DÓRETIWSHI TULǴALAR

Ayaǵımdı jerden úzejaq.

Al men tawday óstim aqırın,

Kóz aldımda ótmish, kelejaq.

Ayaqlarım mıqlı ornıqtı,

Jerge shege boldım teńselmey.

Alp qáddim kóklerdi qushtı,

Qara kúshke imkan, dás bermey. Teńiz beti sanmıń aǵımlı, Qaynap turǵan joldan ibarat. Biyikliktiń lebi jaǵımlı,

Jerde teńiz qaynar amanat.

* * *

Janım, men ózińsiz qalay jasayman, Júregim tuńshıǵıp, janım jılaydı, Ishinen órtenip, ishten qulaydı, Janım, men ózińsiz qalay jasayman.

Qalay óter eken, saatlar, aylar, Tárk etpeydi meni tek senlik oylar,

Hesh kóne almayman sensizlik qıynar, Janım, men ózińsiz qalay jasayman. Sen barda bilmeppen qayǵı-ǵamlardı, Basıp óttim asqar-asqar tawlardı, Daǵlarda qaldırdım qazǵan orlardı, Janım, men ózińsiz qalay jasayman. Kewiliń sazları kewlimdi aldı,

311

Hasıl sezimleriń kórkeytti jandı, Endi seni joytıp qarmayman taldı, Janım, men ózińsiz qalay jasayman. Appaq júregińnen tań úlgi alar, Namalarıń bozlap izińnen qarar, Olar da máńgilik perzentiń bolar, Janım, men ózińsiz qalay jasayman. Qıs aqırı kelip joǵalttım seni, Báhárge jalǵızlıq eltedi meni,

Iláj ne, usılay bolsa endi jóni, Biraq, men ózińsiz qalay jasayman.

Nókis.

312

ÁDEBIYATTAN BAXÍT TAPQAN: GÚLISTAN MÁTYAKUBOVA

Gúlistan Mátyakubova

Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Gúlistan Mátyakubova 1970 jıllardan beri kórkem ádebiyatta dóretiwshilik penen shuǵıllanıp keledi. Usı múddette ol kórkem dóretiwshiliktiń bir neshe janrlarında qálem terbetti. Gazeta-jurnallar, ádebiy toplamlarda basılıp shıqqan shıǵarmalarınan tısqarı, házirgi kúnge shekem ózbek, qaraqalpaq hám rus tillerinde otızǵa jaqın kitabı jarıq kórdi. Eki tomnan ibarat rus tilindegi «Tańlamalı shıǵarmalar»ı (2015) da kitap ıqlasbentlerine jetip bardı. Kópshilikke málim bolǵanınday, bunday ónimli hám sheber dóretilgen shıǵarmalar ilimiy-ádebiy jámiyetshiliktiń hám belgili qánigelerdiń názerinen shette qalmaslıǵı tábiyǵıy.

Ózbekstan hám Qaraqalpaqstanǵa belgili shayır hám jazıwshılar, alımlar onıń dóretiwshiligine baspasóz arqalı bola ma, yaki qaysıdur kitabınıń basılıp shıǵarılıwı bola ma, yamasa tanıstırıw máresimi bola ma, pikirlerin bildirip qollapquwatlap kelmekte. Kitaplarına jazılǵan «Alǵı sóz»leri de dıqqat-itibardıń bir kórinisi esaplanadı.

Ataqlı shayıra Zulfiyanıń G.Mátyakubova dóretiwshiligine baǵıshlanǵan «Gúlistannıń bostanı» degen maqalası oraylıq baspalardıń birinde járiyalandı. Kitaptıń aldınǵı bólimlerinde maqalaǵa azı-kem qarım-qatnasımızdı bildirip, bazı pikirlerinen úzindiler keltirip ótkenbiz. ózbek ádebiyatında birinshilerden bolıp ádebiy jámiyetshilikti, kitapqumarlardı qaraqalpaq elinen jetilisip shıǵıp atırǵan talantlı shayıra menen tanıstırıwda maqala áhmiyetli orın tutqan. Ustaz shayıranıń bunnan derlik jigirma bes jıl aldın shákirti dóretiwshiligine bildirgen pikirleri, boljawları házir de óz áhmiyetin joǵaltqan joq.

313

G.Mátyakubova uzaq jıllar dawamında teńi tayı joq insan, tákirarlanbas talant iyesi Zulfiya menen ustaz-shákirt bolıp birge isledi. Dóretiwshilik mektebinen sabaq aldı hám ózi de ustaz dárejesine eristi. Durıs, maqala jazılǵan dáwirlerde shayıra ele izleniw basqıshında edi. Shayıradaǵı dóretiwshilik potencial barlıǵın, keleshekte onnan talantlı shayıra shıǵıwın sezgen Zulfiya sonday juwmaqqa kelgen edi. «Gúlistannıń kúsh-quwatqa tolı kewlin úmit hám xızmetke umtılıwshılıq sezimleri jaynatıp turıptı. Hám shayıra usınday isenim hám muhabbatlarǵa hámme waqıt ılayıq qalıwı ushın aytpaqshı bolǵanların qálemge alıp, jarqın-jarqın, záberdes qosıqlar jazadı». Avtor pikirlerin jáne dawam etip bılay jazadı: «Shayıramızdıń «ele jazılmaǵan betleri kóp» dápterin jańa, dóretiwshi miynetkesh xalqımızdıń túrli jaqsılıqların sáwlelendiretuǵın, ulıwma mádeniyatımızdı toltıratuǵın, poeziyamızǵa jańalıq bolıp qosılatuǵın qosıqlar jazatuǵınlıǵına isenip turıppan».

Ustazdıń shákirti dóretiwshiligine qaratılıp aytılǵan bul pikirleri, húrmet hám isenimi naǵız haqıyqat. Shayıranıń búgingi ádebiyatta erisken tabısları xalqımız, jámiyetshilik, kitapqumarlar arasında sıy-húrmetke hám abıroyǵa bóleniwi ustaz boljawınıń ámeliy kórinisi emes pe?

G.Mátyakubova ráńbe-ráń, sezimtallı keshirmelerge bay shayıra. óuwanısh haqqında jazsa da, yaki qayǵını qálemge alsa da, júrek tolǵanısların sonday sáwlelendiredi, sezimler súwretleniwi sizdi de sıyqırlap qoyadı. Lirikalıq qaharman menen birdey tuyǵılar qushaǵında qalasız. Durıs, bul hár bir shayırda bolıwı múmkin. Lekin, G.Mátyakubova lirikasında bul jaǵday oǵada kóterińki hám tásirli, sezimtallı hám kewildi terbeliske salatuǵın poetikalıq ırǵaqta keshedi. Bul ózgeshelik shayıra stilin belgileytuǵın kórkemlew quralı ekenligin Zulfiya birinshilerden bolıp sezgen edi. Shayıra qosıqlarında «gá tınıp, gá yoshıp jasap atırǵan kewildiń jarıq tolqınları» máwij urıp turıwın, onıń «dárti, awırıwı, quwanıshı, pútkil ómiri átirgúldiń reńinde, tikeninde, ol kúsh alǵan mákanda, Araldan ah urıp esip atırǵan duzlı samallarda» saza beriwin, bular shayıranıń «júrek dárti, sezimi menen birigip» súwretleniwin Zulfiya G.Mátyakubova talantınıń Úmit baǵıshlawshı nıshanları dep bahalaǵan edi. Dóretiwshilik basqıshlarına tez kóterilip baratırǵan shayıra ushın bul pikirler qanat boldı hám onı jańa sheklerge ilhamlandırdı. Onıń búgingi dóretiwshilik dárejesi bir waqıtlar ustazdan alǵan «aq pátiya» nıń ámeldegi nátiyjesi desek, qátelespeymiz. Ustazdan baslanǵan bul dástúr, shayıra dóretiwshiligine múnásibet ózbek hám qaraqalpaq kórkem ádebiyatı hám ádebiyattanıwında dawam etti hám jedellesti.

Ózbekstanda G.Mátyakubova talantın bahalawda Zulfiyaǵa pikirles dóretiwshiler kópshilikti quraydı. Ózbekstan xalıq shayırı Aman Mátjan «Baxıtlı talantqa

314

húrmet» («Saodatlik iste'dodga ehtirom») maqalasında sahradan shıqqan kórkem óner ǵayratkerleri, biytákirar hawazı, atqarıw sheberligi haqqında sóz júriter eken, gápti G.Mátyakubovaǵa baylanıstıradı hám onıń shayırlıq talantın qosıqshılıq óneriniń jarqın juldızları Atajan Xudayshúkirov hám Miyassar Razzaqovaǵa uqsatadı. «Gúlistannıń poeziyamızdaǵı hawazı ájayıp tákirarlanbas hádiysedur». Avtor pikirin jáne dawam ettire otırıp: «Hayal adamnıń poeziyalıq miyneti, logikalıq jıynaqlılıǵı, gózlegen maqsetke dál túsiw, aytıw, jetkerip beriw pútinligi, bayannıń tolıq bolıwı menen talapshań názerimizdi bayıtadı, hár bir insan tábiyattıń tákirarlanbas ájayıbatı ekenligi Gúlistan qáleminde óz aldına isenimlilik, rasgóylik, sergeklikke shaqırıwdı payda etedi».

G.Mátyakubova lirikasınıń filosofiyalıq tiykarları jámiyetlik salmaǵı, kórkemestetikalıq dárejesin belgileytuǵın bul pikirler shayıra poeziyasın bahalawdıń jańa ólshemleriniń biri degen juwmaqqa keliw múmkin. Shayıra Qutlıbiyke Rahimbaevanıń «Gúl bar Gúlistan ishinde» maqalası zamanlasınıń «Izlegenlerim» kitabına jazılǵan pikiri esaplanadı. Q.Rahimbaeva shayıra lirikasına tán ózgeshelikti, tema tańlaw hám kórkem súwretlew principlerin, lirikalıq qaharman keshirmelerin beriwdegi individuallıǵın mısallar menen talqılaydı. Sezimlerdegi ráńbe-ráńlik, filosofiyalıq máni, lirikalıq qaharmandı tınıshsızlandırǵan tuyǵılar, biykarlaw hám dálillewdiń sintezlesken formada beriliwi, kámillik belgisidur, dep juwmaq shıǵaradı pikir bildiriwshi avtor. Shayıra ózin «kóbinese óz ármanları, dártleri menen jalǵız» seziniwi, biraq, onıń jalǵızlıǵı – sınıqlıq emes, sınıw emes, onıń jalǵızlıǵı aspandaǵı quyashtıń, aydıń jalǵızlıǵınday. Bul jalǵızlıqta jasırınıw, bekiniw, qashıw joq. Kóptiń dárti hám quwanıshların alıp joqarıraqqa kóteriliw bar» dep jazadı Q.Rahimbaeva.

G.Mátyakubova dóretiwshiligi ózbek ádebiyatshıları hám sınshıları tárepinen de talqılanbaqta. Alımlardıń maqalaları hám sın pikirlerinde «Izlegenlerim», «Muhabbat jurtı», «Atalar jurtı», «Watan ruwxı», «Ata úyim» kitaplarınıń Tashkentte, Nókiste, Jazıwshılar awqamında ótkerilgen tanıstırıw máresimlerinde unamlı hám qalıs pikirlerlerin tilge alıp ótiwdi qáler edik. Akademik B.Nazarovtıń «Gúlistan haqqında sóz» maqalası G.Mátyakubovanıń «Dóretiwshilik portretine shtrixlar» rubrikasında bolıp, shayıra lirikası hám dástanları, publicistikası kórip shıǵılıp, original pikirler aytıladı. Avtordıń «Dáryaǵa batıp baratırǵan quyash», «Ziyaǵa batıp baratırǵan dárya», «Quyash qızı yaki aspan sazaları» dástanları «dóretiwshiliktegi joqarılaw basqıshları» sıpatında bahalanadı. Shayıra poeziyası specifikası haqqında sóz etip, alım onı «kewil shayırı», «qosıqlarında dártli kewil tolqınları» máwij urıp turatuǵın qálem iyesi dep táriypleydi. Shayıranı «poeziya bostanın ráńbe-ráń gúller menen bayıtıp atırǵan», «kórkem oy-órisi keń», «oylaw qúdireti kúshli» filosofiyalıq, lirikalıq qosıqları, kúshli dástan hám poemaları, ótkir

315

publicistikası – hámmesin ulıwmalastırıp, onı «oqıwshı qálbin jarqıratatuǵın shıǵarmalar dóretiwshisi» dep bahalaydı.

Bul ilimiy kóz-qaraslar shayıranıń dóretiwshilik imkaniyatlarınıń keń hám ráńberáń ekenligin tastıyıqlawshı, bunnan tısqarı, «kewildiń sırlı dúnyaları, pásbálentlikleri ústinde quyashtay erkin párwaz etip atırǵan» (T.Qayıpbergenov) pikirler shayıra dóretiwshiliginiń maqtawǵa ılayıq tárepi esaplanadı. B.Nazarovtıń bir ibratlı pikirin keltirip ótpekshimiz: «Men G.Mátyakubova dáwirimizdiń ájayıp insanlarınıń biri bolıp jetiskenligin, bul shaxsta Tumaristey ullı analarımızdıń qanı aǵıp atırǵanlıǵın aytqım keledi! Ol óziniń náwqıran, kóp qırlı dóretiwshiligi menen úlken dóretiwshi shaxs ekenligin dáliylledi» .

Ádebiyatshı hám sınshı N.Xudaybergenovtıń «Kewil quyashı hám dáryaları» maqalasında shayıranıń «Dáryaǵa batıp baratırǵan quyash» qosıqlar toplamı talqıǵa tartıladı. Dástanlardan alǵan tásirlerin ortaqlasadı. Qánigeler jaqsı biledi, N.Xudaybergenov anaw-mınaw shıǵarmalardı tán ala bermeytuǵın, teoriyalıq bilimi kúshli, hár qanday shıǵarmaǵa kórkemliktiń joqarı talaplarınan jantasatuǵın, maqtawǵa emes, kóbirek, sın pikir aytıwǵa biyim ilimpazlardan biri edi. Talapshań sınshı G.Mátyakubova dóretiwshiligine de sol princip penen jantasadı. Qalıs bahalaw jolınan baradı. Shayıranıń sóz qollaw sheberligi, obrazlılıqtan paydalanıw tájiriybesi, dárya, quyash simvollarınıń tiykarǵı hám awıspalı mánilerinde filosofiyalıq pikirlerdi súwretlewdegi wazıypasınıń durıs baǵdarlanǵanlıǵın sınshı maqullaydı.

Ulıwma, maqala ıqsham bolsa da shayıranıń dóretiwshilik dúnyası, poeziyanıń sapa kórsetkishleri haqqında oy saladı, ádebiy-kórkem tarawdaǵı háreketsheńligi menen umtılıwshańlıǵına tilekleslik bildiredi. Maqala sońında bolsa dóretiwshi iskerligin óz aldına úyreniwdiń zárúr ekenligin qánigelerge uqtırıp ótedi.

Solardıń qatarında ataqlı jazıwshılar T.Qayıpbergenov hám I.Yusupovlardıń maqalaların atap ótken bolar edik. Ibrayım Yusupov Gúlistan Mátyakubovanıń Qaraqalpaqstandaǵı ustazlarınıń biri esaplanadı. Dóretiwshiliginiń dáslepki jıllarınan baslap onıń másláhátleri, poeziyalıq sabaqlarınan suwsınlanıp, ádebiyatqa qádem taslaǵanın shayıra tán aladı. Ustaz sıpatında qádirleydi. Kitaplarınıń birinde bunnan derlik otız jıl aldın I.Yusupovtan alǵan xatın keltirip ótedi. Xat shayıra poeziyasına pikir bildiriw mazmunında bolıp, onda «poeziyaǵa muhabbatı sheksizligi», «shayırlıq talantı bar ekenligi» haqqında jazıladı. Sonıń menen birge, qosıqta «Qandaydur bir insanıy tuyǵı, sezimtallıq sezilerli emes»ligin ayta otırıp, «júrek insanıylıq pazıyletler menen soǵıp turar eken, insan dártlerine tolı qatarlar da bolıwı kerek» ligin másláhát etedi.

316

Bul pikirler menen tanısqanımızda, qıyalımızǵa bir oy keldi. Ádebiy ortalıqta: «Gúlistan Mátyakubova dártli shayıra. Jaqsılıq penen jamanlıqtı, quwanısh penen qayǵını kúyinip, súyinip jazadı» degen gáp juredi. Álbette, bul pikir biykarǵa aytılmaǵan. Shayıranıń nahaqlıqqa, jawızlıqqa múnásibeti oǵada keskin hám mawasasız. Itimal, bul sezimtallı tuyǵılardıń keyin-ala shayıra lirikasında bas motivke aylanıwına da bir payıtlar I.Yusupov «Xat»ındaǵı pikirler, másláhátler túrtki bolǵan shıǵar. Qáytkende de, shayıranıń insanıy tuyǵıdan tıs, sezimlersiz qosıqlar jazıwdan qutılıp, shın mánisindegi «dártli shayır»ǵa aylanıwında ustaz shayırdıń pikirleriniń azlı-kópli sabaǵı bar, degen pikirdemiz.

Aradan bir neshshe jıllar ótkennen soń I.Yusupov shayıra dóretiwshiligine jáne bir názer taslap, pútkilley basqasha baha berdi hám «Hayal júreginiń názik sezimleri» maqalasında: «shayıranıń tábiyatı, jan-júregi, ruwxıy dúnyası, qayǵıları hám quwanıshı, úmit hám ármanları, onıń insan qayǵısı menen qayǵırıwı, júregi turmıs táshwishleri menen qaynap turǵan ekologiyalıq taza, tıp-tınıq bulaqtay» lirikasında isenimli hám tábiyiy bayanlap atırǵanın jazadı.

«Gúlistan házirgi zaman ózbek, qaraqalpaq shayıraları basıp ótken shınıǵıw islew, eliklew, izleniwlerdiń mashaqatlı jollarınan ótip, óziniń páráwan soqpaǵına shıǵıp aldı». Maqalada kópshiliktiń kewlinde júrgen jáne bir jaqsı gáp aytılǵan.

Qaraqalpaqstandaǵı qatar shayıra qızlardıń atların sanap G.Mátyakubovaǵa kelgende, I.Yusupov «men Gúlistandı usı juldızlar shámeniniń sholpanı dep ataǵım keledi» deydi. Bul, birinshiden, ustazdıń shákirti erisken mártebeden razılıq belgisi bolsa, ekinshiden, ataqlı bir dóretiwshiniń shayıra dóretiwshiligin tán alǵanlıǵı bolıp esaplanadı.

T.Qayıpbergenov ta Gúlistan Mátyakubova dóretiwshiligin, shıǵarmaların qádirlegen jazıwshı edi. Hárdayım maqalalarında, hár túrli ilajlardaǵı shıǵıp sóylewlerinde shıǵarmaları haqqında jaqsı pikirler bildirip kelgenine kópshilik gúwa. Jazıwshınıń «Azat kewil sheshekleri» maqalası usınday pikirlerge tolı. Maqalada shayıra dóretiwshiligine tán jetekshi tendenciyalar, stillik ózgesheligi haqqında sóz ete otırıp, bir jerinde avtor bul dóretiwshilik «qattı awırıwlar, úlken quwanıshlar, úlken qarsılıqlar hám úlken húrmetler» menen ráńbe-ráńdur, dep jazadı hám shayıranı «Óz dóretiwshiliginde hayal ruwxıy dúnyasın barınsha súwretlewde bazı shegaralardı unamlı tárepke «buzıw»ǵa erisip atırǵan márt dóretiwshi» sıpatında xarakterlep, pikirlerin «Dáryaǵa batıp baratırǵan quyash», «Ziyaǵa batıp baratırǵan dárya», «Zulfiya» dástanları mısalında dáliylleydi. ásirese, «Dáryaǵa batıp baratırǵan quyash» dástanın joqarı bahalaydı.

317

Qaraqalpaq ádebiyattanıwında da G.Mátyakubova dóretiwshiligi bárháma dıqqatitibarda bolıp kelmekte. Belgili alımlar, professional ádebiyatshı-sınshılardıń maqalaları, pikirleri, kitaplarına jazǵan alǵı sózlerinde onıń belgili shıǵarması haqqında jıllı pikirler aytılǵan. Bul jerde akademik J.Bazarbaev, ilim doktorları, professorlar Q.Maqsetov, K.Mámbetov, S.Bahadırova, Q.Járimbetov, Q.Orazımbetovlardıń túrli jıllarda járiyalanǵan maqalaları, kitapları hám sın pikirlerin názerde tutıp otırmız. Atap aytqanda, Q.Maqsetovtıń «Ullı jıraw haqqında poema» maqalası G.Mátyakubovanıń «Jıraw qálbi» dástanına baǵıshlanǵan. Dástanda Qurbanbay jıraw obrazı isenimli shıqqanı, «avtor jırawdıń ózin, oyların, ármanların, dástanların, qobız namaların tereń biliwi hám bunıń hámmesin poeziya tili menen sáwlelendiriwi» shıǵarmanıń jetiskenligi sıpatında tilge alınadı. Qaraqalpaq ádebiyatında birinshi márte óurbanbay jıraw haqqında sonday úlken shıǵarma jazılǵanı, G.Mátyakubova dóretiwshiliginiń ǵana emes, al ulıwma qaraqalpaq ádebiyatında úlken jańalıq bolǵanlıǵı aytıp ótiledi.

K.Mámbetovtıń «Tábiyat hám gózzallıq shaydası» maqalası shayıranıń dóretiwshilik jolı haqqında ádewir dárejede keńirek maǵlıwmat beredi. Maqala G.Mátyakubovanıń qaraqalpaq tilinde basılıp shıqqan «Intizarlıq» (1995) kitabına alǵı sóz ornına kirgizilgen. Ol shayıra lirikasınıń ózine tánligi, temalarınıń ránbáreńligi haqqında tolıǵıraq oy saladı.

Shayıranıń qaraqalpaq ádebiyatında hayallar obrazın jaratıwǵa qosqan úlesi «Janna D'Ark», «Gúlayım» shıǵarmaları mısalında túsindiriliwin temaǵa jańasha jantasıw dew múmkin. G.Mátyakubovanıń tábiyat temasına shaydalıǵı haqqındaǵı pikirleri de itibarlı: «Gúlistan tábiyat jırshısı. Gúlistan qosıq jazbaǵan máwsim joq. Ásirese, Qaraqalpaqstannıń qırsıq tábiyatına baylanıslı hár túrli qosıqlar jazadı» degeninde shayıra lirikasınıń individual ózgesheliklerinen birewin durıs atap ótken edi.

Akademik J.Bazarbaevtıń «Dáryaǵa batıp baratırǵan quyash», «Ziyaǵa batıp baratırǵan dárya» dástanları talqılawına baǵıshlanǵan «Dáryaǵa batıp baratırǵan quyash, kewilge sińgen dárya» (yaki shayıra Gúlistan Mátyakubovanıń muhabbat dástanlarındaǵı filosofiya haqqında) («Qaraqalpaq ádebiyatı», 2012, 6-7- san) atamasındaǵı maqalası, poeziyanıń qúdiretin, kórkem-estetikalıq salmaǵın tereń ańlap, ilimiy talqılay alıw sheberligin kórsetti hám oylawımızsha, keń kólemli bul maqala shayıranıń eki belgili shıǵarması boyınsha aldın aytılǵan pikirlerdiń, jazılǵan maqalalardıń ózine tán juwmaǵı boldı.

«Bul dástanlardı mazmun-mánisine kóre muhabbat tuyǵıları yaki máwritleri dep atasa da bolar edi. Sebebi, bunda ıshqı-muhabbat qırları tereń sáwlelengen» dep jazadı avtor maqalada. Bul oy-pikirlerdi pútkilley biykarlaw onshelli tuwrı bolmas. Biraq, pikir dástanlardıń atalıwın názerde tutıp aytılǵan bolsa, biraz tartıslı. Sebebi,

318

dástanda ıshqı-muhabbattan tısqarı jámiyetlik-filosofiyalıq mazmun payda etetuǵın watan súyiwshilik, insanıylıq, ullı tariyxıy shaxslardıń «janǵırıq»ları, hikmetleri arqalı dástanlar ruwxına sińdirilgen basqa da temalar bar.

Pikir bildirip ótiwimizge qaramastan, akademik J.Bazarbaevtıń bul maqalası eki dástandı ilimiy jaqtan jańalıq ashqanday, qánigeler kóp áhmiyet berebermeytuǵın, ashılmaǵan sırlı qırların, filosofiyalıq mazmunǵa iye kórinislerdi, obrazlardı filosof alım oy-pikirleri menen talqılaǵanı hár tárepleme ibratlı.

G.Mátyakubova shıǵarmalarınıń keń jámiyetshilikke tarqalıwında sın janrı baylanıstırıwshı kópir rolin atqarmaqta. Shayıranıń baspadan shıqqan hár bir jańa kitabı ádebiyat ıqlasbentleri, keń jámiyetshilik tárepinen qızǵın kútip alınadı. Sın pikirler jazıladı, ilimiy izertlewler ob'ektine aylanıp atır. Bunday sın maqalalar shayıra dóretiwshiligine baylanıslı aytılǵan, jazılǵan pikirlerdi qaysıdur mániste jáne de bayıtadı. Tashkentte, «Sharq» baspasında basıp shıǵarılǵan «Ata úyim» kitabı ózbek hám qaraqalpaq ádebiyatı ıqlasbentleri tárepinen jıllı kútip alınǵan kitaplardıń biri boldı. Hár qıylı janrdaǵı (qosıqlar, awdarmalar, kinoqıssa, sáwbet, maqalalar) shıǵarmalardan ibarat bul toplam qánigelerdiń názerinen shette qalmadı. Baspasózde unamlı sın pikirler basıldı. Ataqlı jazıwshı hám jurnalist Sh.Usnatdinovtıń «Úyimizdey sawlatlı» («Qaraqalpaq Ádebiyatı», 2014, iyun), professor Q.Orazımbetovtıń «Kewil jańǵırıǵı» («Erkin Qaraqalpaqstan», 2014, 1- may) hám taǵı basqa sın pikirlerde bul kitap, ulıwma, G.Mátyakubova dóretiwshiligi, ayırım shıǵarmaları unamlı bahalandı. Sonday-aq, Sh.Usnatdinov maqalasınıń alǵı sózinde mınanday qatarlardı oqıymız. «ádebiyatqa shayır bolıp kirip kelgen Gúlistan búgingi kúni zaman ruwxın tereń sáwlelendirip, jańa adamdı qáliplestiriw hám onı ruwxlandırıwshı xalıqlıq juwapkerli shaxs dárejesine kóterilgenin kóremiz».

Talantlı jurnalist T.Masharipovanıń «Gúlistan Mátyakubova – redaktor hám publicist», («Ámiwdárya», 2015, 3-san) atlı maqalası shayıranıń jámiyetlik iskerligi, redaktorlıq tájiriybesi, publicistika janrına qosqan úlesi, jurnalistlik sheberligin úyreniwge baǵıshlanǵan. Maqalanıń áhmiyeti sonda, tema házirge shekem óz aldına izertlew teması bolmaǵan. G.Mátyakubova qálemine tiyisli publicistikalıq shıǵarmalardıń sanı da, salmaǵı da bir emes, bir neshe ilimiy jumıslarǵa material bere aladı. Usı mazmunda T.Masharipovanıń «qurǵaq» bolıp qalıp atırǵan bul temanı izertlewge kiriskeni de jaqsı boldı. Maqala avtorınıń haqıyqıy publicistikalıq stilde, liro-publicistikalıq hawazda shayıraǵa bergen táriypi, kimniń bolsa da ruwxın kóterse kerek. «Gúlistan Mátyakubova poeziyada da, publicistikada da óz talantın kórsetip kelmekte. Dilbar shayıranıń ózi, pútkil oyı, boyı, qıyal dúnyası, jaynap turǵan kózleri, qaynap turǵan qanı, júreginiń hár

319

demdegi pulsi bul insannıń talantlı, sheber publicist ekenliginen derek berip turadı».

Sonday dóretiwshiler bar, ádette olar keń jámiyetshilik, shayır-jazıwshılar itibarında boladı. Kópshiliktiń húrmetine erisken bunday ataqlı insanlar arnaw qosıqlardıń qaharmanına aylanadı hám usı jol menen ol yaki bul dóretiwshi shaxsıyatına, talantına húrmet bildiredi. Ádebiyatta bunday tájiriybe kópten berli bar. Mısallar júdá kóp. G.Mátyakubovanı hám shaxs, hám dóretiwshi, hám jámiyetlik isker, ibratlı basshı kelbetinde táriyplegen qosıqlardı, maqalalardı sanap ótetuǵın bolsaq, kópshilikti quraydı. Biraq, olardıń hámmesin keltirip ótiwdiń múmkinshiligi joq. Tek, bir maqala, jurnalist hám shayıra Altıngúl Óteniyazova qálemine tiyisli «Shayır saltanatı» («Qaraqalpaqstan jasları», 2013,10-oktyabr.) na toqtap ótemiz. Maqalada sonday qatarlar bar: «Baxıtlı poeziya óz muzası menen saltanat quradı. Bul shayır saltanatı! Bul saltanattıń teńi-tayı joq, ol sheksiz, ol girbińsiz, ol sulıw hám biytákirar. Onda mehir bulaǵı bolǵan ana kelbeti, asqar taw ata tulǵası óz eliniń qaharmanı atanǵan shıpaker hayal keshirmeleri, ájaǵa-ájapalar tuwısqanshılıǵı, ashıqlar ıshqı, tuwılǵan Oatan muhabbatı – qullası barlıq gózzallıq derekleri tabıladı».

Maqala avtorı G.Mátyakubova poeziyası, talant jilwaları, el-jurt hám zamanlaslar teması, Oatan obrazın sáwlelendiriwdegi ráńbe-ráńlik hám biytákirarlıq belgileri shayıra saltanatın bezep turǵan gózzal qásiyetlerden esaplanadı demekshi.

Dóretiwshilikte, aytayıq, poeziyada saltanat jaratıw hámmege de nesip ete bermeydi. A.Óteniyazovadaǵı shayırlıq talant maqalanı qosıq penen bezew, jilwalandırıw imkaniyatın beredi. Shayıraǵa mehrin hám húrmetin qosıq penen bildiriwdi qálep, altı bántten ibarat ájayıp bir qosıq jazadı hám bul qosıqtı maqalanıń aqırında beredi. Mine, ayırım bántlerinen mısal keltireyik.

Tórt gúl ósken deser bul jerde burın,

Dańqı mártebesi mısalı juldız,

Súyip ósken altın quyashtıń nurın,

Tórtkúldiń besinshi gúli boldıńız!

Qaraqalpaqtaǵı dana qızım!-dep,

Shayıra Zulfiyalar ardaqlar edi,

Qansha qálemkeshler pir, ustazım dep,

Siz salǵan jollardan keledi endi.

320