedi. Óytkeni ádebiyat degenimizdiń ózi de – ómir.

Isengen adamı ákeńdi sattı,

Tartqı baw qısqanday shırladıń qattı,

Jalanıń jábiri tánińe battı,

Náreste gezińde qıynap Gúlaysha.

Páriyshan júzińe qapa izleri,

Qawın shiresindey talay gezleri,

Jaǵal-jaǵal qatsa, móldir kózleriń,

Haqlıq izlep jawtańladı Gúlaysha.

«Batır Ejov»tı aytıp úyińe shaptıń,

Qorıqtıń, qorlandıń, jolıńdı taptıń,

Sen tislep jılaǵan sol pero saptıń,

88

Qúdiretin sezgenler tiri Gúlaysha. Kestege gúl, júziklerge qas bolıp, Birde ana, birde náwshe jas bolıp, Dártli «Aral qızları» na bas bolıp, Amerikaǵa barıp qayttıń Gúlaysha. Qaraqalpaq sawatsız, qaraqalpaq sada, Onday el joq dese birazlar dúnyada, Jigirma úsh kún bolıp Amerikada, Qaraqalpaqtı ashıp qayttıń Gúlaysha. Úyde ápiwayı nasharsań deymen,

Iste júdá qattı qasharsań deymen,

Kosmosqada barıp jasarsań deymen, Bul óneriń menen ele Gúlaysha! Nama tanıǵanlar basıp óte almas, Júyrikpen degenler quwsa jete almas, Elin súygen qızlar taslap kete almas, Piyriń Biypatpaǵa sıyın Gúlaysha!

Genjemurat ESEMURATOVtıń úy arxivinen.

89

ÁDIWLI INSAN UMÍTÍLMAYDÍ: ÓMIRBAY EMBERGENOV

Ómirbay aǵa Embergenov kásibi boyınsha oqıtıwshı, haqıyqıy ustazǵa tán óziniń bilgenlerin ózgeler menen bóliskisi keletuǵın pidayı insan edi. Pidayılıqtıń belgili teńewi joq, pidayılıq-tek ǵana ómiri kópshilikke órnek bolǵan Ómirbay aǵaday insanlardıń islegen islerine, insanıylıq pazıyletlerine qarap beriletuǵın baha.

Ómirbay aǵa Embergenov 1942-jılı Qońırat rayonında tuwılǵan. Ákesi Allaniyaz ulı Embergen diniy sawatlı axun, dayısı Mádiyar júzbası bolǵan. Ekewi de xalqımız tariyxında tereń iz qaldırǵan repressiya qurbanı bolıp erte ómirden kóz jumǵan. Ziyalı insannıń perzenti bolıp kamalǵa kelgen Ómirbay Embergenov 1973-jılı Tashkent mámleketlik pedagogika institutınıń rus tili filologiyası fakultetin tamamlap, Qońırat rayonlıq 53-sanlı mektepke jumısqa ótip, bul jerde 40-jıldan aslam miynet etken. Ol tek ǵana rus tili hám ádebiyatı muǵallimi bolıp, jaslarǵa tálim-tárbiya beriw menen sheklenbegen, úlketanıw boyınsha dógerek ashıp jaslardıń úlkemiz haqqında túsinigin keńeytken. Mektep janınan muzey shólkemlestirip, eksponatlar jıynaǵan. Telekórsetiwler, muzey sabaqların tayarladı.

Ómirbay aǵa Berdaq milliy muzeyiniń de haqıyqıy jan kúyeri edi. Muzeydiń tiykarǵı fondında saqlanıp atırǵan otızdan aslam eski arab tilindegi qol jazba, tas baspa kitaplar Ómirbay aǵanıń úyinen alınǵan, ákesi Embergen axun oqıǵan kitap, qol jazbalar búginligi xalqımızdıń ǵáziynesine aylandı.

Qońırat tariyxıy dáreklerdi óz qoynına alıp atırǵan, erte dáwirge tiyisli birneshe tariyxıy arxeologiyalıq hám arxitekturalıq estelikler mákanı. Ómirbay aǵa Qońırat rayonında neshe tariyxıy estelik bolsa, bárin adımlap júrip jol kartasın islep shıqtı. Pul jay, Teńge shash­qan, Belewli, Dawıt ata, Payǵambar qız, Buǵraxan, Hákim ata Sulayman Baqırǵaniy estelikleri haqqında maǵlıwmatlar toplap, keń

90