DÓRETIWSHI TULǴALAR
.pdf«Saqawat baǵı» sıyaqlı basqa da ájayıp, qunlı shıǵarmalar xalqımızdıń kewlinen tereń orın iyelep kiyatır.
Kórkem óner sonday qural, ol adamdı erksiz tolǵandıradı. Sırlı saz ırǵaqları júreklerdiń názik tarların shertse, xosh hawaz búlbiller sesti qulaqtıń qurıshın qandırıp, adamǵa kúsh-jiger baǵıshlaydı. Ásirese, biziń milliy ayaq oyın ónerimiz hesh bir xalıqta ushıraspaytuǵın ózgeshelikke iye. Q.Kamalov bul máselege de ayrıqsha kewil bólip, 32 adamnan ibarat oyınshılar jámááti janınan jáne 32 adamlıq jaslardan dúzilgen ayaq oyınshılar jámáátin dúziwge erisedi. Bul jámáát ushın zárúr kostyumler tiktirip, kerekli materiallıq zatlar menen támiynleydi.
El aǵası respublikamızǵa basshılıq etken dáwirinde kórkem ónerdiń barlıq salalarına ayrıqsha itibar qaratadı. Kompozitorlar hám xudojniklerimizdiń de miynetlerin itibardan shette qaldırmadı. Olardıń dóretpeleriniń dúnya xalıqlarına tanılıwına salmaqlı úles qostı. Búgingi kúni paytaxtımızdıń sáni bolǵan «Sahra Luvrı» atanǵan Qaraqalpaqstan Respublikası I.V.Savickiy atındaǵı mámleketlik kórkem óner muzeyiniń shólkemlestiriw jumıslarına da ayrıqsha dıqqat awdardı. Onıń házirgidey sawlat tógip, bay tariyxıy miyraslarımızdıń saqlawshısı bolıwı jolında xızmet etti. Muzey shólkemlestiriwshisi I.V.Savickiydi hár tárepleme qollap-quwatlap, muzey ushın zárúr eksponatlar, materiallar toplawı ushın turaqlı túrde járdem berip turdı. Qállibek Kamalov I.V.Savickiydiń ismin máńgilestiriw boyınsha ózi tiykar salǵan Qaraqalpaqstan Respublikası I.V.Savickiy atındaǵı mámleketlik kórkem óner muzeyiniń aldına onıń esteligin ornatıw boyınsha bildirgen usınısın keń jámiyetshilik qollap-quwatlamaqta.
Qállibek Kamalov tarawdı jańa qánigeler menen támiyinlew máselesine de ayrıqsha itibar berdi. «…Qaraqalpaqstanda kórkem óner tarawı boyınsha qánigeler tayarlawda J.Shamuratov atındaǵı mámleketlik kórkem óner uchilishesi ayrıqsha orın tutadı. Bizler usı uchilisheniń bazasında ózimizde mádeniyat institutın ashıw máselesin kóterip edik. Bul máselede Sh.Rashidovtıń kelisimin alǵan edik…», — dep jazadı Q.Kamalov óziniń «El xızmetinde» miynetinde. Búgin Atamızdıń niyetleri ámelge astı. Ol niyet etken Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialı 2008-jılı paytaxtımızda ashılıwı úlken tariyxıy waqıyalardıń biri boldı.
K.Kamalovtıń tikkeley basshılıǵında qurılǵan Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde «Kórkem — ónertanıw» fakulteti, Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında «Muzıkalıq tálim» qánigeligi jumıs basladı. Quwanıshlısı, Prezidentimizdiń 2020-jıl 2-oktyabr kúni Qaraqalpaqstan Respublikasına bolǵan saparı dawamında Nókis qalasında jaqında ǵana qurılǵan Opera hám baqsıshılıq kórkem óneri mektebinde bolıp, Ózbekstan mámleketlik
131
Konservatoriyasınıń filialın shólkemlestiriw boyınsha bildirgen usınısı kórkem ónerge ıqlası bálent xalqımız ushın úlken quwanıshlı waqıya boldı.
Qállibek ata Kamalov penen jaqında ǵana bolǵan ushırasıwımızda mádeniyat hám kórkem óner tarawındaǵı sońǵı ózgerisler jóninde biraz pikirlestik. Atamız milliy ónerimiz bolǵan baqsıshılıq hám jırawshılıqtı xalqımız arasında keńnen eń jaydırıw jumısların ele de kúsheytiwimiz kerekligi tuwralı da aytıp ótti. Ataqlı baqsıjırawlarımızdıń atqarıwındaǵı dástanlarımız, milliy qosıq, namalarımız, termetolǵawlarımızdı jazıp alıp, xalıq arasında ǵalabalastırıw zárúrligi jóninde de kóplegen usınısların bildirdi.
Ómirdiń asaw tolqınlarında márdana júzip, túrli aǵıslarına tótepki berip, xalqımızdı búgingidey abadan turmısqa jetkeriwge salmaqlı úles qosqan el atasın xalqımız janınday súyedi, húrmetleydi. Óziniń pidayı miynetleriniń jemisin tatıp atırǵan isi de, ismi de teberik el aqsaqalına hár kúni Alla taaladan uzaq ómir, baxıtlı ǵarrılıq dáwran tileydi.
Qalbay TURDIEV,
«Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri»,
132
KÓP QIRLÍ TALANT IYESI: MURATBAY NÍZANOV
Jaqında Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrında Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı, Berdaq atındaǵı respublikalıq sıylıqtıń laureatı Muratbay Nızanovtıń tuwılǵanınıń 70 jıllıǵına baǵıshlanǵan ruwxıy-aǵartıwshılıq ilaj bolıp ótti.
Onda jazıwshı-shayırlar, kórkem óner ǵayratkerleri, nuraniylar, oqıwshı jaslar hám ǵalaba xabar qurallarınıń wákilleri qatnastı.
Keshede Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń orınbasarı A.Davletov shıǵıp sóylep, yubiley múnásibeti menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń qutlıqlawın oqıp esittirdi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qararı menen jazıwshı hám kinodramaturg «Ardaqlı nuraniy» kókirek belgisi menen sıylıqlanǵan edi. Ilajda usı sıylıq saltanatlı jaǵdayda tapsırıldı.
Bunnan soń Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń bólim baslıǵı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı R.Musurman, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı K.Karimov, filologiya ilimleriniń doktorı, professor Q.Orazımbetov, miynet veteranı, «El-yurt hurmati» ordeniniń iyesi, elimizdiń ardaqlı aqsaqalı Q.Kamalov, pedagogika ilimleriniń doktorı, professor Q.Yuldashev, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatınıń aǵzası, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı G.Annaqlıcheva hám basqalar, jazıwshı, shayır, dramaturg, kinoscenarist hám belgili jurnalisttiń dóretiwshiligine toqtap ótip, 70 jıllıǵı menen qutlıqladı.
Atap ótilgenindey, dóretiwshiniń «Usınday da boladı», «Nıshana», «Kúlgim keledi», «Adam kúldirgeni ushın», «Sizge bolmaydı», «Jat jurttaǵı jeti kún», «Aqshagúl», «Aqıret uyqısı», «Dushpan», «Ashıq bolmaǵan kim bar», «Hawa
133
kemesindegi ekew», «Muhabbat qosıǵı», «Dárbádar», «Qaraqalpaqlar», «Aralǵa sapar», «Qosıǵım qosıq» sıyaqlı qırqqa shamalas kitabı qaraqalpaq hám ózbek oqıwshılarınıń júreginen tereń orın iyeledi.
Jazıwshınıń shıǵarmaları ótken ásirdiń 80-jıllarınan baslap ózbek, sonday-aq, tuwısqan qazaq, tatar, noǵay tillerine de awdarıldı. Onıń shıǵarmaların awdarıwda ustazı, belgili jazıwshı Nasır Fazılov baslaǵan joldı Mehmanqul Islamqulov, Muzaffar Axmad, Rustam Musurman, Ǵafur Eshmurad tabıslı dawam ettirmekte.
Jazıwshınıń scenariysı tiykarında jaratılǵan «Tanka» kórkem filmi tek ǵana qaraqalpaq emes, al ózbek kino kórkem óneriniń altın fondınan ılayıqlı orın iyeledi. Sonday-aq, onıń qálemine tiyisli «Urı», «Kurort», «Qońsılar», «Qaysar», «Ómirdiń úsh pasılı», «Márgiya», «Qorǵan», «Oqılmaǵan xat», «Ziywar» sıyaqlı onlaǵan kórkem filmler jaratıldı.
Dramaturgiya janrında da jemisli qálem terbetip, 1991-jılı «Eki dúnyanıń áweresi» komediyasın dóretti hám ol úsh jıldan soń «Noyob nusxa» degen at penen ózbek milliy akademiyalıq drama teatrında qoyıldı. Bunnan keyin «Kúlme maǵan», «Jezde» atlı komediyaları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrında tabıslı saxnalastırıldı.
Belgili jazıwshı hám kinodramaturgtiń derlik yarım ásirden zıyat dóretiwshilik miyneti ılayıqlı bahalandı. Ol «Dwstlik» ordeni, «Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri», «Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı» húrmetli ataqları menen sıylıqlanǵan bolsa, oǵan Berdaq atındaǵı respublikalıq sıylıq berildi. Jazıwshınıń «Aqshagúl» povesti elimiz kóleminde ótkerilgen «Istiqlol: zamonamiz qahramonlari» tańlawında birinshi orındı iyeledi.
-Kórkem ádebiyattıń lirika, epika hám drama janrlarında sátli miynet etip kiyatırǵan Muratbay Nızanov óziniń shıǵarmalarında milliy mentalitetimizdi jaratıwǵa ayrıqsha áhmiyet beredi,-deydi filologiya ilimleriniń doktorı, professor Quwanıshbay Orazımbetov. -Onıń dóretiwshiliginiń gilti de mine usında. Qaraqalpaq tilindegi 31, ózbek tilindegi 8, tatar tilindegi 2 kitabı, tańlamalı shıǵarmalarınıń 10 tomlıǵı, 10 kinoscenariyası, 4 multfilm scenariyası-bul bir adamnıń dóretiwshiligindegi maqtanarlıq sanlar. Bul ápiwayı sanlar emes, hár biriniń artında tınımsız miynet, izlenisler, tolǵanıslar jatırǵanlıǵı bul processti basınan ótkergenler ǵana jaqsı biledi.
Keshede Muratbay Nızanov shıǵıp sóylep, keleshekte xalqımızdıń kewlinen shıǵatuǵın shıǵarmalar dóretetuǵınlıǵın atap ótti.
134
Ilajda jazıwshınıń shıǵarmaları tiykarında saxnalastırılǵan kinofilm hám p'esalardan úzindiler kórsetilip, onıń qálemine tiyisli nama qosıqlarınan dúzilgen koncert baǵdarlaması menen dawam etti.
D.ABIBULLAEV.
135
SHAYÍR POEZIYASI — ÓMIR SABAǴÍ: MALIKA JUMAMURATOVA
Jaratılısta insan óziniń iskerligi hám qábileti menen ózgeshelenedi. Iskerlik jıllar dawamında jetilisse, qáliplesip nıǵaysa, qábilet oǵan jaratqan tárepinen berilgen ullı inam esaplanadı. Dúnya jaqsılardıń isleri hám olar jaratqan gózzallıq tiykarında binyad bolǵan. Ómirden óz ornıńdı tabıwda jaqsı tárbiya kerek boladı.
Biz jasap atırǵan dáwir ózligimizdi ańlawday, ónerimizdi kórsetip hám ornımızdı tabıwda imkaniyat esiklerin keń ashıp bergeni menen qádirlenedi. Bul iste ustazlarımız jaqsı másláhátshı bolǵanı da maqtanıshlı. Xalıq danalıǵında aytılǵan
«Adamnıń ardaqlı adam bolmaǵı,
Sóylegen sózinen, júrgen jolınan belgili»,
degen baha ustaz, filologiya ilimleriniń kandidatı, docent Malika Jumamuratova tımsalında aytılǵanday. Ustaz qırıq jılǵa shamalas waqıttan berli shákirt tayarlawday iygilikli iste minsiz xızmet etpekte. Ázelden kitap oqıwǵa mehri basqasha, onıń táǵdiri de ádebiyat penen sıbaylasıp baylanısıp ketken.
Shayır shańaraǵında ósken perzentleri arasında Malika apada shayırshılıq qábilet bar. Bul qábilet jıllar dawamında órkenlep, ómirdiń birin-biri tákrarlamas qırlarında qubılıp hám ósip jetilisti.
Insan ómiri gúzar jolǵa megzeydi. Onda dos tabasań, mehirge bóleneseń, miynetińniń miywesin tereseń. Malika apa da basıp ótken alpıs jıllıq gúzarında jaqsı adamlar menen sáwbette boldı, ómir soqpaqlarında mehirge bólendi, húrmet hám itibarǵa sazawar boldı.
—Bárshe shıńlanıwlarında jaqsı adamlar joldasım boldı, olar maǵan ilham berdi,
—deydi ustaz. — Ómirdi túsindim, tuwılǵan jer hám Watan muqaddesligin júrekten sezindim.
136
Shınında da, Watan temasın jazıw ańsat emes. Onı shın kewilden seziniw kerek. Shayırdıń «Watan» qosıǵında orın alǵan kewil keshirmeleri filosofiyalıq pikirler menen bezelgendey.
Maqtanıshlı úlkem tiykar derekli,
Qanıma qarısqan tariyx bir tekli.
Ana háyyiwinen, ustaz sózinen,
Ańlaǵanman Watan tánhá demekti!
Quslar elge qaytsa, qanat talmastay,
Ne bir jaysań ornın basa almastay,
Watan degen duzı awır zat bolar,
Uzaqlassań, onnan beter qıymastay.
degen qatarlardı oqıp otırıp kóz aldımızda mehri dárya ana, ásirler dawamında qáliplesken úrip-ádetlerimiz hám muqaddes ata mákan keledi.
«Sóz qádirin zerger biler» degendey, tuwrı sóylew, mánili sóylew baǵdarında oǵan teń keler adam joq. Sonlıqtan, onıń menen sáwbetles bolǵanlar ustazdıń tınıq minezine, ashıq kewiline, tapqırlıǵına, dilwarlıǵına háwes etedi.
Kewildiń jilwalı jırısań Watan,
Alǵa umtıldırǵan nurısań Watan!
Ózgeshe jaynaǵan quyashlı aspan,
Álemniń ájayıp sırısań Watan!
— dep jazadı shayır hám Watan tańlanbaslıǵın, táńri jaratqan inam ekenligin tákrar hám tákrar aytıp ótedi.
M.Jumamuratovanıń qosıqları respublikalıq gazeta-jurnallarda turaqlı jarıq kórmekte. Shayır poeziyası shın mánisinde ómir sabaǵı desek te boladı. Onıń «Bir súyem» qosıǵında ómir hám jaratılıs haqqında bılayınsha jırlaydı:
Aspan,jerdi alıs deymiz, biraqta,
Kókjiyekte juyles bári, bir jaqta.
Kewil jeter, súygen ketse jıraqqa,
137
Uzaq-jaqın aralıqlar bir súyem.
Dospan degen demde ayaqtan shalıp,
Zıyanǵa keneltse, ǵapılda qalıp,
Soń táwbe áylese, isinen nalıp,
Dos-dushpanlıq araları bir suyem.
Bunday filosofiyalıq pikirlerdiń ótkirligi «aspan-jer», «uzaq-jaqın», «dos-dushpan» antonimleri arqalı berilgenligi menen qunlı. Shayır poeziyasında obrazlı teńewler de bar.
Qızdı patshaǵa, jigitti wázirge teńegeni menen «haslı nashar neǵaybıllaw húkimdar» dep onıń ornın hám húrmetin ayqınlastıradı. Ómirdi «Túr qálemdey reńli» dep teńewinde de úlken máni jasırınǵan. Óytkeni, ómirdiń qansha oylıbálentlikleri bolmasın olar jıllar dizbeginde qálemde sızılǵan súwrettey óship ketedi, tek ǵana jaqsı isler yad boladı.
M.Jumamuratova poeziyasında hayal-kızlardıń gózzallıǵı turli reńlerde bayanlanıwı menen qádirli. Onıń «óız uzatıw», «Qáyin eneme» qosıqlarına kompozitorlar tárepinen nama jazılıp, qosıqsúyer xalqımızǵa inam etti. Usılay bul qosıqlar ekinshi ómirin jasap atır.
M.Jumamuratova poeziyasında muhabbat teması ózgeshe jırlanadı. Onda sadıqlıq hám saǵınısh, ayrallıq hám opadarlıq qatar júrgendey.
Mısalı, «Sabır –baxıt qarasıǵı» qosıǵında:
Ármanlarım ada bolmas,
Jaslıqtıń gúl baǵın gezdik.
Sál kórispey tura almas,
Muhabbattıń kúshin sezdik,
— dep jazıp jaslıqtıń sheksiz nawqıranlıǵın jırlap bolsa, «Nege?» qosıǵında muhabbat teması biraz dramatizmge tolıp, saǵınısh hám ayrılıq kólegeylep tursa da muhabbattıń ólmesligi jırlanadı:
Kázlerimdi jumıp kóremen seni,
Kózlerimdi ashsam oylayman jáne,
138
Jaqınlastırıptı ayrallıq demi,
Burınǵıdan beter bizlerdi nege?
Táǵdir álle qanday baxıt usınıp,
Joǵaltıwda qayta taptırǵan nesi?
Qos janar jawtańlap, túnge qulshınıp,
Óreli tańlardı attırǵan nesi?
— dep jazadı.
Uyqısız túnlerdi óreli túnlerge teńew arqalı shayır qálbiniń qanshelli ayrılıq dártinde tolǵanısların usılay bayanlaydı. Shayır qálbi ashılmaǵan bir sandıq. Onda quwanısh ta, maqtanısh ta, háwes te, saǵınısh ta jámlengen. Hár qanday halat shayır júreginiń keńliginen, pákliginen, sadıqlıǵınan xabar berip turǵanday.
Ilim hám ádebiyattı teńdey alıp barıp atırǵan ustazımız Malika apa Jumamuratova pedagogikalıq baǵdarda da teńsiz ustaz. Hár bir sabaǵında ol jańasha ideyalar menen tákrarlanbas qırların kóz-kóz etedi.
— Jáne sabaq baslandı. Ustaz shákirtlerine mehir menen qosa ilimin beriwge erinbeydi. Ómir tájriybesi hám ilimdegi jetiskenliklerbári bári sabaq barısında aytıladı, túsindiriledi. Ómirdi úyreniwge kórsetpeler beriledi. Usılay ustazdıń toplaǵan ilimiy izlenisleri menen pedagogikalıq tájriybesi bir-birine qarılıp, iylenip, jańarıp bara beredi.
Z.Qojıqbaeva,
Filologiya ilimleriniń kandidatı, docent.
139
DÚNYA, SENI BILE ALMADÍM: ÓSERBAY ÁLEWOV
Ǵárezsizlik dáwirdegi qaraqalpaq poeziyası tematikalıq, janrlıq hám kórkemlik jaqtan tolısıp rawajlanıp atır. Usı dáwir poeziyasın K.Karimov, J.Izbasqanov, X.Dáwletnazarov, Á.Ótepbergenov, G.Matyakubova, O.Sátbaev, N.Tóreshova, B.Genjemuratov, S.Ibragimov, Ó.Álewov, T.Jiyemuratov hám taǵı basqa shayırlardıń dóretiwshiligi menen bahalaw múmkin. Solardıń biri belgili shayır Óserbay Álewovtıń poeziyalıq dóretpeleri ayrıqsha orındı iyeleydi. Sóz zergeri «Mazlumxansulıw» (2017), «Pikir dúnyam» (2018), «Sezimlerim» (2019), «Dúnya, seni bile almadım» (2020) sıyaqlı poetikalıq toplamları menen ǵárezsizlik dáwirdegi qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıwına sezilerli dárejede úles qosıp kiyatır. Hárbir lirikalıq qosıǵı ózgeshe stilde tereń filosofiyalıq oylar menen jazılıp, onda búgingi jasap atırǵan adamlardıń turmısın, insan ómirinde ushırasıp atırǵan ózgerislerdi, jańalıqlardı, insannıń baxıtlı ómirin, jámiyetlik turmısta ushırasatuǵın qarama-qarsılıqlı sezimlerdi, Watan, tábiyat, muhabbat temaların lirikalıq qaharman tili menen ashıp beriwi sheberliktiń belgileri bolsa kerek. Usı kózqarastan shayırdıń lirikalıq qosıqlarına dıqqat awdarıp, qısqasha tallap ketkenimiz maqsetke muwapıq boladı.
Óserbay Álewovtıń «Mazlumxansulıw» (2017) poetikalıq toplamına tiykarınan lirikalıq qosıqları hám «Mazlumxansulıw» poeması kirgizilgen. Shayırdıń usı toplamda berilgen «Studentlik jaslıq jıllarda» dep atalǵan bólimindegi «Kimligimdi Kóp adamlar bilmeydi», «Studentlik dáwirime sherikles», «Jańa jıl keliwin geshtekte», «Muhabbat doslıqtan tuwadı», «Kún nurına aynaladı tań nurı», «Áziz anam ráhimshil mehriban», «Qapladı taǵı aspandı», «Árman keleshektiń ayqın baǵdarı» sıyaqlı qosıqlarında lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleri, jaslıq dáwiri, ana, muhabbat haqqında oyları, jasap atırǵan zamanǵa kózqarasları, ótmishtegi bolıp ótken tariyxıy sezimler kórkemlik penen súwretlengen. Jáne de toplamnıń «Dúnya, tirishilik haqqında oylar» degen bólimindegi «Sezimi názik
140