DÓRETIWSHI TULǴALAR

KÓRKEM POETIKALÍQ IZLENISLER… TÚRKMENBAY

JIYEMURATOV

Túrkmenbay Jiyemuratov

Hár kimniń bar bir dárti, óz qosıǵı,

Jolına toǵanaq bolar tosıǵı.

Barlıq awırmanlıq bar bul ómirde,

Búgilip mayısar hátte temir de.

… Muradıy bosatpay hárgiz pátińdi,

Suwlıqtı jiber, shap Parnas atıńdı

– dep «bazda qus qanat qaqqanshelli», bazıda «ılay suw salmadan aqqanshelli» bolǵan bul ómirde qızǵınlı hárekette bolıwdı, tınbay izleniwdi, haqıyqatlıqtı, ádalatlıqtı tuw etip alǵan T.Jiyemuratov (Muradıy) usı jılı 70 jasqa tolıp otır.

Qaraqalpaq ádebiyatında ájayıp shıǵarmalar jazıp, óziniń soqpaǵın qáliplestirgen ayırım dóretiwshiler pútkilley basqa qánigelikti oqıp tamamlaǵanlıǵı boyınsha faktlerdi kóplep ushıratıwǵa boladı.

… Sol sıyaqlı 1975–1980-jılları Tashkent mámleketlik universitetiniń (házirgi Milliy universitet) fizika fakultetin oqıp pitkerip, 1980–1994-jıllarda bilimlendiriw tarawında, al 1994-jıldıń mart ayınan baslap, búgingi kúnge deyin Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıtıwshılıq etip, tálim-

361

tárbiya beriw menen shuǵıllanıp kiyatırǵan pedagogika ilimleriniń kandidatı, docent, pedagog ustaz Túrkmenbay Jiyemuratov ta qaraqalpaq ádebiyatında shayır, prozaik, awdarmashı sıpatında keńnen tanıldı.

1953-jılı Shımbay rayonında tuwılıp, balalıǵı Shaqamanda (burınǵı Shımbay, xázirgi Bozataw rayonı) ótken T.Jiyemuratov ádebiyat maydanına Muradıy ádebiy laqabı menen 1990-jılları kirip kelgen bolsa, sonnan baslap búgingi kúnge shekem ol 9 qosıqlar hám balalarǵa arnalǵan gúrrińler toplamın járiyalap úlgerdi. Bul haqqında shayırdıń ózi de bılayınsha jazadı:

Mázi-mayram bolıp Shaqamanda

shalqıp júrdim,

Balalıqtıń kızıǵına batıp,

balqıp júrdim.

…Háwlirip, juwırıp shıqtım

Qaqlı qum basına,

Qanama sıymaǵan ármanlardı

«búrkip» júrdim.

… Muradıyda tınısh, tınım

kún bolmadı,

Delbedey óz iynimdi

julqıp júrdim.

Durısında da, ádebiyat maydanına kirgenin 20 jıldan aslam waqıt bolǵan T.Jiyemuratov usı waqıt aralıǵında «tınım tappay» «búrkip júrgen» ármanların qosıq hám gúrrińlerinde júzege shıǵardı. «Gózzallıq álemi» (Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1993), «Ushırattım bir gózzaldı» (Nókis, «Jurnalist», 1995), «Rubayılar» (Nókis, «Bilim», 2010), «Jaraǵan túye» (Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2012) gúrrińler toplamı, «Kárwan» termeler toplamı (Nókis, «Bilim», 2013), «Ǵáziyne» qosıqlar toplamı (Nókis, «Bilim», 2016), «Degish» (2018.), «Ándiyshe» (2021.), «Qızıl jıńǵıl gúlleri» (2021.) atlı poeziyalıq toplamları

362

«Qaraqalpaqstan» hám «Bilim» baspalarında óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Sonday-aq, T.Jiyemuratovtıń bir qatar qosıqları, gúrrińleri «Jaslar orbitası» (1986.), «Jaslar hawazı» (1987), «Qus jolı» (1989), «Mehringizni tuyib yashadim», (Nukus – 2015), «Navoiydan savod ochdim» (Toshkent – 2016), «Men tuwılǵan úy» (Nókis – 2018), «Qaraqalpaq balalar ádebiyatınıń antologiyası» (Nókis – 2018) toplamlarında basılıp shıqqanlıǵı, ayırım qosıqları ózbek tiline awdarılıp, Tashkent qalasında basılıp shıqqan toplamlarda, «Sharq yulduzi» jurnalında (№12, 2017) járiyalanǵanlıǵı onıń qaraqalpaq ádebiyatın tuwısqan xalıqlarǵa tanıtıwdaǵı jemisli xızmetlerinen derek beredi.

Ol tek ǵana qaraqalpaq kórkem ádebiyatın rawajlandırıwǵa óz úlesin qosıp qoymastan, ilim hám pedagogikalıq xızmet penen de shuǵıllanıp, olardıń júgin teń kóterip kiyatırǵan ǵayratkerlerdiń biri. «Qoraqalpoǵistonda maktabdan tashqari ta'lim muassasalari» (2010.) atlı monografiyası Tashkent qalası «Tafakkur bwstoni» baspasında, joqarǵı oqıw orınları studentleri ushın arnalǵan «Pedagogika tariyxı» (2017), «Pedagogika» (2019) atlı oqıw qollanbaları óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Sonday-aq, ol joqarǵı oqıw ornı oqıtıwshıları hám studentlerine arnalǵan 6 oqıw-metodikalıq qollanba kitapların baspadan shıǵardı, baspasózde júzden aslam ilimiy-metodikalıq maqalalar járiyaladı. Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında bir neshe jıllardan berli talabalarǵa bilim sırların úyretip, oqıtıwshılıq kásibin de inabatlı atqarıp kelmekte.

1997-jıldan berli Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası T.Jiyemuratovtıń qaraqalpaq ádebiyatındaǵı ornı ayrıqsha. Onıń dóretiwshiliginde poeziyalıq shıǵarmaları basım orındı iyeleydi. Shayırdıń qaraqalpaq poeziyasına qosqan úlesi haqqında aytatuǵın bolsaq, ǵázel, qasıyda, másnawiy, fard hám rubayılar jazıwdıń sheberi sıpatında tanılǵan Muradıy usı janrlardı qosıq formalarınıń janrlıq talabı boyınsha da, mazmunı boyınsha jetilistirilip qollanıp, qaraqalpaq poeziyasın jańa mazmun hám janrlıq formalar menen bayıttı. Ol 1990-jıllardan keyin milliy poeziyada shıǵıs dástúrlerine qaytıw tendenciyasın júzege asırǵan shayırlardıń biri boladı. Onıń dóretiwshiliginde fard, qasıyda, rubayı, ǵázeller turaqlı túrde orın aldı. Qaraqalpaq poeziyasında tek ǵana ǵázellerin, rubayıların yaki másnawiylerin óz aldına toplam etip bastırıp shıǵarıw dástúri T.Jiyemuratov dóretiwshiliginde ǵana gúzetiledi.

Shayırdıń fardları tereń filosofiyalıq pikirlerdiń tujırımınan qurılǵan, ómir tájiriybelerin sáwlelendiriwshi pikirlerden ibarat. Onda fardtıń barlıq talapları orınlanǵan hám sonıń menen birge shayırdıń kórkem poetikalıq izlenisleri menen bayıtılǵan.

363

Aralassa «shaytan» araǵa,

Áek «jin» kóriner balaǵa.

* * *

Júreginde bolsa ókpe-giynesi,

Geyde tilinde de bolar iynesi.

* * *

Óz ustazın sırtınan jamanlaǵan,

Dúnyadaǵı barıp turǵan aqmaq adam.

T.Jiyemuratov ayırım fardlarında xalıq naqıl-maqalların ózlestirip, olardı jańa mazmun menen jetildirip qollanadı.

«Toy ótken soń bul ne dańǵara»,

Ilinbeyseń endi sanǵa da.

Balıq degen bastan aynıp shiriydi,

Baslıq para alıp keyin qurıydı.

Fard janrın qaraqalpaq poeziyasına XX ásirdiń ekinshi yarımında kirip kelip ornıqqan janr sıpatında bahalaǵan ádebiyatshı Q.Orazımbetov onı eki qatarlı qosıq forması dep te júritedi. Milliy poeziyada I.YUsupov, J.Izbasqanov, S.Ibragimov, B.Genjemuratov hám t.b. poeziyasında ushırasatuǵın bul formanı eń jetilistirip hám órisin keńeytken shayır T.Jiyemuratov boldı. Ol 150 den aslam fard úlgilerin dóretti hám XXI ásirdiń dáslepki jigirma jıllıǵında usı formanıń qaraqalpaq poeziyasında rawajlanıwına tiykar jarattı.

Shayır dóretiwshiligindegi rubayı, másnawiy, ǵázel hám rubayılar haqqında da usınday pikirlerdi aytıwǵa boladı. Onıń rubayıları 2010-jılı óz aldına toplam bolıp basıldı. Olarda insan ruwxıyatınıń sırları menen birge jámiyetlik turmıstaǵı derlik kópshilik qubılıslar, illetler hám insan bahalıqları, qádiriyatları óz sáwleleniwin tapqan.

364

Qolǵa túspes hákke degen saq bolar, Ǵálet aytpas bala degen haq bolar,

Baqsań, dúnya degen qoldıń kirindey,

Kún qızǵanda ushıp keter shıq bolar.

* * *

Jalqaw jumsaq jıllı uyanı gózler,

Búrkit tawdı, qardı-qıyanı gózler,

Kewilinde barın aqtarıw ushın,

Shayır túnde qaǵaz, sıyanı izler.

* * *

Perzentleriń júrse dúzde qańǵırıp,

Tóriń esik bolıp jatsa shań kirip,

Kótere berip murındı aspanǵa,

Nege kerek sol menmenlik, háńkilik?!

T.Jiyemuratovtıń 1000 nan aslam rubayıları bar bolıp, olarda ómirdiń, bolmıstıń hár túrli mashqalaları filosofiyalıq oy-juwmaqları menen berilgen.

Shayır másnáwiy hám qasıydalarında tuỳılǵan jerin hám gózzal yar ıshqısın jırlaydı.

Ata-babam erjúrek, márt, qaysar batır bolǵan, Sawashta bir shabarmanı júzge tatır bolǵan. Basına kúnler tuwıp,

365

qıyamet-qayım bolǵan,

Keyin básip sheginbey

bárine tayın bolǵan.

Kerek bolsa xalqına

suw isher aqır bolǵan,

Sadalıqta mańlayı

keń jazıq taqır bolǵan.

Onıń bunday qosıqlarında lirikalıq qaharman tuwılǵan jerin óz xalqınıń bar bolmısı menen súyedi, xalqınıń hárbir pazıyletin qádirleydi hám maqtanısh etedi.

T.Jiyemuratovtıń sońǵı dáwirde qaraqalpaq poeziyasına qosqan jáne bir úlesi xalıq awızeki dóretiwshiligi hám jıraw-shayırlar miyrası arqalı málim bolǵan terme janrında qálem terbetip, olardı qayta janlandırıwı bolıp tabıladı. Dástúriy termelerdiń mazmunın, formalıq ózgesheligin saqlaǵan halda olarǵa óziniń filosofiyalıq pikirleri, oy-tolǵanısları, individual izlenisleri menen jańa mazmun berdi. «Ne jaman» termesi dástúriy terme úlgisinde jazılǵan.

Bir degende ne jaman,

Tawdan aqqan sel jaman.

Ekilenshi ne jaman,

Kewip qalǵan shól jaman.

Úsh degende ne jaman,

Ǵarǵıs alǵan «tól» jaman.

Terme aqırında

On degende ne jaman,

Sóyler sózin bilmegen,

366

Basqalardı kúnlegen,

Negizi pás tuwılǵan,

Ǵıybat sózge juwınǵan

Esleter tap mıyqını,

Qıyqımlardıń qıyqımı,

Erkek atlı er jaman.

Dástúriy termedegi perzenttiń on sıpatlamasın beriwshi mazmun shayırdıń kórkem izlenisi menen «qıyqım erkek»lerdiń unamsız qásiyetin qaralawǵa baǵdarlanadı. Ol barlıq termelerinde usı sıyaqlı ómirden túygeni kóp filosoftıń pikirlewi menen kórkem sóz, kórkem oy tabılmasın dóretedi.

Terme dóretiwdegi shayırdıń jáne bir jetiskenligi termeniń uyqasıw formasın, ırǵaǵın, mazmunın da saqlap qaladı, biraq formada dástúriy tórt qatarlı 7-8, 11 buwınlı qosıq úlgisine aylandırıp jazadı.

Suwı joq teńiz ayda bar,

Tolı Aral oyda bar.

Dúnyada okean, teńiz kóp,

Aralǵa onnan ne payda bar?

«Suwı joq teńiz» qosıǵın shayır terme dep ataydı. Bul jetilistirilgen terme. Bunda jekke gúyzelis, ishki keshirme, shayırlıq «men» ‒ lirikalıq qaharman obrazı ortaǵa shıǵadı.

Ulıwma, shayırdıń lirikalıq shıǵarmaların tutas alıp qaraytuǵın bolsaq, onda tuwılǵan jerge muhabbat, ashıqlıq qosıqları hám aqıl-násiyatlıq yaki danalıq pikirlerge qurılǵan qosıqlar orın alǵan. Olardıń ishinde qaysı janrdaǵı qosıǵın alıp qarasaqta, tereń filosofiyaǵa kurılǵan, ómirdiń mańızın ańlaǵan, aqılı tınıq, ashıq kewilli, sada, pák hám ómirge ashıq lirikalıq qaharman obrazı sáwlelengen qosıqları basım kópshilikti quraydı. Usı ózgesheligine qaray shayırdıń

367

dóretiwshiligine onıń ilim menen aynalısıwı hám pedagogikalıq xızmetinen jıynaǵan tájiriybeleri kóbirek tásir etti, degen juwmaqqa keliwge boladı.

T.Jiyemuratov proza tarawında qálem terbetip, bir neshe gúrrińler de jazdı. Bul gúrrińleri waqıyalarǵa kútilmegen sheshimleri menen novellalarǵa uqsap ketedi.

Joqarıda aytıp ótkenimiz sıyaqlı, kóp qırlı talant iyesi qaraqalpaq ádebiy baylanısların rawajlandırıwǵa da úles qosıp, ózbek shayırları Muhammed Áliy, Abdulla Sher, Ashıl Tahir, Rashidxan Shukurovtıń qosıqların hám Omar Hayyamnıń rubayıların qaraqalpaq tiline awdarıp respublikalıq baspasóz betlerinde járiyaladı. Sonday-aq, ózbek jazıwshılarınan: Haydar Muhammad, Habib Siddiq, Sa'dulla Siyoev, Jora Pazıl, Adhambek Alimbekovlardıń gúrrińlerin qaraqalpaq tiline awdardı.

Túrkmenbay Jiyemuratov 2021-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń «Ardaqlı nuranıy» kókirek belgisi menen sıylıqlanǵan.

Bir ul, úsh qız perzentti ósirip tárbiyalawı menen birge, qaraqalpaq ádebiyatına, ilimine, bilimlendiriwine shın kewilden xızmet etip atırǵan yubilyardı 70 jası menen qutlıqlap, uzaq ómir hám dóretiwshilik tabıslar tileymiz.

Sonıń menen birge, qaraqalpaq ádebiyat­tanıw iliminde T.Jiyemuratovtıń dóretiwshiligindegi Shıǵıs hám dástúriy janrlardıń poetikalıq ózgesheligin, kórkem awdarmaların keń túrde izertlew zárúrligi bar ekenligin atap ótpekshimiz.

Gulmira Tleuniyazova,

Filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı, docent.

368