DÓRETIWSHI TULǴALAR

Ol qay jerde, qaysı lawazımda islemesin óziniń bilimi, shólkemlestiriwshilik uqıbı, jámáát aǵzaları menen álpayım islesiwi menen húrmetke iye boldı. Jas jurnalistlerge kásip sheberligin úyretip bardı.

Onıń miynetleri ılayıqlı bahalanıp, oǵan «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist» ataǵı berildi. Ol Mustaqıllıqtıń 15-20-25-jıllıǵı kókirek nıshanları menen sıylıqlandı.

Kásiplesimiz, miynetkesh insan Hidoyat Axmedovtıń esteligi bizlerdiń yadımızda uzaq saqlanıp qaladı.

101

ESTELIGI MÁŃGI YADÍMÍZDA SAQLANADÍ: BAXÍTBEK ELMANOV

Baxıtbek ELMANOV

Qaraqalpaqstan teleradiokompaniyasınıń ­direktorı, jámiyetlik isker, zamanagóy teleradio jurnalistikanıń ­rawajlanıwına múnásip úles qosqan, «Nukus FM» radiosı hám «Jaslar TV» telekanalı shólkemlestiriwshisi, kóplegen ­jaslardıń ustazı ­Baxıtbek ­Elmanov 48 jasında qaytıs boldı.

Baxıtbek Elmanov 1972-jılı 15-sentyabr kúni Nókis qalasında tuwıldı. Orta mektepti jaqsı bahalarǵa pitkerip, áskeriy xızmetti ótep kelgennen soń Qaraqalpaq mámleketlik universitetine oqıwǵa túsip, onı ayrıqsha bahalarǵa pitkerdi. Dáslepki miynet jolın Nókis qalasındaǵı 25-sanlı orta mektepte muǵallim bolıp islewden basladı. 2005-2009-jıllarda «Kamolot» jaslar jámiyetlik Háreketi Nókis qalalıq keńesi janındaǵı «Jaslarǵa sociallıq xızmet kórsetiw» orayı direktorı boldı. Óziniń talpınıs hám iskerligi arqasında «Nukus FM» radiosınıń ashılıwında belsendilik kórsetti hám usı radionıń direktorı bolıp jurnalistlik xızmetin basladı. Ǵalaba xabar qurallarındaǵı pidákerlik jumısı dawamında Ózbekstan Sawda-sanaat palatasınıń Qaraqalpaqstan Respublikası basqarması baspasóz xatkeri, Puqaralıq jámiyeti qáliplesiwin monitoring etiw biyǵárez institutınıń Qaraqalpaqstan bólimi jetekshi qánigesi, «Nukus FM» radiosı, «Jaslar TV» telekanalı (Nukus-Sayahat JShJ) direktorı bolıp zamanagóy teleradio jurnalistikanıń jańa basqıshlarda rawajlanıwına múnásip úles qostı. 2018-jıldan baslap Ózbekstan milliy teleradiokompaniyasınıń Qaraqalpaqstan Respublikası teleradiokompaniyası direktorı wazıypasında islep kelmekte edi.

102

Baxıtbek Elmanovtıń jarqın kelbeti, keshipeyil minezi hár birimizdiń yadlarımızda uzaq saqlanıp qaladı. El-xalıq iygiligi jolında islegen ádiwli isleri onıń perzentleri hám shákirtleri tárepinen dawam ettirilip, ismi hám isleri jurnalistika tariyxında uzaq saqlanadı.

103

ESTELIGI MÁŃGI YADÍMÍZDA SAQLANADÍ: AXMET AQNAZAROV

Axmet Aqnazarov

Axmet Aqnazarov — jazıwshı, shayır hám dilmash edi.

Axmet Aqnazarov 72 jasında álemnen ótti.

A.Aqnazarov 1948-jılı 1-sentyabrde Tórtkúl rayonında tuwılǵan.

Orta mektepti pitkergennen baslap baspa sóz tarawında islep, ómiriniń aqırına deyin ádebiy dóretiwshilik penen shuǵıllandı.

A.Aqnazarov qaraqalpaq hám ózbek tillerinde jazdı.

Ol ―Shokoladı qánekey?‖, ―Diafilm operaciyası‖, ―Diplomattaǵı qupıya‖, ―Bala menen ılaq‖, ―Altın teńge‖, ―Shaytannıń shataǵı‖ atlı yumorlıq qosıqlar, ertekler, gúrrińler, povestlerden ibarat onǵa jaqın kitaptıń avtorı.

Sonday-aq, jazıwshı T.Qayıpbergenovtıń ―Qaraqalpaqpan, táwekelshimen‖ kitabın, kórnekli satirik M.Nızanovtıń ―Adam kúldirgeni ushın‖ povestin hám belgili qaraqalpaq satirikleri S.Jumaǵulov, K.Ernazarov, A.Sultanov, Q.Ámetov hám taǵı basqalardıń yumorlıq gúrrińlerin ózbek tiline, al, ayırım ózbek, qazaq, túrkmen, rus satirikleriniń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarǵan.

Ol 2001-jıldan Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń ádebiy másláhátshisi, «Ádebiyat» qorınıń baslıǵı, 2004-jıldan 2012 jılǵa shekem juwaplı xatker, ―Mushtum‖ jurnalınıń respublikamızdaǵı arnawlı xabarshısı bolıp isledi.

A.Aqnazarov 2002-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası edi.

Axmet Aqnazarovtıń jarqın esteligi biziń yadımızda uzaq saqlanadı.

104

ESTELIGI MÁŃGI YADÍMÍZDA SAQLANADÍ: BAYRAM MATCHANOV

2020 jıl 2-avgust kúni Ózbekstan, Qaraqalpaqstan, Bashqurtstan xalıq artis­ti, mámleketlik sıylıqlardıń laureatı, «Doslıq» hám «El-jurt húrmeti» ordenleriniń iyesi Bayram Matchanov awır keselleniwden soń 80 jasında qaytıs boldı.

Bayram Matchanov 1940-jılı 29-aprelde Qońırat rayonında tuwıladı. Jaslayınan kórkem óner tarawına qızıǵıp, óziniń zeyinliligi, shaqqanlıǵı, ayrıqsha shólkemlestiriwshilik uqıbı menen kózge túsip, kóp jaqsı islerdiń basında boldı. Qaraqalpaq milliy kórkem óneriniń, ásirese, qaraqalpaq qosıqshılıq óneriniń biybaha úlgilerin xalqımızǵa inám etti hám kórkem óner menen mádeniyatımızdı jaqsılawǵa jan kúydirip, onıń rawajlanıwına salmaqlı úles qostı.

Ol 1958-1963-jılları Tashkent teatr hám súwretshilik institutında tálim alıp, dáslepki miynet jolın Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyasında solist-qosıqshı bolıwdan basladı. Bunnan soń hár qıylı jıllar dawamında Qaraqalpaqstan televideniesiniń bas rejissyorı, Qaraqalpaqstan teleradio Orayınıń, Qaraqalpaq mámleketlik Jas tamashagóyler teatrınıń, Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyasınıń, Qaraqalpaq mámleketlik sazlı — házirgi akademiyalıq teatrınıń direktorı, Nókis qalası Hákiminiń orınbasarı, Ózbekstan mádeniyat xızmetkerleri kásiplik Awqamı keńesiniń Qaraqalpaqstan Respublikası boyınsha wákili xızmetlerin minsiz atqardı.

Bayram Matchanov qay jerde, qanday lawazımda islese de, mádeniyat hám kórkem ónerge janı ashıp, onnan qol úzbey, óziniń bar inta-jigerin jumsap, iskerligi, shólkemles­tiriwshilik uqıplılıǵın kórsete aldı. Ol xalqımızǵa 50 jıldan aslam waqıt jemisli xızmet etti. Onıń atqarǵan qosıqların xalqımız súyip tıńladı. Ásirese, «Meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń», «Náreste», «Pashshayı kóylegiń»,

105

«Diyxanman», «Xalqım» h.t.b. da kóplegen qosıqları búgin de óz áhmiyetin joytpay, jaslarǵa sheberlik mektebi wazıypasın atqarıp kiyatır. Óz náwbetinde onıń bul miynetleri Húkimetimiz tárepinen ılayıqlı bahalanıp, 1967-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken artist», 1969-jılı «Ózbekstan Respublikasına xızmet kórsetken artist», 1974-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq artisti» sol jılı Hamza atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı boldı. Sonday-aq, 1978-jılı «Bashqurtstan xalıq artisti», 1982-jılı «Ózbekstan xalıq artisti», Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń iyesi bolıw menen birge 2001-jılı «Doslıq», 2006-jılı «El-jurt húrmeti» ordenleri hám «Ehtirom nishoni» belgisi, «Shaken juldızları» xalıq­aralıq AlmaAta kino festivalınıń húrmetli qonaq diplomı menen sıylıqlandı.

Kishipeyil insan, súyikli ómirlik joldas, ǵamxor áke, sadıq dos, taptırmas talant iyesi, milliy qosıqshılıq ónerimizdiń kárwanbasısı, húrmetli ustaz Bayram Matchanovtıń jarqın kelbeti yadımızda máńgi saqlanadı.

106

MUHABBAT SÍRLARÍ

Shayır Óserbay Álewov poeziyasın oqıp…

Poeziyanı qálblerdi ráń-báreń sezimlerge bóley alatuǵın, ruwxıy suwsınlandıratuǵın iláhiy kúsh dep esaplawǵa boladı. Ol daraqtı jarıp shıqqan bórtik kibi dóretiwshisiniń kóńil dúnyasınan tuwılǵan waqıtta onı álwan sezimlerge bólese, oqıwshısın da biyparıq qaldırmaydı. Jaqsı poeziya hámme waqıtta da óz oqıwshısın tabadı. Poeziyanıń jáne bir sırı bar, hár qanday jastaǵı, kásiptegi adamlarǵa da túsinikli, qabıllaw ushın qolaylı. Usı ózinsheligine bola ol ádebiy túrlerdiń ishindegi eń rawajlanǵan hám keń tarqalǵan túri de esaplanadı. Sondayaq onı dóretiwge kópshilik umtıladı. Sonıń ushın da xalqımız arasında jaslıǵında Tórt qatar qosıq jazbaǵan, ıńıldap qosıq ayta almaǵan jigitke «kókireginde náshesi joq» dep tárifyp beriw orın alǵan. Ádebiyatqa tikkeley qatnası joq kásip iyeleriniń, qosıq jazıwdı ulıwma qızıǵıwshılıq (xobbi) dep sanaytuǵınlardıń da xalqımız arasında tanılıp júriwleri poeziyaǵa usınday xalıqlıq muhabbattıń nátiyjesi bolsa kerek.

Jaslıǵınan poeziyanı dos tutıp, jıllar ótse de oǵan bolǵan muhabbatı kem-kemnen alısıp, jalınlap kiyatırǵanlardıń biri pedagogika ilimleriniń doktorı, professor Óserbay ­Álewov esaplanadı. Onıń shayırlıq jolı ótken ásirdiń 70-jıllarında-aq baslandı. Ol studentlik dáwirinde ­poeziya menen jaqın dos bolıp aldı hám gazetajurnallarda basılıp shıqqan qosıqları oqıwshılardıń dıqqatın tarttı. Usı jılları jas shayır sıpatında kóplep lirikalıq shıǵarmalar dóretti. Onıń poeziyası kem-kemnen janrlıq jaqtan túrlendi, kórkemligi arttı. 1979-jılı «Ámiwdárya» jurnalınıń 5- sanında «Mazlumxansulıw» poemasınıń járiyalanıwı avtordıń poeziya menen shıntlap shuǵıllanıp júrgeninen, izleniwshiliginiń artıp baratırǵanınan dárek berer edi.

Shayırdıń bul shıǵarması ataqlı ádebiyatshı alım, professor S.Axmetov tárepinen 80-jıllardaǵı eń jaqsı jazılǵan poema sıpatında unamlı bahalandı. Bul baha jas shayırdı ilhamlandırdı, ol izleniwshiligin tınbay dawam ettirdi. Nátiyjede onıń dóretiwshiligine basqa da ádebiyatshı ilimpazlar dıqqat awdara basladı. Filologiya ilimleriniń doktorları, professorlar K.Qurambaev, J.Xoshniyazov, jas ádebiyatshı G.Tilewniyazova, shayır J.Óteniyazovlar Ó.Álewovtıń poeziyası tuwralı baspa sózde maqalalar jazdı.

Shayır dóretiwshiligi jıllar ótken sayın sayqallanıp, ósip bardı. Ol poeziyanıń túrli janrlarında qálemin sınap kórdi. Usınday izlenisler nátiyjesinde «Mazlumxansulıw» (2017), «Pikir dúnyam» (2018), «Sezimlerim» (2019), «Dúnya, seni bile almadım» (2020) atlı poema hám qosıqlar toplamları baspadan

107

shıqtı. Bul toplamlardan shayırdıń kem-kemnen ósiwshilikke iye bolǵanın bayqaw qıyın emes.

Máselen, «Mazlumxansulıw» toplamı tiykarınan studentlik dáwirdegi jazǵanları edi. Ol jıllar kóterińki ruwxqa, yoshqa tolı, qızıqlı hám romantik dáwir esaplanıwı tábiyiy nárse. Usınnan bolsa kerek, onıń tuńǵısh qosıqlar toplamında kóbirek muhabbat lirikaları orın aldı. Shayırdıń bunnan keyingi dáwirde jazǵan lirikalıq shıǵarmalarında da muhabbat teması baslı orındı iyeledi.

Shınında da, shayırdıń lirikalıq qaharmanları ushın muhabbattı túsiniw, onıń qádirin bilip qásterlew, jaslıq dáwirdegi eń qaytalanbas máwritler sıpatında kóriw xarakterli. Muhabbattıń tilsimli sırların jırlaw lirikalıq shıǵarmalarda ádebiyattıń basqa túrlerine salıstırǵanda da jaǵımlı, jarasımlı tuyıladı. Sezimtallıq názik tuyǵılar menen birigip muhabbat lirikasın jáne de sulıwlandıradı. Lirikanıń usınday ózinsheliklerin túsingen shayırǵa muhabbat hám poeziya egiz túsiniktey túyildi. Sonlıqtanda shayır: «Biledi tek muhabbattıń ne ekenin, poeziyaǵa túsinigi bar jigitqız» dep jırladı. Shayırdıń (lirikalıq qaharmannıń) bayqawınsha muhabbat lirikası kewlin muhabbat sezimleri jaylaǵan adamǵa ruwxıy azıq beriwde teńi joq kúshqúdiretke iye bolıp, onı názik tuyǵılar arqalı túsinip alıwǵa járdemlesedi. Muhabbat hám poeziya bir-birine ruwx beriwshi qubılıslar dep esaplaǵan shayır, «Ashıq bolǵan adam ózge boladı» dep baslanatuǵın qosıǵında:

«Alladan nur alar sezim bul gezde,

Kewiline sheksiz mehir toladı»,

dep bayanlaydı.

Bunda insannıń muhabbat arqalı ǵana ózindegi bar jaqsı qásiyetlerdi háwijlendirip sırtqa shıǵaratuǵınlıǵın, sonıń menen birge adamgershilik seziminiń haqıyqıy maǵızın iyeleytuǵının, adamlarǵa qatnasta onıń mehribanlıǵı kórinip turatuǵının uǵınǵan. Shayırdıń lirikalıq qaharmanı muhabbattı adamdaǵı bárshe jaqsı tuyǵılardı, ǵayrı tábiyiy sezimlerdi payda etiwshi ruwxıy derek dep túsinedi. Adamnıń ruwxıy dúnyası muhabbatqa toyınıp jasaǵanda ǵana, óz turmısınan baxıtlılıqtı ańlaw payda boladı. Sebebi, muhabbat adamdı: «Ilham berer keń dúnyaǵa tartıp alıp», insandı óz ómirinen yoshlanıp jasawǵa eristiredi. Muhabbat insandaǵı ­ruwxıy kúsh. Ómirdiń gózzal táreplerin sezdiriwge tásir beriwshi tuyǵı. Adamdaǵı ruwxıy turmıstı muhabbatsız túsiniw qıyın. Nege degende; «Muhabbat bul beyish ómir tirilikte». Muhabbat adamdaǵı bárshe unamlı qubılıslarǵa baslama. Shayırdıń táriyplewinshe:

Muhabbat bul málham bolıw sezimge,

108

Balqıp jasaw qushaǵında ármannıń,

Yosh beriwshi qıyınlıq mol ómirge,

Dúnyanı óziń beyish qılıp alǵanıń.

Bul muhabbattı sezip jasawǵa talpınǵan lirikalıq qaharmanınıń pikiri. Sebebi, dúnyanı jánnetke aylandırıp ómir keshiriwdi taza muhabbat ǵana, páklikke tolı birbirewdi jaqsı kórip jasaw ǵana iske asıradı. Usı sebepli de muhabbat sezimi sap ruwxıy qubılıs.

Shayırdıń lirikalıq qaharmanı pikirine júginsek, jaslıq dáwirde muhabbat sezimi aldı menen qız-jigit arasındaǵı óz-ara sıylasıq, jaqsı múnásibetlerden baslanıp izi sırlı sezimlerge ulasıp muhabbatqa aylanıwı múmkin. Bul hámmege túsinikli uǵım bolǵanı menen bazda qabıl alınbaǵan muhabbat insannıń ishki keshirmelerine dúbeley turǵızıp, ókinishli jaǵdayǵa túsiriwi, birin-biri túsinbeslikke ákelip, táǵdirlerdiń dramatizmine de alıp keliwi itimal. Jigit usınısı qabıl alınbaǵan jaǵdaydaǵı ruwxıy keshirmelerdi shayır bir qatar lirikalarında bere alǵan.

Muhabbat kewillerdi jaqsı máwritlerge bólep háwijlendiriwshi yaki sal­qınlastırıwshı sezim ekenligin jazadı. Shayır qabıl alınbaǵan muhabbat haqqında kóbirek pikirleydi, bunday jaǵdayda jigitte ruwxıy qıynalıwshılıq júz berip, bul qubılıstı lirikalıq qaharman ózi tallaw jasap, pikirleydi. Bul qubılıs ob'ektiv oylaw qáliplespegen jigitlerde ulıwma dúnyanı, qorshaǵan átiraptı jaman kórip qalıw sezimin de oyatıwı múmkin. Shayır usı ruwxıy qubılıslardı qaharmannıń ishki dúnyasına kirip, izlep tawıp sırtqa alıp shıǵadı. Bunday izlenislerdi shayırdıń «Há muhabbat sende táshwish az emes» dep baslanatuǵın qosıǵında kóriwge boladı. Shayırdıń pikirinshe waqtı kelip jigit óz súyiklisin, baxtın tawıp alıwı múmkin. Nege degende, muhabbat eki táreptegi adamdı da baxıt tabıw ushın umtıldıradı, muhabbat tek ózin emes, al ekinshi birewdi baxıtlı etiw ushın jaratılǵan sezim.

Muhabbatta táshwish az emes. Kewiller bárqulla da bir-birin túsinip kete bermewi múmkin. Qız usınıstı qabıl etpese, jigittegi jaqsı kórgen sezimler birden sóne qoymaydı, oylandıradı, daǵdarıslar baslanadı. óız haqqında oylaǵan jaqsı niyetleriniń, jıllı sezimleriniń juwapsız qalǵanına qıynaladı.

Pushqa shıǵar jaqsı niyet pútkilley,

Muhabbatta mashqala kóp, Batpas tis,

Tańlaǵanıń kelispese, is pitpey,

109

Ekinshisin tabıw eń bir awır is.

Mine, shayırdıń lirikalıq qaharmanınıń muhabbattı sezinip, onıń unamsız aqıbetine dus kelgendegi ishki daǵdarısları. Juwapsız muhabbat barlıq waqıtta da ruwxıy qıynalıwlar, tebirenislerge tolı boladı. Bunday sezim-tolǵanıslardı beriw ádebiyatta jańalıq emes, biraq shayır onı tragediya dep qabıllamastan, lirikalıq qaharmandı jańa sheshimlerge qaray baǵdarlawı áhmiyetli. Usılay etip shayır jaslıq dáwirdi, ondaǵı muhabbatqa baylanıslı táshwishlerdi sóz ete otırıp, muhabbat insanǵa óz ómirindegi baxıt keltiriwshi tiykarǵı sezim ekenin túsindiredi. Bir-birewdi unatıp: «súyiwshilik, muhabbat, adamǵa tek baxıtlılıq ákeledi», dep juwmaq jasaydı.

Shayır shıǵarmalarında muhabbat sırlı, ondaǵı sezimlik qubılıslar adam bilip shegine jetetuǵın hádiyseler emes. Bul sırlı, sıyqırlı tilsim. Muhabbat adamdı ózine tartıwshı kiyeli kúsh. Adam onıń mazmunın ańlawǵa eriskendey boladı, biraq bul túsinikleri ele jetkilikli emes, gúmilji tárepleri tereńlesetuǵın orınları kóptey túyiledi. «Túsine aldım, ya bilmey-aq júrmenbe» dep baslanatuǵın qosıǵında, muhabbattı ­«Iláhiy bir ruwxlar-aw sezgenim», dep shamalaydı. Adam ushın muhabbat tolıq túsinip jetetuǵın qubılıs emes. Bunı túsingendey bolasań, biraq ele jetkilikli túsinik emes ekenin bayqap ­turasań. Nege degende muhabbattıń mákanı adamnıń júreginde, ruwxıy dúnyasında jaylasqan. Usı sebepli shayır:

«Muhabbattı tolıq ańlap jasawǵa,

Kúnler emes pútkil ómir jetpeydi,»

dep juwmaq jasaydı.

Demek, muhabbattı júrektegi sezim menen, kewildegi wáliylik penen bayqawǵa umtılasań, Usı sebepli adamdaǵı ruwx, júrek kóp nárseni sezedi. Bir-birine ashıq bolǵan eki júrek óz-ara ruwxıy baylanısqa iye. Lirikalıq qaharmannıń bayanlawınsha túsinisken, ózli-ózin kerek jerinde ańlay alatuǵın muhabbat sezimleri óz aldına. Ruwxıy birigip ketken ashıqlar, súyisken kewiller bir-biri menen sóylespey-aq túsinisedi, biriniń kewlinde ne barın, qanday oyda ekenligin, ekinshisi kewliniń wáliyligi menen bilip turadı. Bunday jaslar bir-birinen alısta bolsa da ózlerin jekkelikte sezbeydi, bir-birine bárqulla ruwxıy súyenish boladı. Quwanıshqa bólense yaki qıyınshılıqqa gezlesse bunı dárxal kewil sezedi. Muhabbat usınday ruwxıy qatnaslar arqalı bir-birinen nár aladı.

Mine, shayırdıń lirikalıq qaharmanınıń ishki ruwxıy dúnyası.

Jalǵız qalıp jabırqasam jekkesip,

110