Tilewbergen Jumamuratov Makarya-sulıw

«Eń aldı menen aralarımızda elshiler qatnasıǵı bolǵan edi…

Házirgi máhálde elshilerińiz keliw menen birge, Siziń jibergen idaranamańızdı

aldıq hám elshilerińizge ózimizdiń elshilerimizdi qosıp jiberdik…»

Qaraqalpaq xanı Eshmuxammed sultan tárepinen 1721jılı ullı Petr patshaǵa

jiberilgen jarlıǵınan párshe.

Bası meń-zeń Dáwqara, Shır-pır bolıp biyshara,

Qaldı úlken hálekke, Óytpeslikke ne shara.

Ústinen túsip jorǵanıń, Minip kórdi qorǵanın, Shıǵıp tawday biyikke, Oylap turdı ármanın.

Jawdıń zıqı ótpekte,

Kúnler jıljıp ketpekte.

Taqalıp kem-kem kiyatır,

Wádeli máhál pitpekke.

Islesede hámelin,

Ya óltiriw, ya-ólim -

Kókshe menen shayqas bar,

Ne boları námálim.

Uyqı qashtı kózlerden,

Sarǵayıp júzi ózgergen.

Seskenbekte «Kókshe xan-

Miyrimsiz degen sózlerden.

Gezlesken emes xan burın,

Atı shıǵar jańǵırıp.

Seskense de Dáwqara,

Sezdirmes jurtqa jan sırın.

Qaltıraydı júregi,

Shıyraǵıraq júredi,

Ustaǵa sadaq soqtırıp,

Tayarlandı keregi.

Jıynaldı láshker aldırıp,

Sárkabın bálent saldırıp,

Qıysıq toplar ońlandı,

Kepserlendi jańǵırıq.

Úlken-kishi jıynaldı, Áskeriy oyın oynaldı, Jawǵa qarsı turmaqqa, Batır, palwan saylandı.

Dárpenip turǵan biri joq, Sazlanbaqta iri oq.

Kókshe xannıń labınan, Qorqatuǵın túri joq.

Sorandı hámme, barsaq dep,- Jaw júregin jarsaq dep.

Hákimnen buyrıq kútpekte,

Alamanlar qorshap kóp.

Isenbey me qarıwǵa, Ruxsat joq barıwǵa, Biyǵamlıqta júrgen joq, Makaryaday arıw da.

Óz dáskesin jasırǵan,- Almas-polat hasıldan.

Qırıq qız shıqsa sayranlap, Qarıw-jaraq asınǵan.

Kúsh kún-kúnnen artadı,

Diywanalar arqalı, Lapıldaǵan gáplerge, Bul nege kóp qorqadı?

Dik-dik eter qulaqqa, Doslar jatır qamaqta.

Urıssa, jaw solardı, Alǵa tutar, biraqta.

Ul - qızlardı qamadı, Jas jańbırday tamadı.

Aydına aydap ákelse,

Bular qalay shabadı!

Jaw qolında ásir kóp, Júreginde tásil kóp.

Qaytpaq emes ıraydan, Jalınsa da esirkep.

Turıw múshkil, jay jasap,

Ańsat emes bayqasaq, Bir háreket etpekshi,

Eldi jıynap toy jasap.

Toy mánisi basqalaw, Bolar úlken bas qanaw, Jetkermeydi muratqa,

Jawdıń kúshin pás sanaw.

Turmasa da qamalap, Waqıt keldi shamalap,

Awlaǵında, jas shıǵar,

Bay kózinen domalap.

Adımların jay basa,

Sarsıladı oylasa.

Sonday bolar adamnıń,

Qanın qayǵı jaylasa.

Ǵawǵa túsip araǵa, Qáter tuwdı qalaǵa,

Ayday arıw Makarya, Jawǵa bende bolama?!

«Shashtan súyrep taǵıları dalanıń, Jaw qolında shırqırasa arıwı, Hál jetpegen, ata menen ananıń,

Eńirep qalıwjalǵız ǵana qarıwı.

Jabayılar sulıwlardı qamshılap,

Eriksiz aydap ketpedi me gúń etip,

Qarsılassa, moynınan qan tamshılap, Adımında jayladı jaw gúm etip.

Qanday júrek shıdar qızın qıymaǵa, Kórinbese adamshılıq húrmeti,

Insaniyat sherik biraq dúnyaǵa, Jaqsılardıń jat bolmaydı milleti.

Orıs penen qız berisip, qız alıw, Áyemgiden, ata-baba dástúri, Jabayılıq - millet bólip qızǵanıw,

Jatsınǵan joq orıslardıń hesh biri.

Knyazǵa, men jónli juwap aytpadım,

Perzentimdi soraǵanda kelinge, Nege birden, wáde berip qaytpadım, Payǵambarǵa beremen be, elimde.

Eki júrek birin-biri súyipti, Óz qızımnıń ıntıq oǵan qıyalı,

Izlemey-aq Paromonnan biyikti,

Qosaǵoysam bolmas edi zıyanı.

Arqamızǵa, ayazlarday tur batıp, Perzent ushın oy-qıyalım sol meniń. Zorlıq penen Kókshe alsa shırlatıp, Onda naǵız zarlaw menen ólgenim!

Saqla quday, tap sonıńday dozaqtan,

Keltirgeyseń ıqbalınıń orayın.

Arzamasqa, óz qolımnan uzatsam, Bolar meniń barıp-keler sarayım!»-

Dep, Dáwqara nalıp otır izinen, Ayttırǵanda shorshıp kóshken kárwanı.

Sezgir adam oqır edi júzinen Aǵıslarday iyrimlegen ármanın.

Sasqalaqlap, Arzamasqa, jazdı xat,

Haplıqpalı gápler menen, bir neshe, Er jigitler minip ketti saylap at,

Knyazına jollap edi, dál keshe.

Erketayım bilmesin dep, maqulı, Xattıń sırın sezdirmedi hesh janǵa.

Eger kúyew kelmey qalsa shaqırıp, Gáp bolarman dep oyladı, dushpanǵa.

«Perzentim bar qoldaǵı Ómir bizdi aldadı Tuwlańqırap ketip em,

Pikirim durıs bolmadı.

Ápiw etsin taqsırım, Babańızdıń árwaǵı!

Ókinishli men boldım, Tislewli turǵan barmaǵı.

Kóp ǵalawıt tuwdırdı,

Qızılbas penen qalmaǵı.

Júregime batıp tur,

Qapalıqtıń salmaǵı.

Házirinshe qarańǵı,

Táǵdirimiz aldaǵı.

Gúń bolıp keter perzentim

Ilinse jawdıń qarmaǵı.

Gedir-budır sóz jazıp,

Dushpan bizdi qorladı. Namıs bolar qızımnıń, Ózi izlep barmaǵı.

Siz benen quda bolamız,

Tezirek jetsin balańız!

Shıbın janı saw kelse,

Izzette kútip alamız.

Qızım ushın qıynalsa,

Biz de ırza bolamız,

Jaw jaǵadan tutpasa,

Toy-tamasha qılamız.

Quwanısh penen uzatıp,

Jaqınlasar aramız.

Bastan ótken, qátege,

Ne deseńiz turamız!»-

Dep jazıptı, sasqannan,

Qarap tur jerge aspannan,

Gúwleydi sáwir samalı,

Pát alǵanday, dushpannan.

Bult zuwlaydı, hawalap,

Kún sáwlesin qamalap,

Qorǵanǵa jel soqpaqta,

Shań-japıraq sabalap.

Dárya suwı ırǵalar,

Islemey tur, darǵalar,

Jol boyınsha shıyqıldap,

Way-waylasar arbalar.

Nókerler de jalaqlar

Qollarında jaraq bar.

Háliń neshik degendey,

Bas shayqaydı daraqlar.

***

Dáwqara aǵa, muńayma,

Kóp sıyındıń qudayǵa,

Bultlı kún kelse burańlap,

El basqarıw ońay ma!

Xat jazıpsań maqullap,

Baratır elshiń, aǵınlap,

Tusınan ótti kúyewdiń,

Kelip qalǵan jaqınlap.

Bilmey qaldı, bul, biraq,

Olar da ketti quldırap,

Háli múshkil elshiniń,

Sháhár alıs, el jıraq.

Áser etti maǵan da, Ǵalawıtlı zamanda, Ortaq bolıp qayǵıǵa, Kóp qıynaldım soǵan da.

Jollarına qarayın,

Kúyew menen aǵayin,

Diydarlasar kún tuwsa,

Súyinshisin alayın!

XII

«Dostı basıńa is túskende sına».

Xalıq naqılı.

Kól boyınan japırılıp ılashıq, Biysharalar kóshirildi shıń asıp,

Pana tutıp átirapın Baǵdattıń. Qatar-qatar úyler qonǵan sıǵasıp. Jawǵa ottay kegi artqan eliniń, Otırmastan burınǵıday juwasıp.

Kimde qılısh, kimde nayza, kimde jay,- Jigerlendi tóbesine tuw asıp.

Sol awıldıń, ishindegi bir úyden, Tań sáhárde dawıs shıqtı jılasıp.

«Írıl-tırıl ótse bolar bes kúnim»- Dep, aytılǵan naqılınday eskiniń: Háli jetken jalǵız sıyır asırasa,

Birewleri sútin isher eshkiniń.

Bul ushın da, shúkirlik kóp qudayǵa,- Jaw shappasa záleli joq hesh bunıń.

Ótemurat bolǵan emes úmitli.

Elge aman keledi dep, hesh kimin.

Úlken ulı mayıp bolıp tabılsa,

Ayaz keldi serpip taslap kesh túńin.

Quwandırdı ǵarrını da, jastı da, Arqıraǵan arǵımaq bar astında, Qarlıǵashı egil-tegil jıladı, Nárestesin bawırına bastı da,

Jabırlastı ata, ana, aǵayin, Sápuraday qız ákesi bas quda. Ayaz atı birden birge taralıp,

Tańlandırdı dushpandı da, dostı da. Jigit ketti bir kún taǵı atlanıp, Qarlıǵashtı aǵasına qostı da.

Awıl qaldı bir kórgendey jıl qusın, Tuwısqanlar hayran boldı bul ushın, Al, Ayaz júr kólden kólge shapqılap, Baǵıp alıp Dáwqaranıń jılqısın.

Er jigittiń bir máqseti jáne bar, Júrgen emes, qara bastıń qulqı ushın.

Súygen qızı Sápuranı oylasa, Tún jarpında buzar tatlı uyqısın. Ne sebepli shıńǵa shıǵıp qaraydı, Ótken-ketken adamlardıń túr-túsin?

Sápuwranı atastırǵan jasında, Qız burınnan Makaryanıń qasında. «Paromondı jol boyınan kútip al!» - Degen de, bir tapsırma bar basında.

Aytıp qoyǵan, túrin keler qonaqtıń. Oǵan uqsas jan kórmedi haslında. Ara-tura, barıp qaytar qızlarǵa,

Kóbinese, bolǵan menen usında. Jalǵız ǵana alıp barar sıylıǵı-

«Kelip qalar, Makaryajan qısınba».

***

Quyash kúlip, aspan jerge nur tókti, Sáwle shashıp, jarqırattı jer kókti, Jáyhun dárya sıldır-sıldır atılıp,

Boz jorǵaday sekiriwin údetti.

Jet betiniń qarı ketip, dolanıp, Bay tábiyat ǵáziynesin dóretti.

Ekpin samal qoltıǵınan qıdıqlap, Talpındırdı japıraqlı terekti.

Jalǵız atlı dushpanınan párwaysız, Kiyatırǵan Ayaz - naǵız júrekli.

Hasıl topıraq jasıl gilem jamıldı, Daraq bórtip, kók monshaqlar taǵındı.

Jipek hawa saǵınǵanday, sıypalap, Boy balqıtıp, shımbırlatar janıńdı.

Ushqır qıyal, alǵır qustay sharıqlap,

Jetkermeydi jeldey júyrik saǵımdı. Báhárinde ayra túsken ashıqlar

Súygen yarın bir kórmekke saǵındı. Sápuranıń oń jaǵınan kún tuwıpTap usınday súyiklisi tabıldı.

Házlik lebi shımbır-shımbır sezilip, Qırǵawıllar taranadı súzilip.

Úyrek, ǵazlar kárwan tartıp baratır, Kók monshaqtay qatar-qatar dizilip.

Sıbızǵı ses sıńqıldaǵan aq quwlar, Qanat qaǵıp, qonar kólge sızılıp, Ayaz júzdi sap hawanıń teńizin,

Jupar sepken kórinislerge qızıqıp. Geyde sonsha súyinedi júregi, Gey waqıtta, kókiregi buzılıp.

Adam kóńili hár nárseni oylaǵan, Jan-janıwar shadlıq penen oynaǵan.

Kólbuǵanıń dúńkildesken sestine Bárshe quslar dawıs qosıp sayraǵan. El de qısqı uyqısınan oyanıp,

Eńbek ushın beldi bkkkem baylaǵan. Sharwaları mal-qarasın tólletip, Diyxanları jer súrip, qos aydaǵan. Jańa kelgen ashıq júzli arıwdıń, Diydarına hesh bir maqluq toymaǵan.

Taw tósinde, jaltıraydı aq bulaq, Keleberdi jigit atın shapqılap. Olay-bulay, qadap óter kózlerin, Qorqınıshlı dushpanınan saq biraq. Kúndiz bórki jalt-jult eter basında, Dóńgelenip kún astında jaltırap. Jelbiretip kóyleksheniń shashaǵın, Uytqıp keler jer júregi-kók qulaq. Birde jelip, geyde shawıp janıwar, Selteń etse órshelener qattıraq.

Aǵılarma at tuyaǵı qızbasa. Jawǵa erdiń kókiregi muzlasa,

Eritpeydi jıllılıǵı báhárdiń,

Em bolmaydı qayǵı dárti sızlasa. Zárre ǵana jeńilleter júregin, Oy-pikrin ashıqlıqtan qozǵasa. Qusqa dúnya keńliginen ne payda, Erkin ushıp, qanatların jazbasa.

Awzın ashqan ájdarhalar ańlıp júr, Bir úlken kúsh ordaların buzbasa.

«Diywanalar elin barıp sharlasın,- Qala menen awılların barlasın»- Degennen soń, bilip qayttı jansızlar,

Gezip júrip Dáwqaranıń sharwasın. Kókshe birden bes batırın jumsadı,

Dawam etip buyrıǵınıń jalǵasın: «Ayaz quldı tutıp, tiri ákeliń,

Hesh bir qulda bunday nárse bolmasın.

Eldi jıynap ortasında xalıqtıń Kózlerine quydırtaman qorǵasın»-

Alıp kelgen, Kóksheniń bul pármanın, Qaraqshılar qańırap qalǵan arnanıń,

Ishi menen ańlıp júrip mıshıqtay, Shamaladı qay jerlerge barǵanın.

Qol shoshaytıp tanıp qaldı sırtınan, Japar elden tartıp alǵan tarlanın.

Usı búgin sol Ayazdıń moynına,

Dushpan qayttan ildirmekshi qarmaǵın.

Say ishinde qılıshları selteńlep, Jılısadı páti menen jorǵanıń.

Bul báleden biyxabar-aw Ayazım, Awhalına kózim jetip, ayadım.

Jaw qızılbas óshirmekshi dúnyadan Ótekeńniń qalǵan, genje tuyaǵın, Adam janın túrshiktirer kórgende Dushpanlardıń sekil menen sıyaǵın.

Ishi maylı, kúler olar mırsıldap, Usı búgin kisenlewge ayaǵın,

Qayttı jigit jılqıshını aralap, Bılǵańlatıp jalǵız qurıq tayaǵın.

Attan túsip, tusaw saldı júyrikke. Kóklesin dep, jiberdi de súyrikke, Jata ketti, er-toqımın dastanıp, Shoǵırlanıp qum úyilgen biyikte. Oyında joq, ańlıp júrgen dushpanı, Jas jigittiń biyǵamlıǵı deyik pe! Jas ta bolsa, jawızlıǵı dushpannıń, Kórip edi baslarına tiyip te.

Uslap, kózge quydırǵanda qorǵasın, Shiyrin janı qalay shıdar kúyikke!

Mártlik dańqı qara jerdi qaq jarıp, El ishinde jańǵırmaqta maqtalıp, Sápuwranı shaqırtqızıp qasına,

Aqshamında otırıspa atqarıp, Qız-jigitler qurıp úlken tamasha, Kórgen emes bir-birinen saqlanıp, Tún jarpında shıqtı jigit sháhárden, Qurbı menen qurdasların jatqarıp Sharshap házir kózi ilinip baratır, Qaydan bilsin jaw turǵanın oqtalıp.

Qara quslar sarqıp ótti ólik dep, Júrgen jawlar qasqırlarǵa eliklep,

Tarbayaqlap shıǵıp qumnıń basına, Jatqan jandı shırmap aldı kelip tek.

Sol waqıtta Ayaz shorshıp oyanıp,

Birewine judırıqtı berip kep,-

Órre tursa ayaqları baylawlı, Kelip qalǵan dushpanında sherik kóp, Qaytıp barıp, jaw azabın kórgennen,

Qayıl edi kete ǵoysa ólip tek.

Tap bolıptı juwhalıqtıń zorına, Shırmatılǵan jazdırmastay torına,

Endi bunı kóriw qayda dúnyada, Ata menen anasına, yarına!

Jılaǵanda, kimler ortaq boladı, Er jigittiń qayǵı menen zarına.

At ústine kese artıp óliktey, Dırdı sermep bas hám ayaqlarına,

«Batır», «qul» - dep ermek etip mazaqlap, Oqtay, tiydi namısına, arına.

Ózlerine baxıt sanap bul isti, Oq jılanday ısqırısıp kúlisti.

Qırdan kiyik tutıp alǵan mergendey, Jalaqlasıp, qoqań-qoqań, júristi.

Talay jannıń qanın tókken gázzaplar, Reyimsiz azaplawǵa kiristi.

«Tiri keltir»-degen buyrıq bolmasa, Urar edi jalaqlatıp qılıshtı.

Jaw jolına bende bolǵan jas jigit,

Sır bildirmey óliw ushın tırıstı.

Ot quyını júreginde boradı, Jas jolawshı jar basınan qaradı: Bes adamnıń bir adamǵa hiylesin

Bastan-ayaq kóredi de turadı. Shıdatpastan adamshılıq namısı,

Soǵan qaray attıń basın buradı, Jolawshımız megzemeydi ózgege,-

Aybatlıraq atı menen jaraǵı. Uzaq mánzil qıyalardan jol shegip,

Keldi áne orıstıń zor qıranı!

Esken jeldey jetip bardı gúrildep:

-Múmkin bolsa, jol silteńiz biriń,-dep, Ádeplilik, ikramlılıq kórsetip, Juwap kútip turıp edi kúlimlep. Aldı menen tutqın jigit til qattı:

-Paromonǵa uqsamay ma túriń?-dep.

Ań-tań bolıp: «Awa» degen sózden soń,

Kim ekenin aytıp berdi birimlep.

Jolawshınıń tolqınlandı júregi, Bir quwanıp, bir qıynalıp, dirildep.

Birew ayttı:-Qashıp ketken qulım,-dep, Tutqın ayttı:-Shıqqan emes pulıń – dep,- Sizler menen bir shayqasıp ólmedim,

Ǵápilette shırmatıldı qolım! – dep. Qonaq ayttı:-Jańa kelgen adamman,

Bilmey turman elińizdiń sırın kóp. Márt bolsańız ayaq qolın jazdırıp,

Jekme-jekke qáne qarsı turıń!- dep, Dushpan buǵan qılıshların kóterdi:

-Qımbat emes ózińniń de qunıń! - dep.

Yar xabarı, jolawshını más qıldı, Jalınlatıp kúsh-jigerin tastırdı. Namıslanıp qabaǵınan qar jawıp, Bel bayladı, qutqarıwǵa jas quldı. Qınabınan jarqıldatıp qılıshın, Dushpanlardı albıratıp, sastırdı.

Eregisse, qoyan quwǵan, búrkittey,

Birim-birim jayratajaq qasqırdı. Heshbir háyle - páylesine qaratpay, Jas jigittiń ayaq-qolın jazdırdı!

Jaqsılıq - dúr, saqlanadı kir juqpay, Jamanlıq - kir, basqa túsken qırsıqtay. Betlerine salıq bolar jamannıń, Mańnaydaǵı badırayǵan tırtıqtay.

Kúsh táǵdiri birden birge ózgerip, Awıp ketti zırıldaǵan urshıqtay.

Ayaqların qıya bassa dushpanlar, Eki batır shertilip tur mıltıqtay. Jańa ǵana, ısqırısqan, jılanlar,

Shúyik boldı, qus talaǵan, shımshıqtay.

Jaraq ketti, kúsh te ketti dushpannan,

Artıq emes qaptı tesken tıshqannan.