Tilewbergen Jumamuratov Makarya-sulıw

Uyalıp zárre turdı da toqtap: - Sawǵanı biyik asırdıń maqtap.

Úlkeyttiń dostım asıqtay zattı, Turmaydı sirá, maqtawǵa qattı. Siz aytqan sózge uyalıp turman,

Sizlerdey dosqa, janım da qurban.

Úyrengen edim ananıń jolın, Toqılǵan shatırash - ózimniń qolım. Kiyedi bizde shatırash kóylek, Atın da onıń ataydı sóy dep.

Ulıqlar oynar shatırash oyın,

Estelik bolsın dep edi oyım, Súykimli sawǵa, etkenmen dosqa,

Máni joq onda usınnan basqa, -

Dedi de dostın qushaqlap súydi.

- Al, endi onı qoyayıq,- deydi. Jetiklew bilse orıstıń tilin,-

Ózine úlken sanadı bilim. Hár kúni gileń sózlikler jazıp, Jıynadı kem-kem bilimge azıq.

III

Gápti endi shubaltpayıq alısqa, Ońashada ushırap qalǵan eki jas,

Tún ortası, jarqırap tur panıs ta, Qız hám jigit oynap otır shatırash.

Jaqın jayda gúbirlesken dawıslar, Buǵan kelip hesh bir selteń berilmes,

Oyında da ıshqı menen namıs bar, Qoldan kelse hesh bir adam jeńilmes.

Ayday ashıq terezeniń ishinde, Jipek samal jelpip óter betlerden, Sheshek atıp jazǵı túnniń keshinde, Jupar gúldiń, sap hawasın jetkergen.

Qız jigitke kóz astınan qaraydı, Qarshıǵaday qıyallanǵan, naz benen,

Uwıljıǵan polat dene, shıraylı, Taw búrkittey jigit otır qız benen.

Bir-birine mıyıq tartıp kúlimlep,

Uyalshaqlaw qıyamaylap qarasqan, Ara-tura:- Al endi siz júrińdep,

Álipayım sózleri de jarasqan.

Qalayınsha gezlesti bul, eki jas,

Orıs jigit, Aziyanıń dilbarı,

Ekewi de jarasıqlı qálem qas,

Bir-birine kózleriniń qumarı.

***

Áwelden jigit baslap shatırashtı,- Júristiń nóker menen aldın ashtı, Birewin qız da, qarsı aydaǵanda, Keyingi aldıńǵınıń izin bastı.

Zımırap aǵa ásker, alǵa astı, Dushpannıń nókerine aralastı, Qızdıń atı qıyalap sekirgende, Jigittiń sárkardası tura qashtı…..

Solaysha kete berdi gúres qızıp, Jorıqtıń birewinen biri qızıq,

At, top hám alamanǵa, lıqqa tolı, Sawashqa maydan bolǵan, ala sızıq.

Qozǵayın, endi gápti sóz basınan, (Oqıdım burınǵınıń jazbasınan) Bul jerde, Makaryanı kórip tursız,

Qápelimde birewler jeńedi dep.

Bay júrgen oyınshı-tek «men edi» - dep, (Óziniń de tilekles kómegi kóp),

Oylaǵan emes edi hesh waqıtta, Qalay shatırash oynadı qız basınan?

Óz elinde maqtasar bul jetikti, Xan menen beklerge de úyretipti,

Oynawǵa hesh bir júrek dawamastan,

Dáwqaranıń aldında iybetipti.

Qızıp ketse oyınǵa óli qumar, Mardıyıp otıradı tasıp dimar,

Áwelden, óz-ózine isengendey, Oyınnıń, aqırında jeńip shıǵar.

Kelgen soń da Arzamas qalasına, Waqıt tawıp, sawdanıń arasında, Talay menen shayqasıp, kúsh kórsetip,

Tamasha tań qaldırdı ırasında.

Sonlıqtan, óz kóńilin áyledi shad, «Shatırashqa jetik» - dep kóterdi at.

Átteń biraq jas ǵana orıs jigit,

Bunı bir kún sulqıytıp, etipti mat.

Qaytalasa - taǵı da uttı, saspay, Bul namıs, Dáwqaraǵa tiydi tastay,

Jawqıldap júretuǵın ashıq minezBult bolıp túnertipti, qabaq ashpay.

Uqsaydı sharshap-talıp, boldırǵanǵa, Awırıw-uwız-uyın taldırǵanǵa, Ózine bunday tásir etpes edi,

Urıǵa, altın-zerin aldırǵanda.

Gezlestirdi usınday patırattı, Duz-dám tatpay eki kún úyde jattı,

Makarya aytpasa da bilgen eken,

Atanıń miyzamınan oqıp xattı.

Álpinen-aq, bul istiń bárin sezgen, Sońınan, sorastırıp bildi tezden,

Qolına kitap alıp oqıp berdi, Búrınları jazılǵan naqıl sózden:

«Jeńilmes adamman dew - maqul bolmas» «Utılsa, ózin xorlaw - aqıl bolmas».

«Adam geyde jeńedi, jeńiledi. Dúnyada oq ótpestey, batır bolmas»…

Tımsallap, kitap sózin bildiripti, «Shahnamadan» mısallar keltiripti,

Erkelik nazı menen, sózi menen,

Atasın, shaqaq atıp, kúldiripti.

- Yaqshı, men arsınǵandı qoydım,-deydi, Júregime, dáridey tiydiń,-deydi,

Shınında, sonsha nege oylandım, - dep, Dúr silkinip, túrgelip, kiyim kiydi.

Sonlıqtan, qız quwandı, alaqaylap,

Sońınan, bılay dedi bir is oylap:

- Qáytedi, sizdi utqan kisi menen,

Sınassam, bir saparǵa ózim oynap?-

Degen sózge atası boldı hayran: «Úyrendi shatırashtı qızım qaydan?» «Aqıl jastan jıynalar» - degen sóz bar, Burınǵılar bilgen aw, usındaydan.

Ya bir, turmıs teńizin júzgen emes,

Burınnan hesh bir eldi gezgen emes,

Úlken menen shatırash oynaǵanın,

Hesh waqıtta, júregim sezgen emes.

Tek ǵana, aqshamında janıp shıra, Qızlar menen oynasıp ara-tura, Ermek etip jur ǵoy dep, kóńil bermey, Mensinbegen edim-aw bunı sirá!

Men endi ókinbeyin onıń ushın, Írayın qaytarmayın etip qısım,

«Kúsh atasın tıńlamas», - degen sóz bar, Sınasıp kóre bersin, aqıl kúshin» -

Dep oylap shaqırtqan soń kelip bayǵa,

Jas jigit kirgizildi, awlaq jayǵa, Tulǵası Úristemdey, kelip qalǵan,

Tusi uqsas jarqırap tuwǵan ayǵa.

Jas bolsa da, dáw menen alısqanday, Aybatlı omırawı arıslanday, Kulimlegen kórkine jarasıqlı,

Sımbatı Yusip penen jarısqanday.

Hasıl beshpent kiyingen, sádep penen, Isi joq jırtaqlaǵan ádet penen, Sóylegende, dalaǵa ılaqpastan, Mánili sóz aytadı, ádep penen.

Paramon, dep bildirgen edi atın, Aytqan joq onnan basqa haslı-atın, Dáwqaranıń ózi de ardaqladı, Xosh minez, sıpayılıq saltanatın.

Kóriwden-aq ıqlası ketip edi,

(Dáwqara orıs tilge jetik edi), Tek onı shatırashtan utqanlıǵı, Shamalı óńmenine ótip edi.

Sonda da, júzi jaynap kúlimledi, -Bárekella, xosh keldiń ulım!- dedi, Álpi alısqan mazalı sózlerinen,

Iynedey jatlıq belgi bilinbedi.

Gey qartlarda ádet ǵoy - adam baqlaw, Qátesin aytpay, geyde ishte saqlaw,

Paramonnan qurttay min tabılmaydı, Mázi jaslıq minez bar, uyalshaqlaw.

Kórgenli óskenligi attan anıq, Az bolsa da, sózine qaldı qanıp,

Makarya perishtedey, jalt etkende, Lal bolıp qaldı jigit, esten tanıp.

Umıtıp jer – jáhándi, dúnya-maldı, Bir ot sharpıp júregin qıynay qaldı.

Tús kórip oyanǵanday meń-zeń bolıp, Es-aqılın kúsh penen jıynap aldı.

Ósken qız, hesh waqıtta saǵı sınbay, Taranǵan, Kúnshıǵıstıń tawısınday,

-Sálem, - dep, appaq tisi ashılǵanda, Lapızı sıbızǵınıń dawısınday.

Júzinen sezdirmedi ishki sırın,

Jigitten xabarı bar edi burın. Lyudmilanıń aǵası ekenligin

Bilip aldı, basqasın qoya turıń.

Atası tayınladı bólek jaydı,

Gey-geyde jetkizipti awqat–shaydı,

Ekewi alań bolmay oynasın dep, Ózi de, qaptalına juwımaydı.

Baydıń turǵan úyiniń edi qası, Baslanǵan, usılayınsha oyın bası.

Tıq-tıq etip gúmilji esitiler,

Qız,- jigit, gezek-gezek, kóshken tası…

- Taǵı da, oynaw ushın kelemen be? – Periyzat ıntıq penen qarap qaldı,

Dedi,Qos jigittulparminerdealǵa súrip,telegejónelgendege, .

-Qáleseń, esik ashıq hár kún sayın, - Dep, uzatıp jigitti, qaldı bayıń.

Tún jarpında dosların jámlestirip, Aspanǵa shıńǵıtıptı malaqayın.

- Shadlıman, shúkir! – dedi kópke qarap, Quwanıshqa tartıldı gúlgin sharap,

- Makarya qız jetikti jeńipti! – dep

Awızdan awızlarǵa ketti tarap.

Xóshirey mánzereden alǵan báhar, Kósheleri jańlaǵan, hásem sháhár, Makaryanı úyindey álpeshledi,

Jatsınıp júrse de ol, kelgen máhál.

Tilese, ne keregi tabıladı, Álbette tuwǵan jurtın saǵınadı, Sonda da, el saǵınǵan saǵınıshı,

Bundaǵı, tamashaǵa baǵınadı.

Tabılıp, Lyudmiladay neshe qurdas, Úyrenip paldan tatıw boldı joldas,

Kórmegen qızıqların kóriw ushın, Qıdırıp, kóbinese úyde turmas.

At jegilgen telegen zımırap átse, Qońırawın sıńǵırlatıp keler keshte,

Qız quwansa - ataǵa bázi-bayram.

Gúmanlı pikir sirá túspes eske.

Eske almas, qızınıń erjetkenin, Íssı samal júregin terbetkenin,

Ashıq otı deneni qaplap alsa,

Paydası joq ekenin emletkenniń.

Bilmeydi, óz qızınıń ármanın da, Sumlıq joq pikiriniń qırmanında, Sezbepti Paramonnıń qarındası-

Lyudmilaǵa qonaqqa barǵanın da.

Sayranlap jasıl orman qırı-oyın.

Sazlar menen jańǵırtıp dárya boyın, Aq bilek súyiklige shırmatılıp, Qaydan bilsin júrgenin salıp oyın.

-«Kelgeli eki aydan ótti asıp, Mákejan usı kúnde kettiń azıp?

El saǵınsań qaytamız, shıda – deydi. Bayqamastan, ketkenin qoldan qazıq.

Bar deydigi - bazarǵa názer salıw, Wájlerdi qımbat satıw, arzan alıw.

Baylıǵınıń, aǵılǵan bulaǵına, Dárya qosıp, Qarun bay bola qalıw.

Zatların qımbat dese, qımbat sattı, Arzan aldı júz túrli hasıl zattı, Qaytıwǵa, meyil berip júrgeninde, Gezlestirdi shamalı patırattı.

Bay otır, mine ózi úlken oyda,

Sawdadan kórgen menen sonsha payda,

Júrekte, bir azıraq gúptiktey bar, Tunjırap qalatuǵın usındayda.

Knyaz benen gezlesken, xosh xabarı,

Nege tolıq aytılmay, bul saparı, Tiliniń túbirinde túyinshiklep, Sandıǵı ashılmay tur onnan arı.

Nege dım tolǵanadı, oyǵa batıp? Dosları álleqashan qalǵan jatıp,

Simirip, tartıp turıp, jazdıradı, Qurkur shılım tútinin, burqıratıp.

Paramon kelip turǵan ara-tura,

Búgin de, otırıptı janıp shıra, Gezek-gezek utadı, utıladı,

Bulardıń bir qıyalı bar ma sirá!

«Ne sebep terezeler ilik endi?»- Dep oylap, házir ǵana gúdiklendi. Qapısına jaqınlaw barıńqırap, Tıńlap kórse, qulaǵın túrip endi:

-Jaralandım, tústim de jarıspaqqa, Oyında anaw - mınaw tarıssaq ta,

Júregimdi, suwırıp tutqın etip,

Keteyin dep tursań-aw, alıs jaqqa.

Sırlasıp ayttım barlıq bilgenimdi, Mat ettiń oynaǵanım, kúlgenimdi, Ómirimniń jánneti dep oylayman, Seniń menen gezlesken kúnlerimdi.

Sózimde bolmas, meniń zárre qılap, Úmitim, sınǵan jayday, qaldı qulap, Seni, kórip, ajarım engen menen,

Bawırım, túni boyı shıǵar jılap.

Sende de pák muxabbat qozǵalǵanın, Shek qoymay, sezip júrmen, abzal janım.

Ózime sensiz dúnya - qarańǵılıq. Moyınlayman, ómirim az qalǵanın.

Qıymaydı atań seni mendey jasqa, Sebebi, eli alıs, dini basqa.

Ózińnen de esittim usı gápti,

Bas iysem de, jalınısh keter bosqa.

Qanday baxıt-otırsaq kúlip-oynap, Qamıqpa bir azıraq esti jıynap,

Sonshelli óksigennen ne payda bar, Eki jannıń júregin teńdey qıynap!...-

Deydi bul, qız solqıldar betin jawıp, Sırtta adam barınan etpey qáwip, -Maǵan da sensiz ómir qarańǵı gór, Qaytadan tiriltpeseń, izlep tawıp.

Qıynaydı júrek tolı ottay árman, Kúni-tún zor qayǵıǵa shalıǵarman,

Izlep barsań anamnıń miyrimi mol,

Sırımdı ashıq aytıp jalınarman….

-Ólmesem izińdemen!-desip edi, Ortada jarı ashıq esik edi,

Hesh xannan qáwetersiz, qız atası. Olardıń hámme gápin esitedi.

Kele sala:-Toqtat!-dep urıstı da, Shappaq boldı, ákelip qılıshtı da.

Atalıq ayanıshı jeńip shıqtı, Ashıwı, suw seripkendey suwıstı da.

Sezdi ol qızǵa, jigit unaǵanın, Burın hesh sır bildirmey, shıdaǵanın. Es engeli, tap házir, kórip otır,

Qızınıń eń birinshi jılaǵanın.

Sonda da mise tutpay kózdiń jasın, Artınıp-tartındı da bar dúnyasın, Erteńine jel quwǵan bulttay, kóship,

Atlap shıqtı sháhárdiń bosaǵasın.

Kún batıp, qarańǵılıq boldı aldı, Makarya jılay-jılay kózi taldı,

Lyudmila, Paramonday jan súyerler, Kárwannıń kóshkenin de bilmey qaldı.

Bay, qızın bógenekke salıp qoydı, Qız otırdı, júregi janıp, oylı, Sonshama, alıp ushqan quwanıshlar, Arzamas sháhárinde qalıp qoydı.

-«Bul jurtqa endi qaytıp kelemenbe, Jer alıs, duwsharlaspay ólemen be?!

Hár kimge eń súyikli birew eken,

Dúnyaǵa adam bolıp dóregende.

Jasımnan, palapanday qanat qaqtım, Erjetip, súyiklimdi bunnan taptım,

Egerde eki kóńil jaraspasa,

Adamǵa keregi ne dáwlet-baqtıń?

Ashıqtıń sesti kelmes qulaǵıma, Ómirimniń úmiti quladıma?- Degendey, qorqınısh oy tolqınladı Qapalı qız kóńiliniń bulaǵına.

Tábiyat qáhári de kelip qattı, Aspannıń astı gúwlep jalın attı.

Gúldirmama kempirdi ashıw kernep, Tóbeden dańǵarasın dańǵırlattı.

Kárwanlar qalıń orman saǵaladı, Dúbeley, jaw bóridey qamaladı.

-Pánt berip keteseń be, -degendey-aq. Qara bult jańbır menen sabaladı.

Jawrattı gúzdiń túni, bolıp qıstay, Bult shabısıp jarıstı, asıǵıstay, Baratır Makaryanıń kóńili sayrap, Qápestegi, bánt bolǵan búlbil qustay.

Doslarım, otırsız ba, qulaq asıp, Shadlıman jazǵanımdı kórse xalıq, Bul qızdıń jay-jaǵdayı boldı ayan,

Qaytayıq jigitten de, xabar alıp.

IV

Paramonnıń sınǵan saǵı. Oyın biylep ketkeli,

Ózin bekkem tutsadaǵı, Íradası jetpedi.

Basqa jaqqa burmaq ushın, Qıyalına dem berip,

Salǵan menen qansha kúshin, Jeńbek múshkil, meńgerip.

Kókirekke sıymasa da,

Oy, tolqınnıń azabı,-

Bir jaǵınan, qıynasa da, Bir jaǵınan - mazalı.

Súyiklisi turǵanday-aq, Kóz aldında kúlimlep, Názik kórki bastan -ayaq

Elesleydi birimlep.

Súp-súykimli qız jılwası,- Qayǵısına tayanısh,

Sońǵı kúngi kózdiń jasıEsten shıqpas ayanısh!

Sonı kórip ketip edi, Janıp júrek shoq bolıp.

Óńmenine ótip edi Monshaq jası, oq bolıp.

Júreksinbey barıwǵa da, Qaldı qattı azapqa, Xabarshısı Lyudmila da Ketip edi uzaqqa.

Jan súyeri ketip qalsa,

Gózlep uzaq qıyanı, Kóp qayǵırar eske alsa, Jigit sharlap dunyanı.

«Túbi - tereń, dumanlı jar, Asqar shıńnıń basında,

Ayday arıw Makarya bar,

Paramonnıń qasında.

-Kóp qıynaldıq sharshap-talıp,

Taw basına asqanda, Qustay, qanat baylap alıp,

Ushayın ba aspanǵa?

Ya mınaw bir tereń jarǵa, Túseyin be sekirip?

Júregime saldı jara,- Dep eńireydi ókirip.

-Jılay berme kóp qıynalıp, Meni wayran eterseń.

Saq bolmasań miy aynalıp,

Tawdan, qulap keterseń!-

Degen shaqta dúnya júzin, Qarańǵılıq qapladı..

Baylandı da jigit kózi, Periyzatın tappadı.

-Qayda kettiń, dawıs bershi!- Súrenledi tınbastan.

- Kórinbeyseń maǵan ershi! - Ses shıqpaydı dım haslan!

Olay-bulay qarmalaqlap,

Tabıw ushın asıqtı. Mıń qaweter oydı qaplap, Jigit kózden jas shıqtı.

-Dawıs bermey shıdadıń ba, Turıp ediń jaqında,

Ya tik jardan quladıńba, Sıyar emes aqılǵa?!-

Dep, jigittiń tarǵıllanıp,

Esitiler dawısı. Demi qısıp, esten tanıp,

Tuwlap qıyal aǵısı.

Jarq etti de, tawdıń bası, Qarańǵılıq taradı.

Birge kelgen Makaryası,

Bult ústinde baradı!

Biyik tawdıń bas jarınday, Jıljıp samal órine,

Qalay turǵan bult jarılmay, Káramat pa, peri me?!

Qız bılǵaydı oramalın,

Sesti jetpes qulaqqa.

Kórdi jigit qaraǵanın, Ǵayıp boldı biraqta.

Jigit jalǵız, panasız tur, Bálent shıńnıń basında, Shorshıp ketse, anası tur,

Gúmis káttiń qasında.

-Haplıǵasań bunsha nege, Kóp qısıldıń, shıraǵım,

Kórindi me ǵárip áke, «Joǵaldıń»,- dep jıladıń?!

Kórmep edim, kópten beri, Kózińnen, jas aqqanın,

Sol, anańnıń qorqqan jeri, Deniń sawma, ayt, janım? –

Dedi ana jılamsırap, Basın sıypap erkeniń,

Bildirmedi jigit biraq,

Túsindegi kórgenin.

-Awırmadım, jaman oydı,

Eske alma, apa,-dep.