DÓRETIWSHI TULǴALAR

Ushıp-qonar shaqalarǵa, Úkem kórip qızıǵadı, Uslap onı salsa torǵa. Qara ǵarǵa, ala ǵarǵa,

Awıllarda bolar payda,

Diyqan adam jerdi súrse,

Qurt-qumırısqa terse payda.

Qara ǵarǵa, ala ǵarǵa,

Qanat jayıp párwazlaydı,

Alıslarǵa ushıp barıp,

Qaytıp keler mákan jayǵa.

Genjebay JUGINISOV, Nókis

231

– EL JERGE KÓRK, ER – ELGE KÓRK: XALILA DÁWLETNAZAROV

Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Xalila Dáwletnazarovtıń dóretiwshilik ustaxanasınıń ózgesheligi haqqında azıkem toqtap ótpekshimiz. Onıń dóretiwshiligi boyınsha ilimpazlardan S.Axmetov, J.Xoshniyazov, G.Tlewniyazovalar pikirler bildirgen. Xalila Dáwletnazarov 1952-jılı Kegeyli rayonında tuwılǵan.

Shayırdıń jasaǵan ortalıǵı, awıl tábiyatı haqqındaǵı oy sezimleri, mısalı, óziniń «qıysıq terek» dep atalǵan mákanda dúnyaǵa kelgenligi «qıysıq terek» detalı «Iyesiz jurt» poemasında da tilge alıp ótiledi. Bul epikalıq orın sıpatında belgili boladı. Olar shayır menen birge qosıqlarında qatnasadı. «Tentek jap» boyında óskenligin bolajaq shayır dóretpelerinde, ayrıqsha eske túsiriwlerinde qaysı mektepte oqıǵanın, balalıq jılların, tuńǵısh sezimlerin-tuyǵıların kórkemlik penen súwretleydi. Mektepti tamamlaǵan soń 1977-jılı J.Shamuratov atındaǵı kórkem óner uchilishesin pitkeredi, 1985-jılı universitette qaraqalpaq filologiyası bólimin sırttan oqıp pitiredi. Ol 1977-1982-jılları «Jas Leninshi» («Qaraqalpaqstan jasları») gazetasında isleydi. 1982-1988-jılları bolsa, Qaraqalpaqstan mámleketlik radio esittiriw hám televidenie komitetinde dáslep redaktor, keyin aǵa redaktor bolıp jumıs alıp barǵan. 1988-jıldan baslap «Qaraqalpaqstan» baspasında aǵa redaktor, soń «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı lawazımın atqaradı. Demek, shayırlıq, qıssaxanlıq penen birlikte jurnalist retinde de xızmet kórsetti. Gazetada islegen jılları ol jurnalist hám publicist sıpatında maqalalar jazdı. Qáleminiń ótkirlesiwinde bulardıń da óz ornı bar.

Abbaz Dabılov onıń ruwxıy ustazı boldı. Shayır yamasa prozaik, dramaturg yaki ilimpaz qaysı kitabın qalay jazdı, bul oqıwshılar ushın qızıqlı sanaladı. Olarǵa

232

kórkem qıyaldan qáytip paydalana aldı, qaysısında personajlar yadtan shıǵarılǵan? degen sorawlar qızıqlı túyiledi. Bul sorawlar tuwralı oylanadı, juwaplar izleydi.

Shayır hám qıssaxan X.Dáwletnazarovtıń «Ashıq bolmaǵan kim bar» (1991-jıl), «Álwidaǵ, muhabbat, álwidaǵ» (1993-jıl), «Sen jaqsı qızsań» (1989-jıl), «Sen maǵan kerekseń» (1986-jıl), «Xat», «Xosh qal, jaslıǵım» poeziyalıq toplamları baspadan shıǵarıldı. Usı kitaplardaǵı shıǵarmalarında, sáwbetlesiwlerde, jeke xarakterdegi baqlawlarda, radio arqalı sóylewlerinen, televidenieden shıǵıwlarda, qol jazba maǵlıwmatlarda, xatlarda shayırdıń dóretiwshilik laboratoriyasınıń ózgesheligi tuwralı túsinikler payda boladı. Jáne de, avtor «Anama xat», «Búlbil pıǵanı», «Xásiret háwiri», «Iyesiz jurt», «Ziywariy shejire», «Qaraqalpaq bayazı» atamasında bir neshe poemaların dóretti, «Álwidaǵ, muhabbat, álwidaǵ» nasrıy poema ataması menen povestlik shıǵarmasın oqıwshılarǵa inám etti. «Jaslıǵım, sen meni taslap barasań» atamasındaǵı qosıǵın jaslar súyip tıńlaydı, elikleydi, aytıp júredi.

Shayır bul shıǵarmanıń jazılıwı, dóretiliwi tariyxı haqqında bılay deydi. Yaǵnıy shayır, bul shıǵarmanıń, dáslep «Xoshlasıw» ataması menen jazılǵanı haqqında aytıp ótedi, kórkemlik ózgesheligi tuwralı túsinikler berip, qosıqtıń shıqqan jılları qızıqlı bolǵanlıǵına keń túrde toqtap ótedi. Bul poeziyalıq tuwındı jazılıw tariyxına iye bolıwı menen bir qatarda qosıq shaydaları arasında ǵalabalıq sıpatqa iye bolǵan. Bul shıǵarma belgili qosıqshılar hám ápiwayı adamlar tárepinen de sheber atqarıladı. Taǵı da, «Sen maǵan súyemen dep ediń», «Seni izlep kelermen ele», «On segiz jas», «Biytanıs qız», «Sen jaqsı qızsań» sıyaqlı júzden aslam namaǵa túsken qosıqları xalıq arasına keńnen tarqalǵan.

Shayırdıń bir qosıq toplamın qolımızǵa alıp, mazmunı menen tanısqanımızda, tematikalıq jaqtan kórkem sóz zergeriniń óz poeziyasında tákirarlana beretuǵın ayırım temalardan turıwı, ibarat ekenligi belgili boladı. Mısalı, tuwılǵan jer teması, onıń tariyxı, ótmishi tuwralı jazılǵan qosıqları kópshilikti quraydı. «Xalıq xalıqlıǵın etpek kerek», «Babalardan ne qalǵan bizge», «Xalıq ushın perzentler tuwmaq kerekdur», «Qaraqalpaq ırǵaǵı», «Amangeldi batır», «Ernazar alakóz», «Xanmaqsım», «Alpıs biy». Muhabbat temasında jazılǵan lirikalıq qosıqlarınıń ózi kópshilikti quraydı. «Men unatqan qız», «Meni ápiw et, ­muhabbat», «Awılǵa qaytıwǵa bayaǵı qız joq», «Bir súygenim boldı altı ay azıq», «Ayralıq qosıǵı», «Ishqı tıyıǵı kóksimde qalsın», «Kózleri ­kiyiktiń kózine megzer». Bularda ­insaniyattıń názik sezimleri bayanlanadı.

«– Jer hám el bilendur, el hám jer bilen,

233

Jersiz ómiri óter dárbedár bilen,

Ómiri óter júrektegi sher bilen,

Xosh, aman bol, bizden qaldıń, Bozataw» –

dep danıshpan shayır Ájiniyaz on toǵızınshı ásirde jazdı. Shınında da, bunda úlken filosofiyalıq máni-mazmun berilgen. Kindik qanı tógilgen topıraq adamǵa ısıq, kózge totıya. Usı shayır pikirin dawam etip, X.Dáwletnazarov el-xalıq táǵdiri ushın oylanadı, qıynaladı, azaplanadı, adamlardı ruwxlandıratuǵın, yoshlandıratuǵın qosıqlar jazadı. «Batır Gúlayım» dóretpesinde «Qırıq qız» dástanındaǵı Gúlayımnıń tilinenmonologınan pikirler aytıladı. Birinshi betten, «men» arqalı tolǵanıwlar bayan etiledi. Poetikalıq obraz jasawda ishki keshirmeler beriledi, millet, el ushın jan ashıtadı. Bul bálent párwazlı sózler emes, ásirese, «qos burım» shashlar tásirli alınadı. Obrazlarda bul belgi beriledi.

«–Qos burımlı qara shashım,

Túyeyin dep túygenim joq,

Jeti qabat aq sawıttı,

Kiyeyin dep kiygenim joq.

Júrek-bawrım barar kúyip,

Kózlerimdi jaslaǵan dárt,

Shıqpas pa el-xalqım deyip,

Qırıq jigitin baslaǵan márt».

Demek, belsendi puqaralıq ruwx, azamatlıq sezim qálem iyesishayır ushın tán. Jazılıw sánesi sıpatında 1992-jılı, sentyabr ayı berilgen. Dástan qaharmanın sóyletiw bir usıl retinde alınadı. Personajdıń ishki sezimleri, keshirmeleri ashıladı. Monologtan sóz sheberi ónimli paydalanadı. Qırıq qız qaharmanlıq iskerlik kórsetedi, jawdan elin qorǵap qaladı. Olar kórsetken mártlik ásirler tórinen jańlap turadı, dańqı umıtılmaydı. Ernazar obrazı, Amangeldi batır, Tumaris barlıǵı da qosıqlarda janlı insan retinde kórsetiledi. Tumaris tuwralı jazbaǵan, súwretlemenen sóz sheberi joq desek te boladı. Basshı menen puqara haqqında, ashshı menen dushshı jayında súwretkerdiń oyları, pikirleri oqıwshını biyparwa qoymaydı. Bulardıń dóretiliwi tuwralı sorawlarımızǵa sóz ustası asıqpay oyların bayan etti. «Iyesiz jurt» poemasında mınaday qatarlar bar.

234

« – Yadqa tússe tuwǵan mákanım,

Eńsem túsip qalarman jawrap,

Ata jurtım qarap turǵanday,

ákem bolıp kózi jasawrap».

Tuwılǵan jer janlandırıp beriledi, misli perzentine tigilgen ata sıyaqlı obrazlı kórsetiledi. Poeziyada ata obrazı jasaladı. Bilimli áke ullarına jaslayınan ilimhikmetke ıqlastı tárbiyalap baradı. «Qırqılǵan, shabılǵan tallar jaltań» degen qatarlarda da janlandırıwdıń jáne bir úlgisi kórinedi. «Iyesiz jurt» poemasınıń jazılıw tariyxı tuwralı avtor kóp sóz etti. Solayınsha, shayır poemaları, balladaları kórkemligi menen ayrılıp turadı, poeziyanıń rawajlanıwında bul avtor óz úlesin qosqanlıǵına sóz joq, sebebi janrlıq jaqtan bayıtıwda, kórkem shıǵarmanıń tili máselesinde bular anıq málim boladı.

«– El jerge kórk, Er – elge kórk,

Ózimizge bolǵaylı berk,

Qolımızǵa tiymese erk,

Bastı alıp ketpek kerek».

Bul qosıq qatarları «Xalıq xalıqlıǵın etpek kerek» dóretpesinen alındı. On kupletten ibarat qosıqta tıyanaqlı pikirler aytıladı, Nawrız bayramı menen qutlıqlay otırıp, keleshek tuwralı oy súredi.

Elim ushın jasayın degen tilek mudamı shayırdı ruwxlandıradı. Xalıq mápin gózlep qosıqlar jazadı. «Anama xat» poeması jóninde sóz qozǵaǵanımızda, avtor biraz oylandı. Ana obrazı jasalıwı tuwralı ayttı. Sózlerdiń qollanılıwı máselesinde bir qansha kemshilikler ushırasadı. Mısalı, «Xanmaqsım» qosıǵında mınaday qatar bar. «Júrek-bawırımdı ǵam-qayǵı ezer». «Bándirgide» dóretpesinde de «Biler me ol qádir-qımbatın» degen qosıq qatarında bir-birine mánisi jaqın sózlerdi paydalanǵanın kóriwge boladı. Bunday mısallardı kóplep keltiriw múmkin. Jazbalardan, sóylesiwlerden keyin taǵı shayır kitapların qolǵa alamız. Sózlerdiń, qosıqlardıń, balladalar, poemalardıń jazılıwı, qollanılıwı tuwralı tolǵanamız. Dóretiwshilik ózgeshelikti ashıp beriw talap etiledi. Shayır stilinde folklorlıq dástúrlerdiń ornı ózgeshe. «Xat» atlı birinshi toplamında onıń tuńǵısh qosıqları jámlengen. Kitapta «Xat» ataması menen berilgen dóretpe tek ǵana eki shuwmaqtan turadı.

235

«–Uytqıdı ǵoy, uytqır dúbeley,

Júregimde haslan seyilmes,

Jaynap-jasna, dolanshı gúldey,

Nur shash báhár tańına megzes».

Jazılǵan jılı 1973-jıl dep beriledi. «Jalǵızlıq» atlı balladası da usı kitaptan orın alǵan. «Xalıq ushın perzentler tuwmaq kerekdur» shıǵarmasında áweli azmaz túsinik (qara sóz benen) berip aladı da, keyninen qosıqqa ótedi. Bul qubılıstı «Qarındaslarıma» atlı tuwındıda da sezemiz. «Aq kepter» qosıǵında da, usınday anıqlamadan soń pikir rawajlandırıladı. «Ǵayrı jurtlardaǵı qaraqalpaqlar» atlı qosıqta epigraf sıpatında Ájiniyaz shayırdıń «Bozataw» shıǵarmasınan tórt qatar alınadı, keyninen qara sóz benen túsindirmeler beredi. Bunday stillik ózgeshelikler shayır poeziyasında júdá kóp ushırasadı. Bul qubılıs ádebiy hádiyse sıpatında qızıqtıradı.«Bayaz» dep atalǵan janr folklorda, qazı Máwlik dóretpelerinde bar («Shımbay bayazı»). «Qaraqalpaq bayazı» poeziyalıq tuwındısında bul dástúrler saqlanadı.

«–Shayırlıq-sezimnen tar taǵılǵan saz, Bul saz ırǵaǵınan toqıǵanım az, Babalar ruwxın yad etip búgin, Abbazıy jol menen basladım bayaz».

Ájiniyaz shayır «Sánemler qolında tilla saz edim» dep jazdı. Álbette, ele muzeyler, kitapxanalar shólkemlestiriledi, tuwındılardıń tariyxı izertlenedi, dóretpeler qalayınsha jazıldı degen sorawlar qoyıladı, avtordıń kúndeliklerinen, eske túsiriwlerden, zamanlasları pikirlerinen, xatlarınan paydalanamız. Filologiya ilimleriniń ­doktorı J.Xoshniyazov X.Dáwletnazarov poeziyası tuwralı pikirlerinde, ásirese «Sen jaqsı qızsań» kitabındaǵı jetiskenlikler menen birge geypara kemshiliklerdi durıs ańladı. Ilimpaz poeziyadaǵı «Qızıl sózlilik», kóterińki sózlerge háweslik, bálent párwazlı úgit-násiyat, ­shaqırıqlar jóninde aytıp ketedi.

Bunday nuqsanlar qosıqlardıń kórkemlik dárejesine tásir eteri taqıyıq. Bir shıǵarma tuwralı dáslep dóretiwshi insan oylanadı, temasın ózgertedi, sózlerdi orın-ornına qoyadı, geyde qaytalawlar da bolıwı itimal. X.Dáwletnazarovtıń shayır, qıssaxan, jurnalist sıpatındaǵı kelbetin ele de tolıq ashıp beriw ushın monografiyalar jazılıwı kerek.

X.Utemuratova,

filologiya ilimleri kandidatı, docent.

236

ULMAMBET XOJANAZAROV

2021 jıldıń 21-oktyabr kúni Ózbekstan Respublikasına xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri, Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq shayırı, «Shuhrat» ­medalı, «El-yurt hurmati» ordeniniń iyesi, belgili shayır, mámleketik hám ­siyasiy ǵayratker Ulmambet Xojanazarov 83 jasında qaytıs boldı.

U.Xojanazarov 1938-jılı Kegeyli rayonında tuwıldı. 1960-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın, 1980-jılı Moskvadaǵı Jámiyetlik ilimler akademiyasın tamamladı.

1960-1992-jılları aralıǵında Kegeyli rayonındaǵı 3-sanlı mektepte muǵallim, oqıw bóliminiń baslıǵı, Qaraqalpaqstan televideniesinde redaktor, «Ámiwdárya» jurnalınıń bólim baslıǵı, bas redaktorı, Qaraqalpaqstan oblastlıq partiya komitetinde instruktor, bólim baslıǵınıń orınbasarı, «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetası bas redaktorınıń orınbasarı, Bozataw ra­yonlıq partiya komitetiniń ekinshi xatkeri, Nókis rayonlıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri, Qaraqalpaqstan mámleketlik teleradiokomitetiniń baslıǵı, xalıq deputatları Nókis ra­yonlıq Keńesiniń baslıǵı lawazımlarında jemisli miynet etti.

Ǵárezsizligimizdiń dáslepki jıllarında, yaǵnıy, 1992-2000-jılları Nókis rayonı hákimi lawazımında jumıs alıp barıp, ra­yondı sociallıq-ekonomikalıq jaqtan rawajlandırıwǵa óziniń salmaqlı úlesin qostı. Keyin ala Qaraqalpaqstan Respublikası Ruwxıy úgit-násiyat orayınıń baslıǵı lawazımında isledi.

Xalqımız isenimine erisken U.Xojanazarov Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine deputat bolıp saylanıp,

237

elimizdiń jámiyetlik-siyasiy turmısında, nızam dóretiwshiligi hám olardıń orınlanıwın támiyinlew baǵdarında da nátiyjeli jumıslar alıp bardı.

U.Xojanazarov qaysı lawazımda islese de, ózin miynetsúygish, tereń bilimli, istiń kózin biletuǵın sheber shólkemlestiriwshi sıpatında tanıta bildi hám xalqımız arasında úlken húrmet-izzetke iye boldı. Ol milliy ádebiyatımızdıń rawajlanıwına salmaqlı úles qosıp, birneshe shákirtler tayarladı.

Onıń kúndelikli turmıstıń áhmiyetli máselelerine arnal­ǵan publicistikalıq dóretpeleri menen birge kóplegen kórkem shıǵarmaları xalqımız tárepinen jaqsı kútip alındı.

U.Xojanazarovtıń kóp qırlı xızmetleri joqarı bahalanıp, «Ózbekstan Respublikasına xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri», «Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq shayırı» húrmetli ataqları menen birge «Shuhrat» medalı hám «El-yurt hurmati» ordeni menen sıylıqlandı.

Xalqımız iygiligi ushın ayanbay miynet etken qádirli insan, belgili shayır, úlgili ustaz Ulmambet Xojanazarovtıń jarqın esteligi xalqımızdıń yadında uzaq saqlanıp qaladı.

238

ÓLMES MIYRASÍ QALDÍ

«Qaraqalpaqstan xalıq shayırı», jámiyetlik isker, shayır hám awdarmashı Ulmambet ­Xojanazarov 83 jasında qaytıs boldı.

U.Xojanazarov 1938-jılı Kegeyli rayonında tuwıldı. Ol 1960-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutınıń fizika fakultetin tamamlap, mektepte muǵallim, oqıw bóliminiń baslıǵı, áskeriy xızmette boldı, televidenie hám radio esitttiriw komitetinde isledi (1965), ―Ámiwdárya‖ jurnalınıń bólim baslıǵı (1966-69), oblastlıq partiya komitetinde instruktor (1969-71), ―Ámiwdárya‖ jurnalında bas redaktor (1971-78) lawazımın atqardı. Moskvadaǵı Jámiyetlik ilimler akademiyasında oqıdı (1978-80), ―Sovet Qaraqalpaqstanı‖ gazetasında bas redaktordıń orınbasarı, Oblastlıq partiya komitetinde bólim baslıǵınıń orınbasarı (1980-81), Bozataw rayonlıq partiya komitetiniń sekretarı xızmetin atqardı. Qaraqalpaqstan televideniesi hám radio esittiriw komitetin basqardı (1985-92). Nókis rayonınıń hákimi, 2 shaqırıq Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń deputatı, 2 shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatı bolıp saylandı. Ruwxıylıq hám aǵartıw orayınıń baslıǵı boldı. Bul xızmetlerde U.Xojanazarov elimizde nızamshılıqtıń rawajlanıwına, eldiń ekonomikasınıń ósiwine úles qostı. Ol «El jurt húrmeti» ordeni menen sıylıqlandı.

Shayırdıń ―Áwelemen-dúwelemen‖ (1969), ―Kewil tuyǵıları‖ (1970), ―Jıllarım meniń‖ (1976) «Napevı Amu», «Kewil qusım» (2010) atlı toplamları jarıqqa shıqtı. Ol A.Pushkin, YU.Lermontov, V.Mayakovskiy, R.Babajan, A.Tvardovskiydiń geypara shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdardı. Solay etip, qaraqalpaq poeziyasın jańa shıǵarmalar menen bayıttı.

239

U.Xojanazarovtıń miynetleri húkimetimiz tárepinen ılayıqlı bahalandı. Ol ―Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri‖, «Qaraqalpaqstan xalıq shayırı» húrmetli ataǵına iye edi. Ózbekstan Jaslar awqamı sıylıǵınıń laureatı hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı menen sıylıqlandı.

Shayırdıń izinde ólmes miyrası qaldı. Onıń jarqın esteligi, miyrası kewillerde máńgi saqlanadı.

Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı jámááti

240