DÓRETIWSHI TULǴALAR

awqamınıń sıylıǵı berildi hám ol bir neshe márte Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı menen sıylıqlandı.

G.Esemuratova búgingi qaraqalpaq milliy prozasınıń kórnekli dóretiwshileriniń biri, qaraqalpaq hayal-qızlarınıń jırın jırlaytuǵın ǵamxorshısı, aqılgóyi hám úlken xúrmetke iye jasúlkeni. Onıń dóretken shıǵarmaları oqıwshınıń yadında qalatuǵın, onı oylandıratuǵın, tolǵandıratuǵın turmıs sabaqlarınıń kórkem sáwleleniwi bolıp esaplanadı. «Keste toqıǵanday toqılǵan» bul biybaxa shıǵarmalar jaslarımızdı milliy qádiriyatlarımızǵa, úrp-ádetlerimiz hám dástúrlerimizge sadıq bolıwǵa úyretedi, zamanlaslarımızdıń ruwxıy dúnyasın bayıtıwǵa mádet beredi, sonıń ushın hám olar úlken qızıǵıwshılıq hám ıqlas penen oqıladı. Bizler kórnekli jazıwshı apamızǵa izleniw hám dóretiwshilik jolında tabıslar tileymiz, qaraqalpaq ádebiyatın óziniń ájayıp turmıs shınlıǵı terbegen qáleminen dóretilgen shıǵarmaları menen ele de bayıtadı degen úmit penen, kópshilik súyip oqıytuǵın jańa shıǵarmalardı kútemiz.

Maǵlıwmatlardı tayarlaǵan R.Rzaeva.

11

TURMÍS SÁWLELERI: GÚLAYSHA ESEMURATOVA

Kórkem sóz zergeri Gúlaysha Esemuratova 90 jastan astı! 90 jas degen dóretiwshi insan ushın juwapkershilikli sanaladı, talay-talay beleslerden asqan sóz ustası udayı jazadı. Ardaqlı jazıwshınıń «Jiyren», «Dúwdendegi dápter», «Mıń da bir keshirim», «Qızım, saǵan aytaman», «Kelinim, sen tıńla», «Gónergen súrenler» sıyaqlı povestleri, kesteler jónindegi kólemli dóretpeleri, Amerika óurama Shtatlarına sayaxatı haqqında jazılǵan jol jazbaları, gúrrińleri, ocherkleri, publicistikaları, esseleri milliy turmısımızdı tereń sáwlelendiredi.

G.Esemuratova povest janrın rawajlandırdı. Sanalı, mazmunlı ómirin ádebiyatqa arnaǵan jazıwshını povestler dóretiwdiń sheberi sıpatında qaraqalpaq oqıwshıları moyınladı, sınshıları, ilimpazları tárepinen tán alındı. Izertlewshiler keyingi jılları G.Esemuratova prozasındaǵı teoriyalıq máseleler haqqında jazıp basladı. Filologiya ilimleriniń doktorı Z.Bekbergenova jazıwshı laboratoriyası boyınsha jazadı, alımlardan A.Sultanov, T.Qurbanbaeva, S.Báwetdinova, T.Mámbetniyazov, J.Saǵidullaevalardıń ilimiy miynetlerin aytsa boladı. G.Esemuratova povestleriniń dóretiliw tariyxı hámmeni oylandıradı.

A.Sultanov kórkem sóz ustası G.Esemuratova, U.Pirjanov, Sh.Seytov tuwralı izertlewlerinde ózgeshe pikirlerin júzege shıǵaradı.

Ilimpaz A.Sultanovtıń «Ilim hám jámiyet» jurnalında, (2010-jıl 3-4-sanları) «At obrazı qaharman xarakterin ashıwdıń simvolı sıpatında» (Sh.Aytmatovtıń «Irazı bol, Gúlsarı» hám G.Esemuratovanıń «Jiyren» povestleri mısalında) ataması menen kólemli maqalası járiyalandı. Eki povestti salıstıradı, mısallar keltiredi. Tanabay, Biybijan, Chora, Torǵay ǵarrı obrazlarına, Gúlxan, anası, Turdımurat, Aysultan obrazlarına biraz toqtaydı. «Atlar menen insan táǵdirin birlestirip súwretlew» orın alǵanın atap ketedi.

Kórkem sóz zergeri Sh.Aytmatovtıń dástúrleri menen birge jazıwshı Gúlaysha Esemuratova ushın folklorlıq dástúrlerdiń de tásirleri bolǵanın, «Alpamıs», «Qoblan» dástanlarınıń tájiriybelerinen de úyrengenligin atap ketedi. Demek, arǵımaq at haqqında dóregen povest neshshe jıllardan berli proza oqıwshılardıń súyikli shıǵarmasına aynaldı. Bizlerde «qızıl at» degen sóz onshama qollanılmaydı, bunı ańlatıw ushın «jiyren» degen atama paydalanıladı. «Sarı at» dep emes, atababalarımız «Sámen» dep keltiredi. Usı detaldıń ózi jazıwshı sheberliginen derek beredi. Solay etip, eki talant iyesi jazǵan shıǵarmalar salıstırıladı, povesttiń ózgesheligi aytıladı. Psixologizm basım ekenligi bildiriledi.

12

Shınında da, «Alpamıs» dástanı «Jiyren» povesti dórewinde de óz ornına iye esaplanadı. Bunı ­povesttegi epigraftan kóremiz. Povesttegi milliylik usınnan kórinedi. Alım G.Esemuratova povestindegi milliylikti durıs belgileydi.

Lekin, sınǵa alatuǵın bir jaǵday, shıǵarmalardan, povestlerden úzindiler kóplep keltiriledi, mısalı ilimiy miynette uzınnan-uzaq mısallar keltiriledi.

Ilimpaz qısqa ǵana mısallar menen sheklense de bolar edi. Bul ilimiy maqalanıń kemshiligi esaplanadı. Tiykarınan, izertlewshi óz pikirlerin juwmaqlastırıp, tujırımlı etip berse maqsetke muwapıq bolar edi. Povestte Jiyren at obraz retinde berilgen.

«Ámiwdárya» jurnalında (2000-jılı 3-sanı) filologiya ilimleriniń kandidatı M.Bekbergenovanıń «Turmıs shınlıǵın súwretlegen kórkem sóz sheberi» temasında ­G.Esemuratovanıń dóretiwshiligi jóninde ilimiy maqalası basıldı. Bunnan jazıwshı laboratoriyası jóninde de azmaz biliwge boladı. Onıń «Qızım, saǵan aytaman», «Kelinim, sen tıńla» povestlerindegi Dárigúl, Aqsulıw, Shınar obrazları tallanadı. Shınardıń eske alıwları, onıń Dárigúlge jazǵan xatları menen tanısamız. Psixologizmge ilimpaz M.Bekbergenova dıqqat qaratadı. Aydar menen Arzıw obrazları salıstırmalı jobada qarastırıladı.

Shınında da, bul obrazlar sheber jaratıldı. «Jiyren» povestindegi Aysultan obrazı arqalı insan draması berilgenin aytadı. «Kózsiz gúbelek» shıǵarmasınan Perdegúl, Záretdin obrazları tuwralı pikirler de aytıladı. «Mıń da bir keshirim» povestindegi repressiya teması ashıladı, Aynagúl obrazı sheber jaratıldı. Ilimiy jumıstıń utımlı tárepi sonda, jazıwshınıń stili, usılı boyınsha da pikirler aytıladı, eske túsiriwler túrinde bayanlanıwı tuwralı juwmaqlar jasaladı. Shınında da, G.Esemuratova stiline, usılına iye avtor esaplanadı. Turmıstan alınǵan obrazlar povesttiń qalay dóregenin kórsetedi. Dóretiliwi boyınsha eń qızıq dereklerdi biliwge boladı. G.Esemuratovanıń 70 jıllıq yubileyine baylanıslı jazılǵan bul maqala bir qansha talapqa juwap beredi.

Z.Bekbergenova, P.Nurjanovlar da bul boyınsha pikirlerin bildiredi. Gúrrińshiqaharman obrazı qaraqalpaq prozası mısalında keyingi jılları izertlenip basladı. Turdımurat obrazı milliy ózgesheliklerdi óz boyına jámlegen. Aysultan obrazı turmıstan alındı. Dóretiwshilik laboratoriyasın úyreniwde bular kerekli sanaladı.

Demek, prozaiktiń utısları, tabısları endi izertlenip basladı. Kórkemlik penen dóretilgen povestler tek G.Esemuratova prozasında emes, ádebiyatımızdıń da tabısı esaplanadı. Izertlewshiler óz ilimiy miynetlerinde usını belgileydi.

X.Utemuratova, filologiya ilimleri kandidatı, docent.

13

AT QAHARMAN SIMVOLÍ

Sh. Aytmatovtıń «Írazı bol, Gúlsarı!» dóretpesi jazıwshınıń dańqı menen onıń talantın jáne bir ret joqarı shıńǵa kóterdi. Shıǵarma syujet hám waqıyalardı, qaharmanlar obrazların tereń hám qospalı, oǵırı quramalı, keń planda alıp, óziniń ishki dramatizmi menen súwretlewi jaǵınan da jazıwshınıń jańa qırların kórsetti.

Jáne bir qızıqlı hám qanday da bir zańlılıqtı kórsetip turatuǵın nárse sol, 80-jıllarǵa kelip qaraqalpaq prozasında Sh. Aytmatovtıń «Irazı bol, Gúlsarı!» dóretpesine uqsas Gúlaysha Esemuratovanıń «Jiyren» (1985) atlı povesti jarıqqa shıqtı.

Bul povesttiń de súwretlew manerası, simvoliko-metaforalıq qásiyeti Sh. Aytmatov dóretpesine júdá jaqın. Gúlsarı óziniń barlıq ómirinde Tanabay menen birge bolıp, onıń quwanıshı menen qayǵısına da, hátteki onıń biraz jasırın, qosılıwı múmkin emes «muhabbatın» da, jalın erkeletip taraqlap turatuǵın «jumsaq qollı kelinshek» Biybijanǵa degen ıqılasın da, partiya qatarınan óshiriliwin de birge bastan keshirip, birge sezip jasaydı.

Jiyren de qaraqalpaq awıllarınıń birindegi Gúlxan degen kishkene qızdıń hám onıń jigit aǵası Turdımurat penen bunıń súygen qızı Aysultannıń berk muhabbatınıń, urıs jıllarındaǵı barlıq qıyınshılıqlardıń, ásirese sondaǵı adamlar arasındaǵı bekkem isenim hám joqarı adamgershiliktiń, bazda tragediyanıńda, patriotizmniń de gúwası.

Álbette, Sh. Aytmatovtıń Gúlsarı atı G. Esemuratovanıń Jiyrenine salıstırǵanda bir qansha qospalı hám quramalı. Gúlsarı at óziniń hám Tanabay obrazınıń bir neshe basqıshların qamtıp, keń jáne tereńnen sáwlelendirilgen. Sh. Aytmatovta Gúlsarınıń óz anasınıń jelinin túrtkilegen tayınshaq kúninen, yamasa Tanabaydıń úyirge shopan bolıp barǵan dáslepki payıtlarınan baslapqı waqıyalar bayan etilip, ol tap Tanabay menen Gúlsarınıń qartayǵan waqıtlarına shekem kelip tireledi. Sonday-aq onda Tanabay ómiriniń kolxoz dúzimi hám onnan soń­ǵı bir neshe basqıshları, onıń ishki dúnyasın ashıwǵa sebepshi ómirdiń bir qansha salaları: óndiris-ustashılıq, temirshilik, jılqımanlıq, shopanlıq, jeke-semyalıq, turmıslıq, doslıq, joldaslıq qatnaslar, jeke intimlik sezim h.t.b. oylar menen qospalı túrde biriktirip alınadı.

Al G. Esemuratovanıń «Jiyren» povestinde bolsa, Jiyren ómiriniń hám Gúlxan, Turdımurat, Aysultan, Tolıbay, Qızlargúl h.t.b. ekinshi jer júzilik urıs jıllarındaǵı turmısı menen muhabbatınıń birli yarım máwritleri alınıp, solarǵa baylanıslı at hám insan táǵdiriniń birligi, ulıwma gumanizm ideyaları alǵa súriledi.

14

Bunday lirikalıq tebrenisler Sh. Aytmatovtıń «Irazı bol, Gúlsarı!» dóretpesinen basqa povestlerinde de kúshli seziledi hám olar qaharmanlar obrazların tereńlestiriwge, oqıwshılardı da biytárep qaldırmawǵa alıp keledi. Jáne de aytajaǵımız G. Esemuratova povestindegi lirikalıq sıpatlar hám saralap, tańlap alınǵan janlı kórkem detallardıń baylıǵı, jazıwshınıń hám lirik qaharman h.t.b. obrazlarınıń sezimtallıǵı menen tereń aqıl-parasat hám gumanizmin tastıyıqlaydı. At-Jiyren obrazına baylanıslı jiy-jiy qollanılǵan detallar hám shtrixlar da usınday kórkem psixologiyalıq wazıypalar atqarıp, ol óz kórkem poetikalıq funk­ciyası jaǵınan Sh. Aytmatov dóretpesi menen únlesip turadı.

Bul eki povestte de bas qaharmanlardıń táǵdirlerine Gúlsarı hám Jiyren sherik boladı hám olar barlıǵın sezip, bilip turadı.

Jiyren joqarıda aytılǵanday júdá túsimpaz hám sezgir. Ol óz iyesi Turdımurattıń, Gúlxannıń da, Aysultannıń da barlıq ishki oyların bilip turǵanday etip háreket etedi. Turdımurat ta onı janınday jaqsı kóredi, ózi urısqa ketip baratırsa da, Jiyrendi Gúlxanǵa jaqsılap tapsırıp: «Onı hár kim bir minip sabalamasın, abaylı bol, esittiń be?» deydi nıqlap.

Attıń sezgirligine, onıń refleksiniń kúshliligine qarań:

«Qalanıń jarı jolına kelgende óziniń úyiniń tusında aldımızdan Aysultan shıqtı. Jiyren onı kóriwden jelisin tosańlatıp, janına kelip, júwendi tartpay-aq toqtap qalǵanı maǵan jumbaq boldı. Turdımurat aǵam da, Aysultan apamnıń qasına kelip, atınan sekirip túsip, ekewi qatarlasıp, Jiyrendi jılawlap alǵa qaray ásten sóylesip júre berdi».

Bul tek ǵana Jiyrenniń burınnan úyrenip qalǵan shártli refleksiniń ǵana kórinisi bolıp qalmay, ol Turdımurattıń berik muhabbatınıń, lirik qaharmanlar Gúlxannıń da sezimtallıǵınıń kórinisi.

Minekey, usınday hadal muhabbattıń janlı hám ólmes gúwası Jiyren bolıp esaplanadı. Sh. Aytmatovtıń «at-jigittiń qos qanatı» degenindey, Gúlsarı da Tanabaydıń barlıq ishki sezimlerin de, hátteki alısta tursa da, úyirdegi jılqılardıń jaǵdayın da ańǵarıp sezedi. Ol ılaqta oynap júrip hám jarıstan ozıp kelgende de, úyiniń tusınan ótip baratırǵanda da, óz iyesi Tanabay bir waqıtları ıqlas bergen Biybijandı kórip, oǵan kózin tigedi, onıń úyine burılǵısı kelip te turadı, al biraq Tanabay qostarı Jaydardıń nıqlap, ızǵarlap aytqan oǵada aqıllı sózlerinen soń at basın ol jaqqa burmay úyine, yamasa jaylawǵa qaray qayta beretuǵın boladı. Gúlsarı buǵan da kónedi.

15

Sh. Aytmatovtıń Gúlsarı atınıń bunday sezimtallıq qásiyetlerin bahalawǵa keleyik. Bunda haywanat penen adamzat dúnyasınıń oy-sezim birligi, tábiyat penen insan birligi hám tilsiz bolsa da, olardıń bir-biriniń háreketlerin sezine alıw qásiyeti bar. Óytkeni, Gúlsarı bunday jaǵdayǵa túskende pútkil tábiyat joqarıdaǵıday háreketke endi, Tanabay bolsa, ózi unatqan kelinshek Biybijan menen lázzet qushaǵında jatır. Al úyirde bolsa, olar tayınshaq waqıtlarınan da birge júrip, birge shabıs­qan Gúlsarıǵa dáslep júwen salǵan kúni-aq, ol qazıqqa qańtarıwlı turǵanda jalına jumsaq hám ıp-ıssı erinlerin tiygizip, tumsıǵın tirep ketken mańlayında aǵı bar baytalsha shap­qılap júrgen edi. Kók gúrkirep, jawın quyıp, dawıl turıwı oǵan da qáwip dóndirip, Gúlsarınıń onnan ayırılıp qalıw qáwpi sezildi.

G. Esemuratovanıń «Jiyren» povestinde de at barlıǵın aldın ala sezip, bilip turadı. Ol dárya boyında Turdımurat urısqa ketip baratırǵanda onıń qaytıp kelmeytuǵının bilip, birotala ayra túsip atırǵanın, tek ózi hám iyesi emes, al Turdımurat penen Aysultan qosıla almaytuǵının sezip turǵanday kisnep, aspanǵa shapshıp, kemedegi Turdımuratqa qarap julqınadı, jigitke-iyesine oq tiygenin bilgendey jibin úzip ketip, Aysultannıń baǵına baradı. Bul orınlar dóretpede Sh. Aytmatov shıǵarmasına megzes, únles túrde kewildi eljireterlik dárejede sheber súwretlengen.

Álbette, Tanabaydıń Gúlsarı haqqındaǵı ishki monologları hám eske túsiriwler atqa baylanıslı barlıq epizodlarda ómirdiń ulıwma filosofiyalıq mazmunı, qatallıq, miyrimsizlik, jawızlıq penen gumanizminiń, mehir-muhabbat hám ayawshılıq sezimleriniń óz-ara arpalasıwları haqqında, bunday oylar «Jiyren»de urıs jıllarındaǵı pák muhabbatqa baylanıslı ıqshamlastırıp alınıp, urıs dártlerin qaralaw ushın jumsaladı. Bul tárepinen de at hám insan, yamasa haywanat hám adamzat obrazların sheber sintezlep dóretiwdegi qaraqalpaq jazıwshısınıń tvorchestvolıq ózgesheligi, onıń Sh. Aytmatov sıyaqlı pútkil jáhán ádebiyatı klassiginiń poetikalıq dástúrin turmıs sharayatı hám basqa da ideyalarǵa maslastırıp isletiwdegi ózine tánligi ayqın kórinedi.

Sh. Aytmatovtıń Gúlsarısı kóp orınlarda Jiyrennen de beter sezgirlik kórsetedi. Ol óz iyesi Tanabaydıń oy-qıyalların, ishki sezimlerin geyde onnan da burınıraq ańǵarǵanday boladı. Gúlsarı ózin minip kiyatırǵan baslıqtıń hátteki, awzınan shıqqan araqtıń jaman iyisinen de jek kórip sezedi. Onı kúsh penen buwıp jatqarıp, pisher aldında bas ushın da másirip, masayrap otırǵan Aldanovtıń awzınan erteńine, aradan bir kún soń da Gúlsarınıń murnına araqtıń jaǵımsız iyisi keledi. Bul Sh. Aytmatovtıń usı dóretpesin tek ǵana povestlik sheńberde emes, al kóp jobalı, qospalı sintetikalıq turmıslıq máseleler átirapında da jazǵanlıǵın kórsetip turadı.

16

… «Sámen jorǵa iyesiniń qosıq aytıwın kútken edi, biraq ol awızın ashpadı».

Usı jerde bir nárse anıq, eki xalıq jazıwshısı da qaharmanlardıń oy-sezimlerin sáwlelendiriwde psixologizmdi kúsheytiwde hám durıs, anıq ideyalıq sheshimler jasawda da at obrazı, oǵan baylanıslı syujetlik waqıyalar, qısqa detallar hám kartinalıq kórinis jáne epizodlardı, ishki monologlardı sheberlik penen isletken. Birinshiden bul máselede G. Esemuratova proza sheberi ­Sh. Aytmatovtan tikkeley tásirlenip, onıń dástúrlerine tuwrıdan-tuwrı eliklemese de, turmıs sharayatlarınıń uqsaslıǵı, qırǵız hám qaraqalpaq xalıqlarınıń milliy dástúrleri, tariyxı hám inanımları, dúnya tanımlarınıń, estetikalıq talǵamınıń, ádebiy miyraslarınıń uqsaslıqları da, olar arasında at obrazın insan jaratılısı menen biriktirip, sintezlep súwretlewdegi baylanıs hám óz-ara jaqınlıqlardı keltirip shıǵarǵan. Ekinshiden, bılayınsha qaraǵanda pútkil dúnyaǵa dańqı taraǵan hám qaraqalpaq tiline de awdarılıp úlgerilgen Sh. Aytmatovtıń bul ataqlı dóretpesinen jigirmalaǵan jıl soń usıǵan uqsas shıǵarma jaza otırıp, G. Esemuratova onnan úyrenbedi, yamasa biyxabar boldı dewimiz de shınlıqqa sáykes kelmeydi.

Durıs, jazıwshınıń ózi kórgen, yamasa turmısta bolǵan waqıya oǵan túrtki bolıwı tábiyǵıy. Al, biraq onı jazarda qánige jazıwshı tárepinen usıǵan jaqın, megzes dóretpelerdiń hár tárepleme qunt penen úyreniliwi zańlı, shártli qubılıs. Sonlıqtan da bul jerde biz Sh. Aytmatovtıń at hám insan obrazın poetikalıq jaqtan sintezlep kórsetiw dástúriniń áhmiyeti qaraqalpaq jazıwshısı dóretpesiniń bahasın kemitpeydi degimiz keledi.

Sh. Aytmatov súwretlegen hár bir turmıs detalı, hár bir shtrixınıń, hátteki kishkene bir dialoglarınıń tereń oylılıǵı menen filosofiyalılıǵı, psixologizm hám poetikalıq áhmiyeti de usınday jerlerde kórinedi. Gúlsarı atqa baylanıslı syujetlik kompoziciyalıq jelistiń bir pútinligi hám hár bir detaldıń negizgi ideyaǵa poetikalıq jaqtan xızmet etiwi tuwralı da tap usınday pikirge keliwge boladı hám ol hár bir jazıwshı ushın kórkemlik sheberliktiń joqarı úlgisi dep esaplaw orınlı.

Kórip otırǵanımızday, atqa baylanıslı bunday gumanistlik súwretlewler «Jiyren» degi epizodlardıń sáwleleniw principlerine sáykes keledi hám qaraqalpaq jazıwshısı usınday súwretlew principlerin Sh. Aytmatov dástúrinen de úyrenip, onı milliy kórkemlik (mısalı, folklorlıq dástanlar «Alpamıs», «Qoblan» h.t.b.) tájiriybeleri hám konkret turmıs haqıyqatlıǵınıń faktleri menen sheber sintezlegen.

Alpısbay SULTANOV,

jazıwshı.

17

KÓRKEM ÓNER HÁM ÁDEBIYAT BOSTANÍNDA: PIRLEPES TILEGENOV

Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri, Qaraqalpaq milliy teatrı ushın kóplegen shıǵarmalar jazǵan belgili dramaturg Pirlepes Tilegenov 1918-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay qalasında tuwılǵan. Ol 1937-jılı Tórtkúldegi awılxojalıq texnikumın, 1940-jılı Moskvadaǵı A.V.Lunacharskiy atındaǵı Mámleketlik teatr óneri institutında Qaraqalpaq studiyasında bilim aladı. Instituttı pitkerip kelgennen keyin dramaturg sıpatında usı tarawda uzaq xızmet etedi. Ol ekinshi jáhán urısı qatnasıwshısı.

Urıstan sońǵı 1948-1951-jılları P.Tilegenov Nókis qalalıq ishki isler bólimi baslıǵınıń orınbasarı, 1951-1953-jılları respublikalıq mádeniyat úyiniń direktorı, 1953-1956-jılları Qaraqalpaqstan respublikasınıń kórkem óner isleri boyınsha komitetiniń inspektorı, 1965-1967-jılları televidenie hám radioesittiriw komitetiniń redaktorı, 1967-1972-jılları Mádeniyat ministrligi bólim baslıǵı, 1973-1977-jılları Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında ádebiyat fondınıń baslıǵı lawazımlarında isleydi.

Ol 1956-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Respublikası Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı.

P.Tilegenov ádebiy dóretiwshilik penen 50-jıllardan baslap shuǵıllanǵan. Ol «Birinshi gudok» (1953), «Begjap tragediyası» (1965), «Qılmısker kim?» (1973), «Analar» (1975), «Namıs» (1976), «Adamnıń táǵdiri», «Jeti million» usaǵan bir neshshe dramalıq shıǵarmalardıń avtorı.

P.Tilegenovtıń kóplegen pesaları Ózbekstan, Qazaqstan, Tájikstan, Qırǵızstan teatrlarınıń saxnalarında qoyıldı. Jazıwshınıń shıǵarmalarınıń ishinde «Begjap tragediyası», «Insan táǵdiri», «Kóleńke» pesaları qaraqalpaq ádebiyatınıń dramaturgiyasına salmaqlı úles qosqan shıǵarmalar bolıp esaplanadı.

P.Tilegenov 60-jıllardıń ózinde-aq qaraqalpaq dramaturgiyasına jańa formalar alıp kirdi. Onıń «Begjap tragediyası» usı dáwirlerdegi muzıkalıq dramadan realistlik tariyxıy dramaǵa ósip ótken shıǵarmalardan biri boldı. Bul drama 1963-jılı qayta islenip, ideyalıq-kórkemlik sapası ádewir jetilisti, qızıqlı xarakter, dramalıq keskin konfliktler jaratıw jaǵınan bir qansha tabıslarǵa eristi. Dramadaǵı Azat, Perida hám xiyleker, aqıllı Qutlımurat obrazları hár tárepleme jetilisken obrazlar bolıp, olar xaqıyqıy kórkemlik penen isenimli sáwleleniwin tapqan.

18

Avtordıń «Kóleńke» pesası «Hújdan» degen at penen saxnalastırılǵan. Pesada bekkem shańaraq qurıw, hadal jasaw máseleleri isenimli hám kórkem etip órtaǵa qoyılǵan. Pesa qaharmanları bolǵan erli-zayıplı Ádilbek hám Záwre obrazları bizlerdi ómirde qıraǵı bolıwǵa, ómirden óz ornımızdı tabıwǵa shaqırıp turadı. Pesada talaba gezinde turmısqa shıǵıp, jas balalı bolǵan Jámiyla degen kelinshektiń táǵdiri sóz etiledi. Pesa waqıyalarınıń rawajlanıw barısında pesa qaharmanı Jámiylanıń kúyewi Ádilbekten aldanıp qalǵanlıǵın kóremiz. Avtor Jámiyla obrazınıń qarama-qarsı sıpatı retinde Záwre obrazın dóretken. Záwre dúnyaǵa duzaq qurǵan, mal-dúnya tabıw ushın barlıq haramshılıqlardan da qaytpaytuǵın dúnyaxor, jalatay hayaldıń tipi. Ádilbek te turmısta jeke-siyrek bolsa da ushırasıp turatuǵın kórseqızar, jeńil minezli, ómirdiń qıyınshılıǵınan qashıp, ańsat ómir keshiriwdi kúseytuǵı nákas adamlardan esaplanadı. Onıń bul nákaslıq sıpatı nızamsız háreketler islep, haq kókirek Júginistey jigitlerge jalǵan xújjetlerge qol qoydırıp, onı «otqa ısırıp salmaqshı» bolǵan háreketlerinen ayqın seziledi. Shıǵarmada avtor Ádilbektey náqas adamlarǵa ómirde orın joq degen pikirdi bildiredi.

Mádeniyat, kórkem óner hám ádebiyat tarawlarında etken miynetleri, qaraqalpaq milliy teatrı ónerin rawajlandırıwǵa qosqan salmaqlı úlesleri ushın P.Tilegenov Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı menen sıylıqlanǵan hám ol «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵın alıwǵa miyasar boldı.

Pirlepes Tilegenov 1990-jılı qaytıs boldı.

Qaraqalpaq ádebiyatı, kórkem óner hám mádeniyatına óziniń girewli úlesin qosqan, xalıq súyetuǵın talantlı jazıwshı, dramaturg hám ádiwli insan Pirlepes Tilegenov bizlerdiń yadımızda máńgi saqlanıp qaladı. Onıń dóretken miynetleri búgingi kúni hám úlken áhmiyetke iye, olar teatr saxnalarında tamashagóylerge qoyılıp kelmekte, hám waqıttıń ótiwi menen olar joqarı bahalanıp, áwladdanáwladqa jetkizilip bara beredi.

R.Rzaeva,

Ájiniyaz atındaǵı NMPI úlken oqıtıwshısı.

19

TARIYX — XALÍQ ǴÁZIYNESI: KAMAL MÁMBETOV

Kamal Mámbetov

XX Ásirdiń 70-90-jıllardaǵı qaraqalpaq prozasınıń wákilleri T.Qayıpbergenov, Sh.Seytov, Á.Paxratdinov, S.Bahadırova, K.Smamutov, K.Karimovlardıń tariyxıy dóretpelerindegi tálim-tárbiyalıq táreplerin búgingi jaslarǵa úyretiw zárúrli áhmiyetli máselelerden esaplanadı. Usı kózqarastan K.Mámbetovtıń «Posqan el» dialogiyasınıń mazmunı, syujeti, obrazları, kórkemligi, jazıwshı sheberligi tuwralı toqtap ótemiz.

K.Mámbetov óziniń «Posqan el» atlı eki kitaptan ibarat dóretpesinde syujet, obrazlardı, peyzaj benen tábiyat qubılısların tariyxıy temaǵa sáykes súwretlewdiń bay múmkinshiligin tanıttı. Jazıwshı tárepinen bul dialogiyada biziń atababalarımız noǵaylılar jaylaǵan Edil dáryasınıń boyları menen onıń shiyshedey móldir tınıq suwları da, ondaǵı qaraǵayları aspandı gózlegen, al tasları bolsa mintazday tap-taza Esik atawı da, Sarayshıq penen Biyalay dalaları da, olardaǵı tábiyattıń hár qıylı máwsimlerge say ózgerip qulpırıwları menen ózinshe tenteklikleri de, Rossiya ormanları menen Qazan toǵayları da, barlıǵı-barlıǵı kóz aldımızǵa janlı túrde elesletiledi. Tábiyattıń uzaq tariyxtaǵı usınday sıpatların ashıwda jazıwshı ádewir sheberlik kórsetti. Ásirese, olardıń ishinde Sarayshıqtıń qumlı shańǵıtqa tolı dalaları menen Biyalay jazıqlıqları júdá keń túrde súwretlengen. Bulardıń belgili sebepleri bar. Óytkeni eki kitapta da hárekettiń, syujettiń kópshilik bólegi Sarayshıqta ótedi. Ol noǵaylılardıń eskiden jaylaǵan mákanı. Al Biyalay dalaları bolsa sultanlar ań awlap, kópshilik bolıp shikarǵa shıǵatuǵın baylıǵı da, gózzallıǵı da mol eń bir qásiyetli mákan esaplanadı. «Edil dáryası joqarı órlegen sayın orman qalıńlasıp baradı. Jaz boyı teńgedey kún túspeytuǵın tuńǵıyıq jerleri de kóp. Bul jerler erbekey-serbekey torańǵıl ósken tazdıń shashınday taqır dalaǵa qaraǵanda ádewir payızlı. Jaz baslanǵannan-aq birden jadırap ketedi. Qońır salqın hawa. Qalıń qaraǵay. Ormanbet bul jollardan talay mártebe ótken». Dóretpede bul tábiyattıń júdá payızlı, gózzallıqqa bay

20