Mixail Sholoxov - Ashılǵan tıń

81

oyǵa shúmdi, endi Shalıy emes, ózi qolına shóp ornına jerden tawıp alǵan tot basqan kishkene shuruptı alıp aylandıra basladı. Qıyal súrgen minutlarda kózine ne tússe sonı qolına alıp aylandırıp, tawlawdı talap etetuǵın túsiniksiz ádet kópshilikke tán...

Kún álle qashan awǵan edi. Saya qashıp, tikke túsip turǵan ıssı quyash nurları ustaxananıń shım menen jabılıp shókken, ústine boyan shıǵıp ketken tóbesin, soǵan jaqın jerde turǵan oraq mashinaların, jol dógeregindegi shań basqan shóplerdi lep penen qızdırıp tur. Gremyachiy Log ústinde túski jım-jırtlıq múlgip tur. Úylerdiń terezeleriniń qaqpaqları jabılǵan, kóshede bir de adam kórinbeydi, hátteki tar kóshelerde oynaqlap shawıp júrgen buzawlar da jap betke ketip, aq tal menen qızıl taldıń qoyıw sayalarına jasırınǵan. Al Davıdov penen Shalıy bolsa kúnniń aptabında ele otır.

-Ustaxanaǵa, salqın jerge barayıq, men bunday ıssıǵa kónlikkenim joq, - dedi Shalıy jıltır bası ham betindegi terdi sıpırıp atırıp, ıssıǵa shıdamay, - Eski temir ustası ǵarrı báybishe menen birdey boladı: olar kúndi jaqsı kórmeydi, pútkil ómirin - hár qaysısı ózinshe - salqın sayada ótkeredi...

Olar ustaxananıń arqa tárepindegi sayaǵa, ıssı jerge barıp otırdı. Davıdovqa ábden tıǵılıp Shalıy tap páshekke oralıp qalǵan hárredey bolıp gúwildewi menen áńgimesin basladı.

-Xoprovtı hayalı menen óltirdi. Nege óltirdi? Máslik qılıp pa? Joq, ol olay emes, jipp... Bir bálesi bolǵannan soń óltirgen. Adamdı hesh jerde hesh nárse joq óltire bermeydi. Men ózimniń akmaq ǵarrı aqılım menen bılayınsha oy juwırtaman: eger ol Sovet vlastına jaqpaǵanda - qamaqqa alıp jasırmastan húkim menen atıp óltirgen bolar edi, haw onı bildirmey urılarday túnde, onnan qalsa hayalı menen qosa urıp óltirdi ǵoy, demek ol sovet vlastınıń dushpanlarına jaqpay qalǵan, onnan basqa hesh nárse bolıwı da múmkin emes! Onıń hayalın nege óltirgen dep otırsań, men sennen sorayın? Qatın óltirgen adamlardı tanımawı hám olardı húkimetke aytıp qoymawı ushın, sebebi sol! Ólgenniń bolsa tili joq, kewlin tınısh boladı, jigit... Onnan basqa hesh nárse bolıwı da múmkin emes, men saǵan kesip aytıp otırman.

-Aytayıq bunıń bárin biz senisiz-aq biletuǵın, ańlaytuǵın bolayıq, biraq mine kim óltirgenligin haqıyqatında hesh kim bilmeydi ǵoy. - Davıdov úndemey turdı da, hiylelik qılıp taǵı: - Onı hesh waqta hesh kimniń biliwi múmkin de emes! - dep qoydı.

Shalıy onıń keyingi sózin esitpegendey túr berdi. Ol qop-qoyıw bolıp aǵarıp kiyatırǵan saqalın tutamlap, ırjıyıp kúldi:

-Saya janıńnıń ráháti eken ǵoy. Bayaǵı waqta mende sonday bir awhal boldı, jigit. Biyday oraqtıń aldında men Tavriyalı bir bayǵa arbasınıń tórt degershigin ońlap berdim. Ele esimde, sol shárshembi kúnimedi janım, juma kúnimedi, áytewir sátsiz kúni edi, ol degershigin alıp ketiwge keldi. Meniń menen esaplastı, islegen isimdi maqtadı, azǵana bir nárse shıǵarıp araq aldı, degershiklerin alıp ketiw ushın atlı kelgen xızmetkerlerin de shaqırdı. Ishtik. Keyininen men de bir nárse shıǵarıp araq aldım. Onı da ishtik. Bul bay adam ózi xoxol, biraq baylardıń ishinde siyrek ushırasatuǵın jaqsı adam edi. Áne sonıń menen onıń otırısqısı kelip qaldı. Mende bolsa jumıstıń qızıp turǵan waqtı, hár qıylı zakaz degenler úyin-úyin bolıp atır. Men oǵan: «Trofim Denisovich, sen ishiwińdi xızmetkerleriń menen dawam ete ber, meni bosat, jigit, otıra almayman, jumısım kóp», - dep ótinish ettim. Ol buǵan kelisim berdi. Olar araq ishiwin dawam etip qala berdi de, men ustaxanaǵa kettim. Basımnıń ishi gúwildi, biraq tentireklemeymen, qolım da óz erkimde, al endi solay da bolsa oǵırı máspen, jigit. Bul masqarashılıqtıń ústine ustaxananıń aldına qońırawlı troyka kelip toqtadı. Maydanǵa shıqtım. Tóbesine zont tutıp jeńil sheten tarantasta biziń okrugimizdiń bári biletuǵın pomeshik Selivanov otır. Ol ózi ólip ketken gárdik hám dúnyaǵa kelmegen qásiyetsiz edi... Onıń appaq sup-sur, tap diywalday bolıp ketken arbakeshi qolı qaltırap shep táreptegi tınımsız attıń qamıt bawın sheship

82

atır. Ol abaylamay qalǵan eken. Jolda attıń taǵası túsip qalıptı, áne sonıń ushın jańaǵı bay onıń janın kelige qamap atır: «Sen sondaysań, sen ondaysań, seni ornıńnan bosatıp taslayman, tyurmaǵa salaman, seniń kesirińnen men poezdan qalıp qoyatuǵın boldım» taǵı soǵan qusaǵan bir bálelerdi jawdırıp tur. Biziń Don tárepimiz de jigit patshashılıq waqıtında da kazaklar pomeshik aldında onsha dizege qona qoymaydı. Mına Selivanov degeniń ne ózi: eń bay pomeshik ekenine qaramastan men onıń betine bir túpirsem deymen. Men araqtan sol másligim menen maydanǵa shıǵıp onıń arbakeshke azap berip atırǵanına esik aldında qulaq salıp turman. Ǵıjırdanım qaynap baratır. Selivanov meni kórip qalıp: «Hey, usta beri kel!» dep harıldadı. Men oǵan: «kerek bolsam óziń kel» deyin dep edim, biraq basqa pikirge keldim: oǵan qarap jaqın adamımnıń aldına baratuǵınday bolıp kúlip kiyatırman, tarantastıń qasına kelip qolımdı sozdım da: «salamatsız ba, aǵayinim! Hal-jaǵdaylar qalay?» - dedim. Onıń hayranı shıqqanlıqtan murnınıń ústindegi altın kóz áynegi túsip ketti; eger kóz áynegi qara bawı menen baylanıp qoyılmaǵanda shılpárshe bolatuǵın edi? Ol kóz áynegin murnınıń ústine qaytadan kiyip atır, al men oǵan qolımdı sozıwım menen turman, qolım bolsa kúyedey qap-qara hám kir-kir edi. Ol meniń qolıma kózi túspegendey túr berip, ashshı nársege tili tiyip ketkendey bolıp betin jıyırıp, tisinin arası menen «sen ne, máspiseń? Tuyaǵıńdı kimge sozıp otırsań óziń, betbásher bále? - dedi» - Nege bilmeyin, júdá jaqsı bilemen kimge sozıp atırǵanımdı - dedim. Seniń menen bizler tuwısqan aǵa-inideymiz: sen zonttıń astında kúnnen saqlanasań, al men bolsam - ustaxanada tamnıń tóbesi menen saqlanaman; men jumıs kúni bolsa da iship alǵanman, sen bunı durıs ańlap otırsań, biraq sen de jumıs adamı qusap tek ekshembi kúnleri ǵana emes, basqa kúnleri de ishetuǵın bolıwıń kerek: murnıń qıpqızıl bolıp turıptı. Soǵan qaraǵanda biz ekewimiz de aq súyeklerden bolıwımız kerek, basqa hesh nárse emes. Meyli, eger seniń qolıq aq, al meniń qolım qara bolǵanlıqtan maǵan qolıńdı bergiń kelmey turǵan bolsa, bul seniń hujdanıńa baylanıslı nárse. Ólsek, ekewimizde teńdey appaq bolamız».

Selivanov dım úndemedi, tek ǵana erinlerin qımıp, túsi ózgere berdi, «Ne atıńdı taǵalap beriw kerek pe? - dep soradım. - Biz bunı dem de pitkeremiz. Biraq sen arbakeshke biykar urısıp otırsań. Ol tili joq adam eken. Sen onnan da maǵan urıs. Seniń menen ustaxanaǵa barayıq, aǵayinim, esikti qattı jabayıq, sonnan keyin urısıp kór. Men ózim sonday júrekli adamlardı jaqsı keremen.»

Selivanovta ún joq, biraq túri kem-kem gá olay, gá bulay ózgere berdi. Birese bozaradı, birese qızaradı - al úndemeydi. Atına taǵa qaǵıp, tarantastıń qasına keldim. Ol meni kórmey turǵan adamday bolıp arbakeshke gúmis bir somlıqtı uzatıp:

«Ana surbetke ber» dedi. Men arbakeshten puldı alıp, tarantastın ishine Selivanovtın ayaǵınıń astına qaray ılaqtırıp jiberdim de, hayran qalǵanday bolıp kóz abaǵa kúlip: «Bunıń qalay, aǵayinim, usınday mayda nárse ushın da aǵayin, adamnan pul alıwǵa bola ma? Saǵan bergen qudayı sadaqam araqxanaǵa barıp, meniń sawlıǵıma araq alıp isherseń!» - dedim. Áne sonda jańaǵı pomeshigimniń túri boz da emes, qızıl da emes, al kóp-kómbek bolıp ketti; jińishke dawıs penen shińkildep: «Seniń den sawlıǵıń ushın... seniń sespey qatıwıń ushın, haramı kórgensiz, surbet, sicilist, úyiń kúygir seniń! Stanica atamanına aytaman! Tyurmada shiritemen!»

Davıdovtıń qattı kúlgeni sonshelli tap, ustaxananıń tóbesindegi bir topar shımshıq qorqıp dúr etip ushıp ketti. Shalıy mıyıǵın tartıwı menen temekisin orawǵa kiristi.

-Demek «aǵayiniń» menen kelispegen ekenseń daǵı? - dedi. Davıdov kúlkiden zorǵa sóylep.

-Kelispedik.

Ílaqtırıp kórsin. Pulın alıp qarasın batırdı. Bul jerde gáp púlda emes, inim, gáp...

- Onda ne de?

83

Davıdov jaslarday bolıp kewilli túrde kúlip edi, Shalıydıń da kewli jaynap sala berdi. Ol wahahalawı menen qolın siltep:

-Men biraz qısınıspaǵa túsip qaldım, - dedi.

-Aytaǵoysa, Sidorovich, nege soza bereseń? - Davıdov kúle-kúle jas aqqan kózleri menen

Shalıyǵa tigilip qaradı.

Al Shalıy bolsa tek ǵana qolın siltep, saqal basqan awzın aranday ashıp, juwan dawısı menen ǵarqıldap kúle beredi.

-Pay sen de, qáne ayt, soza berme! - dep jalındı Davıdov jańa ǵana sóylesip otırǵan áhmiyetli áńgimesin birden umıtıp, azǵana waqıt ház beretuǵın kúlkige birotala berilip ketip.

-Aytatuǵın nesi bar... Men ne dep edim ele! Ol meni surbet te dep atır, ońbaǵan da dep atır, turli bále dep sógip atır, axırında birotala tili awzına tıǵılıp buwlıǵıp tarantastı tepsiniwi menen: «Sicilist, pálen-tólen! Tyurmaǵa salaman!» dep baqırdı. Ol waqları men sicilist degenniń ne ekenin bilmeytuǵın edim. Revolyuciya degennin ne ekeninen xabarım bar edi dá, al «sicilistti» bilmeytuǵın edim, men onı adamǵa ótetuǵın jaman sóz dep oyladım. Oǵan juwap retinde men: «Sicilist sen óziń, iyttiń balası, kózim kórmesten burın joǵal bul jerden». - dedim.

Davıdovtın kúlkige qaytadan ishek-silesi qattı. Shalıy ol birotala kúlip bolǵansha toqtap turdı da, sózin dawam etti:

-Bir sutkadan keyin meni stanica atamanına alıp bardı. Ol mennen istiń qalay bolǵanın sorastırdı, óziń qusap kúldi de, stanicadaǵı adam qamaytuǵın jerge qamamastan bosatıp jiberdi. Ózi kámbaǵallıraq semyadan shıqqan oficer edi, sonlıqtan oǵan bir ápiwayı temirshi ustanıń bay pomeshiktin masqarasın shıǵarǵanı unap qaldı. Biraq meni shıǵarıp salardıń aldında ol maǵan bılay dedi: «Sen, kazak, ózińdi tutıńqırap jur, tilińdi jibere berme, házir jaqsı waqıt emes, búgin taǵa qaǵıp júrgen bolsań, erteń tap Sibirge jetkenshe tayǵanaqlamay aydalıp barıw ushın tórt ayaǵıńdı taǵalap beredi. - «Túsindińbe»? - «Túsindim, ullı mártebeli miyirmanım», - dedim, - «Qáne bar onda, qarańdı kórsetpe. Selivanovqa ıras sazayın berdim dermen» Áne, jigit, usınday da hádiyseler bolǵan edi...

Davıdov sóylemshek temir ustası menen xoshlaspaqshı bolıp ornınan túrgelip edi, biraq ol kóyleginiń jeńinen tartıp, qaytadan qaptalına otırǵızdı da kútilmegen jerden sorap qaldı:

-Sóytip Xoprovlardı kim óltirgenin hesh waqıtta da biliw múmkin emes deyseń be? Bul jerde, jigit, sen qátelesip otırsań. Biledi. Waqıt jetsin, qarap tur, bilgende haqıyqat biledi.

Túrine qaraǵanda ǵarrı bir nárse biletuǵınday kórindi, sonlıqtan Davıdov qımsa saqlamay ashıq sóylesiwge qaradı.

-Sen kimnen gúmán eteseń, Sidarovich? - dedi ol tuwrılap Shalıydıń qızǵısh qara kózlerine sınawshı kóz-qaras penen qarap.

Shalıy bir kóz tasladı da, bas tartqan túrde:

-Bul máselede, jigit, judá ańsat jańılısıp qetiwge de boladı... - dep juwap berdi.

-Qáne solay da bolsa?

Endi Shalıy taysalaqlamastan qolın Davıdovtıń dizesine salıp:

-Berman qara, járdemshim, wáde puldan qımbat: bir nárse bolıp qala qoysa usı ayttı demeyseń. Kelistikpe?

-Kelistik.

-Onda sol, bul is Lukichsiz bolǵan is emes. Men saǵan kesip aytıp otırman.

-Áne, aǵay-i-i-i-nim, - dedi sozıp al-salı shıqqan Davıdov.

-Men Selivanovtıń «aǵayini» edim, saǵan áke bolıwǵa da jarayman, - dedi Shalıy gijinip. - Men saǵan Xoprovlardı Yakov Lukich shawıp óltirgen dep atırǵanım joq ǵoy axırı, bul is onısız bolmaǵan bolıwı kerek dep otırman, eger quday aqılıńnan ayırmaǵan bolsa, sen buǵan túsiniwiń kerek ǵoy, jigit.

84

-Al dálili ne boladı?

-Sen ne, tergewshimiseń? - dep dálkek etti Shalıy.

-Íras áńgime bolǵan eken, sen dálkek etkendi qoyıp, barlıǵın jasırmay aytaber, Sidorovich. Jumbaq aytısıp otırıwımızdın hesh qanday keregi joq.

-Sennen jaqsı tergewshi shıqpaydı, - dedi Shalıy isenimli turde - Sen ózińdi basıp, hawlıqpay sabır et, men házir bárin aytıp beremen, aytıp bergende de birotola aytıp bereyin, sen ele kóz jasıńdı súrtip te úlgere almay qalarsań... Mine sen ya bar joq, ya tur joq Lushka menen baylanısıp qaldıń, ol seniń qay jarańa em edi? Sol shermende qatıńnan basqa qatın taba almadıń ba?

-Bul seniń jumısıń emes, - dep sózin bóldi Davıdov.

-Joq, jigit, bul tek meniń ǵana jumısım emes, al pútkil kolxozdıń jumısı.

-Ol nege?

-Sebebi sen sol laylaqı qanshıq penen baylanısqalı beri jumıstı jaman isleytuǵın boldıń. Seniń kóziń qapılǵan. Al sen seniń jumısıń emes deyseń. Bul, jigit, seniń basıńa túsken bále emes, al hámmemizdiń, kolxozdıń basına túsken bále. Sen ózlerinizdiń qoltıqlasqanıńızdı tek Lushka ekewimiz ǵana bilemiz dep óylaytuǵın shıǵarsız, sizlerdiń ne qılıp júrgenińizdi xutordaǵı adamlar túsigine shekem biledi. Mine bizler ǵarrılar da geyde bir jıynalısıp qala qoysaq, seni sol qaltıratpa tiygir Lushka degen báleden qalay ayırıp alar ekenbiz dep oylasıp qalamız. Sebebi ne? Sebebi sol, Lushka qusaǵan qatınlar erkeklerdi jumısqa iytermelemeydi, al kerisinshe jumıstan qaldıradı. Áne sonıń ushın da biziń saǵan janımız ashıydı... Sen jaqsı jigitseń, juwas, araq ishpeytuǵın, qullası - azamat jigitseń, al ol ádepsiz qatın bolsa sonnan paydalanadı: moynına minip alıp qılasının qılıp jur. Qanday qılasın qılıp jurgenin óziń de bileseń jigit; qılasının qılıp, onıń ústine el-jurtqa: «Men qandayınıń moynına minip júrmen!» dep maqtanadı. Hay, Davıdov, Davıdov, sen tabatuǵın qatıńdı tappaǵansań... Bir ekshembi kúni bizler gileń ǵarrılar bolıp Besxlebnovtıń úyinin janında otır edik, sen tusımızdan ótip kettiń. Sonda Besxlebnov ata seniń artıńnan qarap bılay degen edi: «Biziń Davıdovtı tárezige salıp bir kóriw kerek edi - Lushkaǵa shekem qansha keletuǵın edi, házir qansha keler eken. Lushka súyegine taqap, elekten ótkergendey qılsa da mennen kórme. Ájep nárse bolǵan joq, ǵarrılar: oǵan unı, bizlerge kepegi qalsa edi»... Inanasań ba, men seniń ushın jańaǵı sózdi esitkende ólip kete jazladım! Qalay oylasań olay oyla, uyat. Eger sen biziń ustaxanada járdemshi bolıp islegenińde xutardaǵılar sen tuwralı hesh nárse demegen bolar edi, haw axırı sen pútkil kolxozdıń basısań ǵoy... Bas bolıw degen - ol ullı nárse jigit. Bayaǵı waqta ayıp islegen kazaktı kópshilikke kórsetip sabap atırǵanda aytatuǵın; «Deneńe jara tússe de, basıńa jara túspesin» degen maqal bolatuǵın edi. Al biziń kolxozdıń basına bolsa jara túspedi dewge bolmaydı, onı azıraq zil alǵan. Bul bas Lushkaǵa suykenip, qaraǵa bılǵanıp qalǵan. Sen qanday bolmasın haqıyqat bir qızdı ya jesirdi tawıp alǵan bolǵanıńda saǵan hesh kim hesh nárse demes edi, háy sen óziń... Háy, Davıdov, Davıdov, seniń kózińdi tańǵan aw! Men seni Lushkanıń muhabbatınan emes, al hújdanıń uyalǵanlıqtan etten túskenseń dep oylayman, hújdan degen adamdı óltiredi, men saǵan bunı kesip aytıp otırman.

Davıdov ustaxananıń qası menen sozılıp jatırǵan jolǵa, topıraqqa bılǵanıp atırǵan shımshıqlarǵa qaradı. Onıń júzi bilinerli túrde quwarıńqıraǵan, túlenkiregen jaqlarında kógis daqlar payda bolǵan edi.

-Máyli, gápti tuwar! - dep gúbirlendi de Shalıyǵa qaray burıldı. - Sensiz de kewilim kóterilgendey bolıp júr ǵarrı!

-Keypiń tarqap kiyatırǵanda júregiń kóterilse ózińdi jeńil seze qoyasań, - dedi qıstırılıp Shalıy.

Qısınıwshılıqtan hám qolaysızlıqtan azıraq ózińe kelińkiregennen keyin Davıdov salqın túrde bılay dedi:

85

-Qáne sen maǵan bul iske Ostrovnovtıń qatnası bar ekenligin dálillep ber. Dálilsiz, faktsız bul sayıw boladı. Ostrovnov seniń kewlińe tiygennen keyin, onı shuqılap júrgenseń, fakt. Qáne qanday dálilleriń bar? Sóyle?

-Sen bolmaǵan gápti otlap otırsań, jigit, - dep juwap berdi Shalıy ashıwlı túrde.

-Lukichke meniń qanday ókpem bolatuǵın edi? Miynet kún ushın ba? Men bári bir haqımdı jibermeymen, óz haqımdı alaman. Meniń dálilim joq. Xoprovtıń qatının, meniń qudaǵayımdı óltirgende, men olardıń kátiniń astında jatqanım joq.

Ǵarrı diywaldıń artınan esitilgen tısırlıǵa qulaǵın salap birden shımırı denesin, bolasınlı tulǵasın jerden alıp, jeńil ǵana ushıp turdı. Tısırlıǵa azǵana waqıt dıqqat penen qulaq túrdi, keyin áste-aqırınlıq penen kir fartugin basınan asırıp sheship tasladı da sózge kiristi:

-Beri qara, jigit, qáne júr bizikine barayıq, bir sarqımnan salqın sút iship alıp, sol jerde sayada otırıp áńgimemizdi tamam etirmiz. Jasırın bir nárse aytaman saǵan.

Ol Davıdovqa qaray eńterildi onıń gúwildegen sıbırlısı xutordıń jaqın jerindegi úylerge de esitiletuǵınday bolsa kerek: «Meniń shaytanım qulaq salap turǵan qusaydı... Ol kóringen sańlaqqa, tesikke tıǵılıp, adamdı birew menen hasla áńgimelestirmeydi, qulaǵın túrgeni túrgen. Qudayım-aw bunnan kórgen qorlıqlarımnıń esap-sanı joq! Ózi áweli, jalqaw, barıp turǵan tentek, al temirshilik islerine oǵırı uqıplı! Shaytan, qolına alǵanın bárin isleydi. Hátten jetim. Sol sebepli onıń barlıq azabına kónip kiyatırman, meniń ónerimdi úyrenip keynime qalatuǵın shákirtim etip, adam etip shıǵarajaqpan.

Shalıy ustaxanaǵa kirip kúyeden qarawıtıp ketken verstaktın ustine fartugin tasladı da, Davıdovqa qısqa ǵana:- «Júr kettik» dep, úyine qaray júrip ketti.

Davıdov Shalıydan esitken barlıq nárseleri tuwralı oylanıp kóriw ushın tezirek jekke qalsam eken dep oylaǵan edi, biraq Xoprovlardı óltirgeni haqqındaǵı áńgime tamam bolmadı, sonlıqtan da ol ayıwday bolıp súyretilip, taltańlap adım atıp baratırǵan temirshi ustanıń izine ere berdi.

Pútkil jol boyına dım úndemey kele beriwdi qolaysız dep esaplaǵan Davıdov:

-Seniń úy-ishiń kópshilikpe, Sidorovich, - dep soradı.

-Ózim hám gereń kempirim, áne meniń úy-ishim bolǵanı sol.

-Perzentińiz bolmadı ma?

-Jasıraq waqıtımızda ekewi bolıp edi, bul dúnyaǵa sıymay ólip ketti. Úshinshisin qatınım óli tuwdı, sonnan soń boyına hesh nárse pitpedi. Jap-jas, sap- saw-aq edi, bilmeymen, tas bolıp tuwmaytuǵın boldı da qaldı, bar bolǵanı sol. Ne islep qansha urınsaq ta payda bolmadı. Sol jılları qatınım perzent tilep Kievtegi lavraǵa piyada barıp qayttı, bári bir paydası bolmadı. Keter aldında men oǵan: «Sen ol jaqtan maǵan kishkene xoxol náreste bolsa da etegińe salıp kelegór» - degen edim. Shalıy ózi tutqan turde murnın jıyırıp, gápin tamam etti: - Ol maǵan qap-qara bolǵan aqmaq dep sóginiwi menen ikonaǵa shoqınıp, shıǵıp ketti. Báhárden baslap gúzge shekem sonıń jolında júrdi, bárinen shıpa bolmadı. Sonnan baslap men hár qıylı jetimlerdi tárbiyalap, temirshilik isine úyretip kiyatırman. Balanı bawırımday jaqsı kóremen, biraq qudaytala maǵan onı bermedi; sonday da boladı, jigit...

Tap-taza bolıp turǵan jaydıń ishi azıraq qarańǵılaw, tıp-tınısh hám sap-salqın bolıp tur edi. Kún túspes ushın jabılǵan terezeniń qaqpaǵınıń arasınan sarǵısh nur tusip tur. Jaqında ǵana juwılǵan poldan cheberen menen juwsannıń jeńil ańqıǵan iyisi kelip tur. Shalıy tóleden lám tartqan guze menen sút alıp shıqtı da; stoldıń ústine eki sarqumda ákelip qoyıp, gursindi:

-Kempirim ogorodqa ketipti. Ol ǵarrı qaqbasqa ıssı da tásir etpeydi... Sen mennen qanday dáliliń bar dep sorap otırsań ba? Men saǵan kesip aytayın: Xoprovlardı óltirgen kuni azanda men óliklerdi keriwge bardım. Marxum Xoprova qanday degende de meniń qudaǵayım bolar edi. Úyge adamlardı jibermey, milicioner awızda tergewshiniń

86

keliwin kútip tur eken. Men de esik aldına kelip tura berdim... Jerge qaraǵanım sol esik aldındaǵı bir iz maǵan tanıs qusap qaldı. Esik aldın adamlar basqılap ketken, al jańaǵı iz qanatqa jaqın jerde shetirekte.

-Ol izdiń qayaǵı saǵan tanıs qusap qaldı? - dep soradı shaqqan túrde qızıqsına túsken Davıdov.

-Ókshesindegi náli. Iz bolsa taza hám túngi, tap tasqa basqanday iz, nál de tanıs. Bunday nál xutorda bir adamnan basqa hesh kimniń etiginde joq edi. Meniń tanımay qalıwım hesh múmkin emes, óytkeni-ózimniń soqqan nálim.

Davıdov súti shala ishilgen sarqumdı sabırasızlıq penen qoya berdi.

-Túsinbeymen. Tusiniklirek etip aytsesh.

-Bunıń túsinbeytuǵın jeri joq, jigit. Bunnan bir-eki jıl burın sayaǵı jeke xojalıq jılları báhárge salım bir kúni Yakov Lukich meniń ustaxanama kelip, arbasınıń degershigin ońlap beriwdi ótinish etti. «Jumıstın sawaraq waqıtı edi, ákele ǵoy» dedim. Alıp kelip, ustaxanada yarım saattay otırdı, anaw-mınaw tuwralı áńgimelestik. Ol ketpekshi bolıp ornınan turdı, kórikli oshaqtıń qasına kelip gónekóksi temir-terseklerge qızıqsınıp arasın arı-beri tintip kórdi, ol jerde anawmınaw hár turli góne temirler úyilip atır edi. Ol ishinen anglichansha botinkadan alınǵan, tap óksheni basadı da turatuǵın eki góne nál tawıp aldı, olar grajdanlar urısınan beri jatırǵan edi. Ol maǵan: «Sidorovich, men mına eki náldi alayın, etigime qaǵıp alajaqpan, qartayıp qalǵanday kórinemen be, tabanıma kóbirek salmaq túsip, etigim menen shoqayma ókshe shıdamaydı» - dedi. Men oǵan: «Alaǵoy, jaqsı adamnan ayaytuǵın zat bolama Lukich. Olar polattan islengen, eger joytıp qoymasań ómirińe ketedi» dedim. Nállerdi qaltasına tıqtı da shıǵıp ketti. Álbette, bunı ol qashshan umıtıp ketti, al meniń ele esimde. Áne sol náldi men izde kórip qaldım... Bul mende gúmánlanıw tuwdırdı. Bul iz bul jaqta ne qılıp júr? - dep oylayman.

-Qáne, taǵı keyin qalay boldı? - dep asıqtırdı Davıdov basan áńgimegóydi.

Sonnan keyin: «Lukich penen ushırasıp, ayaq-kiyimin qalay tutatuǵının bir kóreyinshe degen oyǵa keldim. Men pazna ushın temir sorap kelgenge qusap bilqastan onı izlep tawıp aldım da, ayaǵına qaradım, qarasam ol baypaq kiyip júr eken! Kún suwıq edi. Gáp arasında: «Óltirilgenlerdi kórdiń be, Lukich!»- dep soradım. - «Joq óliklerge, ásirese óltirilgen adamlarǵa qaray almayman. Oǵan qarawǵa meniń júregim áziz. Solayda házir barıp keliwge tuwra kelip tur», - dedi. Sózdiń payıtın alıp taǵı da: «Ólip ketkenler menen kóriskenińe kóp waqıt boldı ma? - dep soradım.» - Awa kóp waqıt boldı, anaw hápteniń ishinde kórip edim - deydi. -Aramızda sonday da qanxorlar bar eken-aw, sonday bahadır adamdı óltirgen, ne ushın óltirgeni belgisiz. Ol juwas, ómiri tuwıp hesh kimniń zeynine tiymegen adam edi, Náletiy jawızlardıń qolı sınǵayda!»

Meniń tula boyım túrshigip ketti! Ol usınday suwquydı sózlerdi aytıp otır, al meniń bolsa, dizem qaltırap ishimnen: «Sen óziń túnde sol jerde bolǵansań, iyt, eger Xoprovtı óziń shawıp óltirmegen bolsań, bári bir qolı eplirek birewdi alıp kelip óltirtkenseń» - dep oylayman. Biraq men oǵan hesh qanday túr bermesten, solayınsha ekewimizde jón-jónimizge tarqastıq. Biraq onıń izin tekserip kóriw haqqındaǵı pikir tap náldiń mıyıǵınday gelleme ornasıp alǵan. Ol meniń sawǵamdı etiginen túsirip qoydıma eken ya joqpa eken? Baypaǵın sheship etigin kiysin dep eki háptedey kútip júrdim. Bir kúni kún jılınıp, qar erip edi, men de ustaxanadaǵı jumısımdı qoyıp, bilqastan kolxozdıń keńsesine keldim. Lukich sol jerde eken, ayaǵında etigi bar! Azdan keyin ol maydanǵa shıqtı. Men onıń keyninen baratırman. Ol soqpaqtan burılıp, sklad betke qarap ketti. Men onıń izine kóz taslasam, meniń nállerimniń izi ap-anıq eken, eki jıldın ishinde túsip qalmaptı!

- Sen, náletiy ǵarrı, nege sonda hesh nárse demediń? Nege tiyisli jerge barıp aytpadıń? - Davıdovtıń bar qanı betine shıǵıp ketti. Ol gijinip ashıwı kelgenlikten stoldı mushı menen urıp jiberdi.

87

Biraq Shalıy onı onsha jıllı bolmaǵan kóz qaras penen sınap kóz taslap:

-Ne, sen basqanı ózińen aqılsız dep oylaysań ba? - Men bul tuwralı sennen burınaq oylaǵanman... Men óltirilgennen úsh hápte keyin tergewshige aytqanımda, esiktiń aldındaǵı bayaǵı iz tabılarmedi? Taba almay men aqmaq bolıp qalǵan bolar edim.

-Sen tap sol kúni aytıwıń kerek edi! Sen óziń dártke aspas qorqaq ekenseń. Ostrovnovtan qalay bolsa solay qorıqqansań, fakt!

-Bunday ayıbım da bolǵan, - dep ıqtiyarlı túr de kelisim berdi Shalıy. - Ostrovnov penen arazılasıw, jigit, qáwipli nárse... Bunnan onlaǵan jıl burın onıń ele jaslaw waqtıńda oraqta júrip Antip Grach penen kelispey tóbelesip qaldı, sonda Antip onıń kelistirip pirin arqasına tańıp edi. Al bir aydan keyin Antiptiń jazdaǵı asxanasına ot tiyip qarap tur. Asxana jayǵa jaqın salınǵan edi, sol kúni túngi samal haqıyqat babına túsip, asxanadan tamǵa qarap suwırıp ot jayǵa barıp alısıptı. Barlıq úy-úskene ot bolıp jandı da ketti, para-shara qoyatuǵın jayları da aman qalǵan joq. Burınları Antiptiń dım jaqsı jayı bar edi, ol házir saban qaqırada otır. Lukichke tiyseń kóretuǵınıń sol. Ol házirgi ashıwı túwe, ótip ketkendegi giynesin de esinen shıǵarmaydı. Biraq gáp bunda emes, jigit. Ózimniń gúmán etkenimdi milicionerge dárriw ayta qoyıwǵa batılım barmadı: hesh betim barmadı, bunday nállerdiń tek Yakov Lukichte bar ekinligine tolıq isenbeytuǵın edim. Tekserip kóriw kerek boldı-óytkeni grajdanlar urısı waqtında xutorımızdıń jartası anglichan botinkaların kiyip júretuǵın edi ǵoy. Bir saat ótpey-aq Xoprovtıń esiginiń aldın sonday etip basqılap ketti, hátteki tuyeniń izin attıń izinen de ayırıp ala almaysań. Áne gáp solay, jigit, haqıyqat oylap qarasań, bul áytewir is emes. Házir men seni oraq mashinaların kórsin dep emes, al ashılısıp sóylesip alayıq dep shaqırıp kelip otırman.

-Kesh esińe túsipti, gewkelle... - dedi Davıdov ashıwı kelip.

-Ele kesh emes, eger sen tezirek qózińdi ashpasań, sonda kesh boladı, men saǵan bunı kesip aytap otırman.

Davıdov azıraq turıńqırap, sózin tawıp aytıwǵa tırısıp juwap berdi:

-Men tuwralı, Sidorovich, meniń jımıslarım tuwralı sen kóp durıs nárselerdi ayttıń, bunıń ushın saǵan raxmet. Men jumısıma qayta ózgeris kirgiziwim kerek, fakt! Adam jańa istiń barlıǵın qalay birden bilip kete bersin!

-Ol aytkanıń durıs, - dedi Shalıy onıń pikirene qosılıp.

-Seniń jumısıń boyınsha miynet kún belgilew normasın da qayta qarap shıǵıp, dúzetemiz. Ostrovnovtı qılmıs ústinde ıras birden qolǵa túsire almaǵan ekenbiz, endi onı dógereklep baqlap júriwge tuwra keledi. Bul nársege waqıt kerek. Biraq sen biz ekewimiz arasında bolǵan áńgime tuwralı hesh kimge hesh nárse dep júrme. Esittin be?

-Awzımdı ashpayman! - dep isendirdi Shalıy.

-Múmkin taǵı aytatuǵınıń bar shıǵar? Bolmasa men házir mektepke kete jaqpan, baslıǵında jumısım bar

-Aytatuǵanım bar. Sen Lukeryanı birotala qoy! Ol seniń basına jetedi, jigit.

-O, quday urıp ketsin seni! - dedi ashıwı kelip Davıdov, - Ol tuwralı gáp ettik pe, boladı endi. Men seni ketip baratırıp táwirirek bir nárse aytatuǵın shıǵar desem, sen taǵı bayaǵı qobızındı shalıp kiyatırsań...

-Sen qızba, ǵarrı adamnıń gápine jaqsılap qulaq sal! Men saǵan ótirik aytıp otırǵanım joq, biraq bilip qoy, ol qatın keyingi waqıtları tek seniń menen ǵana qoltıqlasıp júrgen joq... Eger tas mańlayıma kelip bir oq tiysin demeseń, sol qanshıqtı birotala qoy sen!

-Oq kimnen kelip tiyiwi múmkin?

Davıdovtın qattı qımılǵan erinleri isenimsizlik qılıp turǵan túrde jeńil ǵana kúlim shıray tarttı, biraq Shalıy onı ańlap qalıp qáhárge minip qoya berdi:

- Sen nege ırjıyasań? Ele tiri júrgenine qudayǵa shúkir et, kózi kórmeytuǵın gór! Hesh tusinbeymen; ol seni atpay, Makardı nege attı eken?

88

-Ol dep otırǵanıń kim ózi?

-Kim bolatuǵın edi, Timoshka Jırtıq taǵı! Oǵan Makardıń ne keregi bar hesh túsinbeymen...

Men seni eskertip qoyayın dep shaqırıp otırsam, sen meniń Vanyatkamnan beter ırjıyasań. Davıdov eriksiz turde qolın qaltasına suqtı da, stoldıń ústine óńmenińe jata ketti.

-Timoshka? Ol qaydan keldi?

-Qashıp kelgendaǵı. Bolmasa qaydan keletuǵın edi?

-Sen kórdiń be onı? - dep áste, hátteki sıbırlanıp soradı Davıdov.

-Búgin shárshembi me?

-Shárshembi.

-Awa, men onı shembi kúni túnde seniń Lushkań menen birge júrgenin kórip qaldım, biziń sıyır sol kúni keshte óristen kelmey qalıp, ol qaltıratpa tiygirdi izlewge shıǵıp edim. Tún jarpı shamasında ol nálet jawǵırdı úy betke aydap kiyatırıp, xutordıń qasında solardıń ústinen shıǵıp qaldım.

-Sen aljasıp otırǵan joqsan ba?

-Seni Timoshka menen aljastıradı dep oylaysań ba? - dep kúlip qoydı, Shalıy. - Joq, jigit, ǵarrı bolsam da, kózim ótkir. Olar maldıń ózi qarańǵıda qańǵıp júrgendidaǵı dep oylaǵan bolıwı tiyis, men olardıń artınan júrip kiyatır edim, birden meni kórmey qaldı. Lushka oǵan «Tuw, Timosha, mına náletiy sıyır eken ǵoy, men adam shıǵar dep edim» dedi. Tap sol waqıtta men de shıǵa keldim. Dáslep ol ornınan ushıp turdı, sońın ala Timoshka da turdı. Tıńlap qarasam zatvordıń shıtırlısı esitiledi, al ol ózi dım úndemeydi. Men olarǵa áste-aqırın ǵana bılay dedim: «Otıra berińler, jaqsı qız-jigitler! Men sizlerge kesent bermeymen, mına sıyırı qurıǵır mallardan bólinip qalǵan eken, sonı aydap kiyatırman...»

-Al, endi barlıǵı da túsinikli, - dedi Davıdov Shalıydan kóre ózine aytıp otırǵanday bolıp, skameykadan zorǵa kóterilip.

Ol shep qolı menen temirshi ustanı qushaqlap, oń qolı menen onıń shıǵanaǵın qattı qıstı.

-Barlıǵı ushın saǵan raxmet, qımbatlı Ippolit Sidorovich!

Keshte ol Nagulnov penen Razmyotnovqa Shalıy menen bolǵan áńgimeni aytıp berdi de, xutorda Timofey Jırtıqtın payda bolǵanı tuwralı GPU diń rayonlıq bólimine toqtawsız xabar etiwdi olarǵa usınıs etti. Biraq bul xabardı ájayıp bir parasatlıq penen qabıl etken Nagulnov oǵan qarsı turdı:

-Hesh jerge xabarlawdıń keregi joq. Olar biziń isimizdi búldiredi. Timoshka aqmaq emes, ol xutorda turmaydı, rayon GPU shileriniń birewi-aq payda bolǵannan dárriw biledi de, bul jerden qarasın batıradı.

-GPU den kelgenler bildirmey túnde kelse, ol qalay biledi? - dep soradı Razmyotnov. Nagulnov xosh kewilli sıqaqlıq penen oǵan kúlip qaradı:

-Seniń aqılıń balanıń aqılınday, Andrey. Barlıq waqıtta qasqır ańshını aldı menen kóredi, sonnan keyin barıp ańshınıń kózi qasqırǵa túsedi.

-Sende qanday usınıs bar? - dep soradı Davıdov.

-Maǵan bes-altı kun máwlet beriń, men Timoshkanı ya óli, ya tiriley sizlerdiń aldınızǵa ákelip beremen. Sen Andrey ekewińiz solayda túnge qaray abaylı bolıń: jayıńızdan biymáhel maydanǵa shıqpan, shıra jaqpań. Sizlerden talap etiletuǵın nárse-áne sol. Basqası meniń jumısım.

Nagulnov óziniń planları tuwralı tolıq aytıp beriwden turǵan jerden bas tarttı.

-Onda ne, meyli, iske kiris, - dep kelisim berdi Davıdov. - Biraq abayla, usınnan Timofeydi uslay almay qalsań, onda ol birotala sińip ketedi, keyin ómirde de taba almay qalamız.

89

- Qátirjam bola ber, uslatpay kete almaydı, - dep áste kúlimsirep isendirdi Nagulnov. Onıń kógis tartqan qabaqları tómen túsip, kózlerinde az ǵana waqıt jalt etip shaǵılǵan ushqın óshirildi.

XI BAP

Lushka qádimgisinshe apasınıń úyinde bola berdi. Ústine qamıs bastırılǵan sarǵısh terezesiniń taxtaları mayısıp tozǵanlıqtan diywalları jerge qaray shógip qıysayǵan jay, japtaǵı jardıń jaǵasına jabısıp tur. Kishkene ǵana qoranı shóplik penen boyan basıp ketken. Lushkanıń apası Alekseevnanıń kishkene ǵana ogorodı menen sıyırınan basqa xojalıǵında hesh nársesi joq edi. Qoranı jap betten qorshap turǵan páskeltek sheten tutpadan arman ótetuǵın ótkel islengen. Egede bolǵan úy iyesi hayal sonnan paydalanıp japtan suw alatuǵın, ogorodındaǵı kapustaların suwǵaratuǵın edi.

Ótkeldiń qasında tatarniktin ashıq qızıl hám jasıp qalpaqları harrıyısıp, jabayı zıǵır úymejúyme bolıp turadı. Sheten tutpa boylap qazıqlardıń arasında asqabaqtıń pálekleri shırmalıp jatadı, onı qońırawǵa qusaǵan sarı gúller bezep tur. Azanǵa qaray sheten tutpa ashılıp turǵan kógis shırmawıq gúlleri menen jawdırap uzaqtan qaraǵanda aqılıńa uǵıras kelmeytuǵın gilemge usaytuǵın edi. Bul bir awlaq jer edi. Erteńine azanda ertelep Alekseevnanıń qorasınıń qası menen japtı jaǵalap ótip baratırıp Nagulnov usı jerdi qolay kórdi.

Ol tumawı táwir bolıwın kútip eki kúnge shekem sálten qaǵıp júrdi, úshinshi kúni qarańǵı túsiwden sırmaǵın kiyip, ayaǵın ǵaz-ǵaz basıp kóshege shıqtı da, japqa qaray tómen tústi. Ol qarańǵı tas-túnek tún boyı sheten tutpanıń túbindegi zıǵırdıń arasında ańlıp jattı, biraq ótkelden ótken hesh kim bolmadı. Jaqtı túsiwden Makar úyine kelip bir-eki saat uyıqlap aldı da, kúndiz otshóp orıwdı baslaǵan birinshi brigadaǵa júrip ketti. Al qarańǵı túsiwden taǵı bayaǵı ótkeldiń qasına kelip jattı.

Tún jarpı bolǵanda jaydıń qapısı áste shıyqıldadı. Sheten tutpanıń arasınan Makarǵa esik aldında basın qara oramal menen oraǵan bir hayaldıń qarawıtqan tulǵası kórindi. Makar onıń Lushka ekenin tanıdı.

Lushka esik aldındaǵı teksheden tómen tústi de, azıraq turdı, keyin maydanǵa shıǵıp, tar kóshege qaray burılıp ketti. Makar bildirmesten adım atıp on metrdey jerde onıń artınan kele berdi. Lushka hesh nárseden gúmán etpesten, artına da qaramay jaylaw betke qaray jol tarttı. Olar xutordan sırtqa shıǵa bergende mına nálet jawǵır túshkirik Makardıń arbasın awdardı da saldı: ol qattı túshkirip jiberdi de - máddál búkkesine ózin jerge tasladı. Lushka jalt berip artına burıldı. Ol azǵana waqıt qıbırlamastan sárriyiwi menen qolların kókiregine basıp, bólip-bólip ústi-ústine demin alıp turdı. Lifchigi tarlıq qılıp, qan sheke tamırların solqıldattı. Albırawın basıp Lushka qáweterlengen túrde áste-áste adım atıp Makarǵa qaray kele berdi. Makar bolsa eki shıǵanaǵın jerge tirep kóziniń ústi menen qarap Lushkanı baqlap jatır. Úsh adımday beri kelip toqtadı da, Lushka júregin basa almay:

- Kimseń? - dep soradı.

Makar eńbeklegen halda dım úndemesten sırmaǵınıń etegin basına qaray tarttı. Ol Lushka men ekenligimdi bilmesin degen edi.

-Alla, qudayım! - dep qorqıp sıbırlandı da Lushka xutorǵa qaray shıbınday ushtı.

... Tań aldında Makar Razmyotnovtı oyatıp, skameykaǵa otırıp túneriwi menen:

-Bir túshkirip jiberip, barlıq istin beline tewip aldım! Qáne járdemiń bolsa kórset, Andrey,

bolmasa Timoshkanı qashırıp alamız! - dedi.

Yarım saattan keyin olar ekewi qos at jegilgen arbaǵa minip Alekseevnanıń úyiniń qasına keldi. Razmyotnov atlardı sheten tutpaǵa baylap, birinshi bolıp esik aldındaǵı tekshege mindi de, qıysayıp turǵan esikti qaqtı.

-Kimseń? - dedn Alekseevna uyqılı dawıs penen. - Kim kerek?

-Tur, Alekseevna, bolmasa sıyırıńnan ayrılıp qalasań, - dedi Razmyotnov jedelli

90

túrde.

-Kimseń óziń?

-Men, Sovet baslıǵı Razmyotnovpan.

-Kun shıqpay ne qılıp júrseń? - dedi narazılıq penen hayal.

-Jumıs bar, ash!!

Esiktin zulpı jıń etti de Razmyotnov penen birge asxanaǵa kelip kirdi. Úy iyesi hayal teztez kiyindi de, úndemesten shıranı jaqtı.

-Kvartirantkań úyde me? - Razmyotnov ım qaǵıp miymanxananıń esigin kórsetti.

-Úyde. Bunsha erte saǵan onıń ne keregi bolıp qaldı?

Razmyotnov juwap bermesten esikti qaǵıp, qattı dawısladı:

- Háy, Lukerya! Tur, kiyin. Áskerlershe kiyinip shıǵıwına bes minut beremen!

Lushka jalańash jelkesine oramalın salıp, jalań ayaq ishten shıqtı. Qaraltım aq baltırlarınıń ústinde ishki yubkasınıń kesteli jiyegi appaq bolıp kórinii tur.

-Kiyin, - dep buyırdı Razmyotnov, háy áttegene degendey etip basın shayqadı: - Hesh bolmasa sırtqı yubkańdı kiyip shıqsań boladı ǵoy... Háy, uyatsız qatın ekenseń!

Lushka kirgenlerge anıqlap hám sorawlı kóz-qaras penen qarap bir ájayıp túrde jılmıyıp kúldi.

-Hámmeńiz ózimizdiń adamlarsız, kimnen uyalayın? Hátteki uyqılı-oyaw turǵanda da qızlarday tap-taza sup-sulıw edi, bul náletiy Lushka. Razmyotnov kúlimsirep, kóziniń jawın alıp turǵanın da jasırmastan, onıń kelbetine ishten súysindi. Makar pechke súyenip turǵan uy-iyesi hayalǵa oylanǵan kóz qaras penen kirpik qaqpastan qarap tur.

-Qanday jumıs penen keldińler, qımbatlı miymanlar? - Lushka sıpırılıp túsip baratırǵan oramalın iyni menen qaǵıp jelkesine saldı. - Sizler bálkim, Davıdovtı izlep jurgen joqsızlar ma?

Ol endi máz-mayram bolıp kúlimsirewi menen birewdiń ústine shıqqanday bolıp arsız túrde jarqıraǵan kózlerin súzip óziniń burınǵı kúyewiniń qarawın kútti. Al Makar burılıp turaqlılıq penen jay-paraxat onıń betine qaradı da, sonday turaqlılıq hám jay-paraxat túrde salmaq penen juwap berdi:

-Joq, bizler seniń úyinnen Davıdovtı emes, Timofey Jırtıqtı izlep júrmiz.

-Onı bul jerden izlew kerek emes, - dedi surbetlik penen Lushka, sóytti de birden seskenip ketkenlikten jelkesi dir ete qaldı. - Ol meniń sunqarımdı ózlerińiz jibergen suwıq jaqlardan izlew kerek...

-Qoysańa juwhalıǵıńdı, - dedi Makar sol sabırlılıǵı menen ózin tutıp.

Lushka kútpegen onıń bul salqın túrdegi sabırlılıǵı janına tiyse kerek ol birden pát alıp ketti:

-Búgin túnde xutordıń artında meni quwǵan sen emes pe, shabazım?

-Qalayda tanıǵan ekenseń dá? - Makardıń erinleri biliner-bilinbes kúlki ushqını menen qıymıl-qıymıl etti.

-Joq, qarańǵıda tanıǵanım joq, sen janım, meniń júregimdi jardıń ǵoy. Men xutorǵa kelgennen keyin barıp sen ekenin bildim.

-Óziń sonday dáwjúrek aqmaqsań, neden qorqıp júrseń? - dep awır sóyledi Razmyotnov Lushkanın sulıwlıǵı payda etken ózindegi biyhushlıqtı bilqastan islengen turpayılıq penen joq qılıp jiberiwge urınıp.

Lushka qolların búyirine tayanıp, jep qoyǵısı kelip tesile qaradı:

-Sen maǵan aqmaq deme! Bunday sózińdi ózińiń Marinkana barıp ayt, múmkin Demid Úndemes tárepinen awzın bet te bolar. Maǵan azap beriwiń ańsat qasımda arımdı arlaytuǵın hesh kim joq...

-Onday adam sende úyin-úyin, - dep kúldi Razmyotnov.

Biraq Lushka oǵan hesh qanday itibar bermeste Makardan soradı:

- Nege artımnan júrdiń? Mennen, saǵan ne kerek? Men - erkin quspan, qayaqtı qálesem, sol jaqqa ushıp kete beremen. Eger meniń qasımda yarım Davıdov bolǵanda, keynimizge erip júrgeniń ushın ol seniń manlayıńnan sıypamas edi!