DÓRETIWSHI TULǴALAR
.pdfinsanlar», «Dúnya qashan jaratılǵan bilmeymen», «Watan», «Watanım Ózbekstanım», «Batır xalıqpız», «Ilim menen tańıladı dúnya», «Ǵarǵa tamırlı xalıqpız», «Qızlarıma», «Adamlar bar áwliyedey keń peyil», «Bir jamannıń jamanlıǵı mıńǵa teń», «Arab hayalı», «Sulıwlıq», «Jer», «Kók Aralǵa saǵınıshı ámiwdiń» sıyaqlı qosıqlarında watansúyiwshilik, ulıwma insanıylıq sezimler, tábiyat hám xalıqlar doslıǵı temaları, hújdan, ilim, haqıyqatlıq, jaqsılıq hám jamanlıq qusaǵan estetikalıq tárbiya máseleleri tereńnen sáwlelengen.
Toplamdaǵı «Saudiya saparı» qosıqlar dúrkininde berilgen «Pánt jegennen boldım», «Kóp ellerde qonaq boldım», «Mádiyna Mákkeniń egiz sıńarı», «Saudiyalı arablarǵa qayılman», «Patsha kútip aldı», «Ákem dindar edi jetim ulama», «Qabıl bolǵay haj saparım» degen qosıqlarında Saudiya xalqınıń turmısı lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleri arqalı berilip, dúnyaǵa kózqarasları, ótmishtegi bolıp ótken tariyxıy hádiyseler, xalıqlar doslıǵı, xalıqtıń milliy psixologiyası sıyaqlı máseleler keń Túrde ashıp berilgen. Bunnan basqa shayırdıń «Jasar eken áwladlar», «Aytalmayman aqlıǵım», «Aqlıq degen keleshegiń», «Aq kókireklik» degen qosıqlarında bala tárbiyasında ata-ananıń ornı, ata-ana – bul perzent ushın qádirli hám ádiwli insan, súyenetuǵın tawı, olardıń awızbirshiligi perzentler ushın maqtanısh hám biybaha baylıq ekenligi, aqlıq-bul perzenttiń balası hám ata-ananıń ómir jalǵası tuwralı pikirleri kórkemlik penen táriyiplengen.
Belgili shayır Ó.Álewovtıń «Mazlumxansulıw» poeması onıń dóretiwshiliginde ayrıqsha orındı iyeleydi. Bul poema ásirler dawamında xalıq arasında saqlanıp kelgen «Mazlumxansulıw» ápsanası tiykarında jazılǵan kórkem dóretpe. Poemanıń syujeti qısqa hám kórkem til menen bayanlanıp, ondaǵı berilgen waqıyalar Mazlumxan, Munir obrazlarına jámlengen. Bul dóretpe poema talaplarına say jazılıp, birinshiden, dóretpeniń syujeti tariyxıy temaǵa qurılıp, jaslardıń ruwxıy dúnyasınıń pákligin, sadıqlıǵın, muhabbat jolındaǵı opadarlıǵın, miynetkeshligin Mazlumxan, Munir obrazları arqalı súwretlegen bolsa, ekinshiden, syujetke engizilgen waqıyalar isenimli hám tereń mazmunǵa qurılǵan. Qaharman obrazların ashıp beriwde tariyxıy waqıyalardan, monolog, dialog, tábiyat kórinislerinen orınlı paydalanıwı avtordıń sheberliginen derek beredi.
Sóz zergeriniń «Mazlumxansulıw» degen atamadaǵı poetikalıq toplamına kirgizilgen lirikalıq hám epikalıq shıǵarmaları ǵárezsizlik dáwirdegi jaslardı watansúyiwshilikke, xalıq tariyxın tereń biliwge, insanıylıq sezimlerge, opadarlıqqa, miynetkeshlikke, sózlik baylıǵın bayıtıwǵa tárbiyalaydı.
Óserbay Álewovtıń «Pikir dúnyam» (2018) degen qosıqlar toplamına kirgizilgen dóretpeleri jańasha usılda jazılıp, onda lirik qaharmannıń ishki sezimleri arqalı dúnyaǵa, ómirge hám jámiyetlik turmısqa bolǵan kóz qarasları táriyiplengen. Usı
141
toplamǵa kirgizilgen «Babalarım kóp násiyat qaldırǵan», «Tábiyatta nahaq is joq», «Shákirt alsam wásiyatım», «Tuwısqanlar túbimiz bir», «Muhabbattı janıń menen sezin sen», «Jigit ediń ótkirligiń almastay», «Sırımdı ashpa», «Yadıńda tut» qusaǵan qosıqlarında xalıqtıń ótmishtegi tariyxı, tábiyat, muhabbat temaları jırlanǵan. Ásirese shayır jasap atırǵan ómirge óziniń filosofiyalıq oyları menen dıqqat awdarıp, adamlardıń ishki ruwxıy dúnyasın ashıp beriwge qızıǵadı. Máselen,
Kórgenim bar adamlardıń ne túrin,
Jasıma say tájiriybe de topladım.
Bir tanısım dushpan shıqtı.
Ómirim,
Qıyınlıqqa dus kelerin bayqadım.
Jaman oyın bildirmeydi sırtqa hesh,
Aytar gápin mıń muqamǵa buradı.
Way, shaytan-aw,
Sır bermeydi,
Sezdirmes.
Kúlip turıp tisin qayrap turadı…
Shayırdıń jáne bir sheberligi Q.Kamalov, M.Erniyazov, Q.Matkarimov, Q.Orazımbetov, A.Reymov, K.Karimov, A.Kamalov hám J.Óteniyazovlarǵa arnap shıǵarılǵan avtograflarında kórinedi.
Shayırdıń «Dúnya, seni bile almadım» poetikalıq toplamı basqa qosıqlar toplamlarınan belgili dárejede ózgeshelikke iye. Birinshiden, shayır bul qosıqlar toplamına burın baspadan shıqpaǵan qosıqların kirgizip, 2019-jılı jazǵan lirikalıq qosıqların jalıqpastan izbe-iz tártip penen qoyıp shıqqan. Ekinshiden, onıń qosıqları poetikalıq til arqalı jańasha ideyalar menen jırlanıp, ómir tolǵanısların filosofiyalıq oyları menen súwretlegen.
Bul dúnyanıń jańalıqların, ómir táshwishlerin, insanlar arasındaǵı qarımqatnaslardı biliw zárúrligin shayır:
«Bilgen sayın bilgiń keler álemdi,
142
Qupıyasına adamıyzat boldı ósh…
Ashıw kerek qanday sır bar?
Al endi,
Bilgenshe kewli tınıp, kenshimes.» — dep óziniń dúnyaǵa kózqarasların bildirip ótedi. Talantlı shayır bul pikirleri arqalı dúnya mashqalaların durıs túsiniwge, búgingi zaman talapların tereńnen biliw kerekligin uqtıradı. Jáne de sóz zergeri bul pikirlerin tereńlestirip:
«Dúnya, seni bile almadım ján-jaqlı,
Aldın da joq, artıńda joq,
Tilsimseń!
Sezgim keler adamlarday árwaqlı,
Ne qıladı-áy, sır-qupıyańdı bildirseń.» — dep dúnya jarıtılıs nızamlılıqları haqqında filosofiyalıq oyların bere alǵan.
Shayır jaqsılıq hám adamgershiliktiń qádir-qımbatı, áhmiyeti tuwralı pikirlerin bılayınsha bayanlaydı:
«Adamlarda etken gezde jaqsılıq,
Quwanǵanın aytpaysań-aw baladay,
Sawap isten insan kewli tasqınıp,
Jeńil tartar,
Kewli tolıp qaladı-áy.» — degen qosıq qatarlarında jasap atırǵan insanlar ushın eń qádirli pazıylet – bul bir-birewge jaqsılıq etiw ekenligin ashıp beredi. Avtordıń «Há adamzat!» qosıǵında:
«Há adamzat!
Jaman bolayın deyseń be?
Senidaǵı túrtip turǵan shaytan bar.
Irıq bermegil otqa janıp kúyseń de,
Shaytan bolǵan adamlardan adamlar.» — dep ómirde, jámiyetlik turmısta ushırasatuǵın qolınan jaqsılıq kelmeytuǵın, adamgershilik sezimlerden ayırılǵan
143
adamlardı «Shaytan»ǵa teńep kórsetiwi de onıń sheberliginen bolsa kerek. Bundaylardı tárbiyalaw zárúrligi joqlıǵın, olar menen jaqın dos bolmaw, uzaqtan júriw kerekligin jaslarǵa násiyat etedi.
Sonday-aq jaslardı keleshekke baǵdarlaw, shaqırıw, olardıń arzıwármanları úmit arqalı ámelge asatuǵının durıs táriyiplep beredi. Jaqsı úmit, haq niyet – bul jaslardı, insanlardı jaqsı jollarǵa baslaydı dep shayır pikirleydi. Máselen,
«Úmit – adamlardı qaplap turǵan úlken kúsh,
Keleshekke usı tásir umtıltar.
Úmitsizlik ómirińdi eter push,
Há adamzat,
Ber usıǵan itibar!
Úmit – adamnıń gúder úzbes deregi,
Úmit qılınar shıqpay turǵan janǵa da,
Árinen de úmit insanǵa keregi,
Úmit – sıyqır jiger bergen bárhama» — dep shayır «Úmit» sózine obraz berip, ondaǵı insan eń zárúrli bolǵan arzıw-árman, kúsh-qúdiret, keleshekke umıtılıw máseleleri tereńnen ashılǵan. Shayırdıń «Jaqsı adamǵa sóz erer» qosıǵında da jaqsı hám jaman adamlardıń is-háreketine baha berip, adamgershiligi tómen adamlar kóbirek ósek sózlerge jaqın bolatuǵının aytıp ótedi. Olar mudamı jaqsı insanlar haqqında pátiwası joq gáp-sózlerdi aytatuǵınlıǵı sınǵa alınǵan.
Óserbay Álewovtıń lirikasında muhabbat teması hártárepleme jırlanǵan. Shayırdıń «Muhabbat – bul bergen tuyǵı tábiyat», «Muhabbat – bul jigittegi sıyqır kúsh», «Jalǵız jasaw», «Há jaslıq-á, umtılısań ómir dep», «Sulıwlardıń bir qúdireti bar bilsem», «Arıwlardıń maǵan joq hesh paydası» degen qosıqlarında muhabbat teması hártúrli usıllarda táriyiplengen. Onıń «Naǵız súyiw júz bergendey sezildi» qosıǵında:
«Naǵız súyiw júz bergendey sezildi,
Jan-tánimdi berdim qızdıń erkine.
Tıńlamadım aqıl aytqan hesh kimdi,
Jetiw kerek qızǵa bergen sertime.
144
… Soń ańǵardım kóp nárseniń tórkinin,
Essiz súyiw meni alǵa jetegen.
Men aqılǵa boysınbaǵan sezimniń,
Tásirine súńgip ketken ekenmen..» — dep lirikalıq qaharmannıń tili, ishki ruwxıy dúnyası arqalı muhabbat sezimleri tereńnen bayanlanǵan. Usı arqalı júrekleri muhabbat sezimlerine tolı jaslarǵa ómirde durıs jasawǵa, súygenine opadar bolıwdı uqtırıp ótedi.
Óserbay Álewovtıń qosıqları tematikalıq jaqtan jaqsı qurılıp, ideyalıq jaqtan kórkem obrazǵa bay sózlerden orınlı paydalanıp, jańasha pikirlerdi, ideyalardı, kóz qaraslardı temalarında súwretley alǵan hám rawajlandırǵan. Shayır birinshiden, sózlerdi obrazlı etip qollana bilse, ekinshiden, súwretlew qurallarınan orınlı paydalana bilgen. Nátiyjede, onıń poeziyası tematikalıq hám ideyalıq jaqtan izlenislerge bay dóretpeler. Shayır kórkem forma jasawda kóp izlengeni hám jańalıqqa umtılǵanı seziledi. Onıń poeziyası kórkemlik, tematikalıq, ideyalıq hám formalıq jaqtan bir-biri menen baylanıslı jazılıp, pútinlikti ańlatıp, jańa izlenislerdi taba bilgen.
Ulıwmalastırıp aytqanda, belgili shayır Óserbay Álewovtıń lirikası ǵárezsizlik dáwirdegi poeziyaǵa qosılǵan úles bolıp, onıń poetikalıq dóretpeleri jaslarımızdı watansúyiwshilikke, dúnya jańalıqların hám xalqımızdıń tariyxın tereń biliwge, tábiyattı kózdiń qarashıǵınday saqlawǵa, ulıwma insanıylıq ideyalarǵa, ata-ananı húrmetlewge, adamgershilikke, hadallıqqa, muhabbatına opadar bolıwǵa, mártlikke, tuwrı sózlikke, haqıyqatlıqqa tárbiyalaydı.
Qonısbay Yusupov,
Qaraqalpaq Mámleketlik universiteti «Qaraqalpaq Ádebiyatı» kafedrası docenti, filologiya ilimleriniń kandidatı.
145
ESTETIKALÍQ SEZIMLER: KAMAL MÁMBETOV
XX ásirdiń 60-90-jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiyatınıń tematikalıq, janrlıq hám kórkemlik jaqtan rawajlanıwına ayrıqsha úles qosqan belgili jazıwshı Kamal Mámbetov 1940-jıldıń 14-may kúni Kegeyli rayonındaǵı M.Jumanazarov awılında tuwılǵan. Ol orta mektepti tabıslı pitkerip, Tashkent mámleketlik universitetine oqıwǵa kiredi. Bul oqıw ornın 1963-jılı tamamlap, «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında (1963-64), Tashkenttegi Nizamiy atındaǵı pedagogikalıq institutınıń aspirantı (1965-68), Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutta oqıtıwshı (196872), «Ózbekkinoxronika» studiyasınıń direktorı (1972-74), Qaraqalpaqstan televideniesi hám radio esittiriw komiteti baslıǵınıń orınbasarı (1974-76), Nókis mámleketlik universitetiniń docenti (1976-81), kafedra baslıǵı (1984-85), (19882000), fakultet dekanı (1985-86), usı universitet rektorı (1986-88), kafedra baslıǵı (1988-2000) sıyaqlı lawazımlarda pidayılıǵı, hadallıǵı hám taza hújdanı menen miynet etip el-xalıq hám jámáát aldında úlken abırayǵa erisken.
XX ásirdiń 60-90-jıllardaǵı qaraqalpaq prozasınıń wákilleri T.Qayıpbergenov, Sh.Seytov, U.Pirjanov, O.Ábdiraxmanov, Á.Paxratdinov, S.Bahadırova,
K.Raxmanov, K.Allambergenov, K.Smamutov, G.Matyakubova, K.Karimov,
M.Nızanov, B.Ernazarov h.t. basqalardıń povest hám romanlarınıń tálim-tárbiyalıq táreplerin búgingi jaslarǵa úyretiw zárúr. Usı kózqarastan Kamal Mámbetovtıń «Hújdan» romanınıń mazmunı, syujeti, obrazları haqqında pikir bildirmekshimiz.
Belgili jazıwshınıń «Hújdan» romanındaǵı syujetlik waqıyalar yadqa túsiriw hám awızeki gúrrińler N.Dumbadzeniń «Máńgilik nızamı» romanındaǵı kompoziciya qurıwǵa bas qaharmannıń keselxanadaǵı waqıyalarınan, sol jerdegi kórgen bilgenleri, basqalardan esitkenlerinen kelip shıǵadı. Bul syujet, kompoziciya dúziwdegi sırtqı uqsaslıq ǵana emes, ol princip qaharman obrazın ashıwdıń poetikalıq usılı sıpatındaǵı ádebiy pikirden de, turmıs sharayatları menen ómir qubılıslarınıń uqsaslıǵınan da kelip tuwılǵan tipologiya dep esaplansa durıs bolar edi. Eki romannıń da qaharmanları negizinen keselxanada jatıp háreket etedi, sol
146
jerde oylanıp tolǵanadı, ótken hám házirgi ómir jolların óz-ara salıstırıp baha beredi. Olar tek ǵana ózleriniń emes, al basqalardıń da ótken ómirlerin olardıń gúrrińleri arqalı esitip, solardı salıstırıp qarap, bulardı ózinshe ar-namıs, hújdan tárezisine saladı, oqıwshılardıń óz bahalawları menen óz húkimlerine usınadı. Usı kózqarastan bul dóretpelerdiń qaharmanlarınıń kásip-kárinen de tıs milliy psixologiyası, ózlerine tán bolǵan ádep-ikramlılıq máselelerdi ortaǵa taslaw hám sheshiwdegi ózgeshe pafosları sezilip turadı.
Romanda qaharman obrazınıń tereńligi menen olardıń turmıslıq áhmiyetin kúsheytip turǵan negizgi jol-bul syujettiń ózgeshe formada kóbirek yadqa túsiriw túrindegi awızeki gúrrińlerge qurılǵanı bolıp esaplanadı. «Hújdan» dóretpesinde bas qaharman tariyxshı professor Qasım Seytnazarovtıń yadqa túsiriwleri, Ótemis, Jumabay, Dúysenbay, Tórebay, Sháribay, Asan h.t. basqalardıń awızeki gúrrińleri syujet hám kompoziciya wazıypasın atqarıp, olar poetikalıq jaqtan kórkem psixologiyalıq áhmiyetke iye.
Romanda eń dáslep Qasım atlı tariyxshı-professor jatırǵan keselxana bólmesindegi Ótemis degen bir sovxozdıń bas buxgalteriniń awızeki gúrrińleri beriledi. Usı arqalı jazıwshı Ótemistegi tubalaw dáwiriniń adamlarına tán bolǵan jermenlik, qosıp jazıw, xalıq mápin oylamay mámleketti de, el-xalıqtı da aldawshılıq sıyaqlı psixologiyalıq sıpatların ashadı. Ótemis sıyaqlılar sol tubalaw dáwirinde «Hújdandı» aqsha dep túsindi, hár qanday nárseni, ar-namıstı da aqsha menen belgiledi. Olar baslıqtı «qazan», bas buxgalterdi «shómish», al kassirdi bolsa «qasıq» degen atamalar menen atap shaqırar edi. Bul ne degen hádden asıw, ne degen insapsızlıq…?! Olar Ótemistiń dáslepki gúrrińleri arqalı ashılǵan.
Sonday-aq tap usı dáwirde den sawlıqtı saqlaw tarawında da biybastaqlıq, tártipsizlik bılıǵıp ketken edi. Biz bunı romannıń dáslepki betlerinen-aq bas vrach Hamiydulla menen qatardaǵı emlewshi vrach Allanazar arasındaǵı sóylesiwler arqalı bilemiz. Olar qatal awırıwlarǵa arnalǵan arnawlı bólmeler ajıratılıwı hám olardıń tiyisli qástelerge ǵana beriliwi haqqında qızǵın tartısadı. Allanazar haqlıq, hújdan, insap, ar-namıs tárepinde tursa, bas shıpaker kesellerdi qáteresine, ataqabıray yamasa «qalta»larına qarap sıylap bahalaydı.
Bunday ideyalarǵa jazıwshı kórkem psixologik tamannan qaharmannıń awızeki gúrriń hám áńgimelerine syujetlik-kompoziciyalıq wazıypalar júklep súwretlewler arqalı erisip otır.
Syujettiń negizgi baǵdarına engizilgen Dúysenbayǵa baylanıslı waqıyalar: onıń izinen ishek-qarın menen, gelle-bas sıyraq pisirip alıp keliwine baylanıslı satirayumorlıq hádiyseler hám onıń qássapshılıqqa baylanıslı pikirleri menen áńgime
147
gúrrińleri de ayrıqsha qızıǵıwshılıq oyatadı. Olar arqalı Dúysenbaydıń nápisqawlıǵı menen pámsizligi, ashkózlik psixologiyası tásirli ashıladı. Jazıwshı bunday waqıyalardan tısqarı qaharmannıń minez-qulqına baylanıslı qısqa-qısqa avtorlıq minezlemelerdi de berip baradı.
Bizińshe bul avtorlıq maǵlıwmatnamalar romannıń ulıwma poetikasına zıyan etpese kerek. Al avtor usı minezlemelerdi onıń óz gúrrińlerindegi zor temperamentlik, janlı detallar menen satira-yumorlıq sıpattı da biriktirip ashadı.
Romanda anıq hám qızıqlı waqıyalardıń syujetke kompoziciyalıq túrde durıs engiziliwinen tısqarı Qasımnıń ilim tarawındaǵı isleri, onıń mazmunı da oqıwshılardı zeriktirmesten súwretlenedi. Mısalı, ol bir saparı izinen zayıbı Ulmekenniń túye tawıq pisirip ákelip, Qasımnıń Hindistannıń Kalkutta qalasındaǵı jer júzilik simpoziumǵa shaqırılǵanın xabarlaǵanda birden-aq ustazı Murat Muhammedovichti hám óziniń ilimiy jańalıqların eslep ketedi. Sebebi bul shaqırıqtıń negizi de onıń ilimine, ustazdıń da sıylasıǵına baylanıslı edi.
«Tawıqtıń góshi jelindi. Biraq Qasım bir nársege alań bolıp qalǵanday birden taqatsızlandı.
… Jáne de yadına sol doktorlıq jumıstı qolǵa alǵan kúnleri túsip ketti.
…Qasım qıpshaqlar haqqında baptı jazıp pitkergennen keyin, noǵaylılar haqqında baptı qolǵa alǵan edi…Noǵay mırza tariyxta bolǵan adam…óıpshaq qalasındaǵı barlıq túrk tilles xalıqlarǵa basshılıq etken…Qaraqalpaqlar tap on altınshı ásirdiń ekinshi yarımına shekem ózlerin «noǵaylılar» dep ataydı» (207-bet).
«óońırat penen Mańǵıttı eldi payda etiwshi eki arıs dep tanıǵan…Dáslep qońıratlılar kúshli bolsa da, sońınan Noǵayǵa arqa súyep ketip, mańǵıtlılardıń mártebesi ádewir ósip ketti.
Hátte on tórtinshi ásirdegi rus jılnamalarınıń ózinde de «Burın «Mańǵıtlılar» dep atalǵan «noǵaylılar keldi»-degen sózlerdi oqıymız» (208-bet).
Mine, bul sıyaqlı ilimge tiyisli oy-pikirler menen faktler romanda Qasımnıń oyqıyalları, yadqa túsiriwleri kompoziciyalıq túrde jarasımlı alınıp hám ol jazıwshı tárepinen ilimiy publicistikalıq stil menen qısqa-qısqa túrde berilip baradı. Bunday eske túsiriw hám oy-pikirler shıǵarmada:
— Qızıq… Ózi qurttay biraq tariyxı tawday…
148
Qasım uzaq oylanıp palatanıń ortasında toqtap qaldı» (210-bet)-degen sıyaqlı súwretlewler menen janlandırılıp, oqıwshılardı ózlerine tartıp negizgi syujetke tıǵız birigip hám kórkem psixologiyalıq halda súwretlenedi.
Usınday áhmiyetke iye áńgimelerdiń biri-bul keselxanada Qasım menen birge jatırǵan shofyor jigit Jumabaydıń yadqa túsiriw gúrrińleri. Ol dáslep óz awılında, bólim baslıǵınıń xızmet mashinasınıń aydawshısı bolıp islegen. Óz xojeyniniń barlıq qolaysızlıqları, túni menen toy-mereke, qıdırıspa, araq ishiw, onnan qalsa baslıqtıń hayalınıń da naz, erkelikleri, ústemligi menen hóktemligine shıdamay sońınan qalaǵa ketip qaladı. Bul jerde onıń boydaqlıǵı menen til alǵıshlıǵı da avtobaza direktorına oń túsip, Jumabay mekeme miymanxanasına ornalastırılıp, astına taza avtobus beriledi. Buxaradaǵı Mıńbulaq shıpalı suwına adam tasıp, neshshe mıńlap payda túsirip direktordıń qolına ákelip tapsıradı. Direktor onıń aqkókirekligi, kóp payda túsirgeni ushın jigittiń de payın ayamay beredi. Jumabaydıń xızmetin direktor qayta ózgertip oǵan shılt jańa júk mashinasın berip, onıń menen Shımkentke qawın tasıttıradı. Olar budan da esapsız hám sorawsız payda kóredi. Sebebi janar may, qawın egiw ushın qol kúshi, mexanizaciya h.t.b. húkimet esabınan. Payda bolsa xalıq penen mámleketke bir tiyin de túspesten direktor menen Jumabayǵa hám taǵı bir sanawlı kimselerdiń kisesine kelip quyıladı. Nátiyjede Jumabay úylenip, úlken jay salıp, esiginiń aldına qasqır iyt baylap, «Volga» mashinasın qańtaradı. Tubalaw dáwiriniń sırlarınıń ashılıwı olardıń bul islerine tıyım salıp ǵana qoymay, al olarǵa úlken tragediya alıp keledi.
Jumabaydı direktor sońınan ózine «murındıq bala» etip alıp, onı barlıq jınayatlarına sherikles qılǵan. Murındıq ata tekserispe waqtında barlıq zıyat baylıqların elespesiz dep esaplap Jumabaydıń háwlisine gilemge orap kómdirip, ústine juwındı shelek qoydırıp, qaptalına qasqır iyt baylattırǵan edi.
Usılayınsha bir neshe qaharmanlardıń ádep-ikramlıq, jámiyetlik psixologiyalıq kelbeti, olardıń awız-eki gúrriń, yadqa túsiriwindegi waqıyalardıń syujet hám kompoziciyalıq funkciyası arqalı ashılsa, al negizgi syujet keselxanadaǵı waqıya, is-háreketlerinde hám dialoglarında Shárigúl, Allanazar, Nurjan, Hámiydulla h.t.b. medicina xızmetkerleriniń ishki psixologiyalıq sıpatları arqalı ashıladı. Bular bas qaharman Qasım Seytnazarovtıń átirapına tıǵız jámlenip, olardıń barlıǵı poetikalıq jaqtan kórkem psixologiyalıq áhmiyeti basım hújdan shaqırıǵın taǵı da bálentlirek jańlatadı. Syujet hám kompoziciya qurıwdıń jańasha zamanagóy poetikalıq sıpatları dáwir shınlıǵın, ómir haqıyqatlıǵın sáwlelendirgende jazıwshıǵa úlken tabıslar alıp kelgen hám ol bir tutas milliy realistlik prozamızdı túrlendirip bayıtıwǵa sebepshi bolǵan. Bunday teoriyalıq máselelerdi oqıwshılarǵa úyretiw ádebiyatshı muǵallimlerden kóp izleniwshilikti talap etedi.
149
Aysulıw Yusupova,
Xojeli rayonındaǵı 41-sanlı mekteptiń qaraqalpaq tili hám ádebiyat páni muǵallimi.
150