Mixail Sholoxov - Ashılǵan tıń

51

bultlar qaplap allı, gúzdegidey similtir mayda jańbır silpilep tur, al kóp uzamay-aq tereń ızǵarlı tóledegidey dalada salqın tartıp, jım-jırtlıq payda boldı.

Tań atıwdan bir saat burın samal turdı, bultlar birin-biri iyterisip júrisin tezletti, tikke jawıp turǵan jamǵır qıya tusip, bult penen jer alalıǵında túslikke qaray bet alıp turdı da, keyin qalay jawǵan bolsa, tap sonday bolıp kútilmegen jerden tınıp qaldı.

Kún shıǵar aldında brigada budkasına bir atlı jetip keldi. Ol jay-paraxat atınan túsip, anaday jerdegi boyarıshniktiń óskin putasına atınıń júwenin bayladı da, sonday jayparaxatlıq penen júrip baratırıp boyın jazıp jer oshaqtıń dógereginde gúytiklep júrgen azpazshı hayaldıń qasına keldi, oǵan áste sálem berdi. Kupriyanovna onıń bergen sálemine hesh nárse dep juwap qaytarmadı. Ol dizerlep, shıǵanaǵı hám bolasınlı kókiregi menen jer tirep, basın tómen iyip ottı alıstırıp jiberiw ushın oshaqtaǵı qarayıp qalǵan jońqalardı bar kúshi menen úplep atır edi. Jamǵırdan hám kelisip túsken shıń penen silbirlenip qalǵan jońqalar alıspay atır, hayaldıń kúsh túsip qızarǵan betine tútin pıqsıp uradı, surǵılt kúl burqırap suwırıladı.

-Tfu, búytip pisirgen tamaǵı qurǵay - dedi ashıwı kelgen azpazshı hayal jótel menen tútinnen demigip. Ol arqaǵa taslap, oramalınıń astınan úrpeyip shıqqan shashların ońlayın dep basın hám qolların joqarı kótere bergende ǵana qarsı aldında turǵan jolawshını kórip qaldı.

-Jońqalardı túnge qaray budkaǵa ákelip qoyıw kerek, qazan iyesi! Hól otındı tutandırıwǵa seniń tanawındaǵı samal azlıq qıladı. Qáne, men járdem eteyin saǵan, - dedi de, áste-aqırın onı bılayıraq iyterdi.

-Bul dalada saǵan qusaǵan aqılgóyler ıbırsıp atır, qáne óziń alıstırıp kór, tanawıńnıń baylıǵın kóreyin, - dedi Kupriyanovna gúrkildep. Ózi dárriw bılay shıǵıp turdı da, biytanıs adamǵa dıqqat penen názer saldı.

Biytanıs adamnıń boyı ortashadan kelgen, túri de kózge túskendey emes edi. Ústinde tozıp qalǵan bobrik kurtkası tırtısıp tur, belinde tartıp baylanǵan soldatlıq qayıs. Epshillik penen jamap-jasqalǵan kógis sarı reńdegi shalbarı menen qonıshına shekem qara batpaq bolǵan góne etiginiń de iyesine múddetinen tıs xızmet qılǵanlıǵı kórinip tur. Mańlayına bastırılıp kiygen basındaǵı kelisken ájayıp qamarı papaǵı ústindegi kiyimlerinen qalay bolsa solay ayırılıp kózge túsedi. Solay da jolawshı qarawıtqan ashıq júzli, kulimsiregen waqta pushıq murnı bir túrli bolıp jıyırılıp ketetuǵın edi, qara kózleri dúnyaǵa kewillilik penen aqıl juwırta kúlimsirep tur.

Ol júresine otırdı da, zajigalka menen tıǵını tıǵızlanǵan úlken jalpaq shiysheni kurtkasınıń ishki qoyın qaltasınan shıǵardı. Azıraq waqıt ótpey-aq benzin sebilgen mayda tamızıqlar alısıp jańa ketti.

-Áne usılay háreket etiw kerek aspazshı! - dedi jolawshı Kupriyanovnanıń etli jawırınınan oynap qaǵıp. - Al mına shiysheni máńgilik estelik ushın saǵan berip ketemen. Tamızıǵıń hól bolıp qala ǵoysa, al da azıraq búrkip jiber, ózi jónlesip kete beredi. Má sıylıqtı al, biraq awqatıń pisse - bizdi de toydırasań! Bir tabaq etip toltırıp qoyıwınan quyıp bereseń!

Shiysheni qoynına tıǵıp Kupriyanovna júdá álpayımlılıq penen súysinip oǵan raxmet ayttı:

-Áne, raxmet saǵan, saqıy jigit, sıylıǵıń ushın! Awqattan kewlińdi tabarman. Al endi bul shiysheni nege qaltana salıp alıp júrseń? Mal doktorlardan emespiseń? Sıyırlardı emleytuǵın táwip emesseń be?

-Joq, men sıyır emleytuǵın táwip emespen, - dep juwap berdi jolawshı nemquraydı túrde. - Qosshılar kórinbeydi ǵoy? Ele uyqılap atırǵanıma?

-Birazları háwiz betten ógizlerdi alıp keliwge ketti, birazları alısta búgilip jer aydap júr.

-Davıdov mında ma?

52

-Budkada. Uyqılap atır. Keshegiden boldırıp qalǵan, ol jumıs dese ólgenin bilmeydi ǵoy, kesh jatıp edi.

-Onsha keshke shekem ol ne jumıs qıldı?

-Qaydan bileyin, jer aydawdan kesh kelgeni sol, kerek bolıp qaldı ma, jeke xojalıq waǵında egilgen gúzlik biydaylardı kórip keliwge ketti ǵoy. Jerdiń ayaǵındaǵı dóńniń basına barıp qayttı

-Qarańǵıda biydaydı kóriwge bola ma eken? - Biytanıs adam kule shıray berip, murnın jıyırıp aspazshı hayaldıń jıltır jumalaq juzine kózin tikti.

-Ol jaqqa jaqtı barda-aq jetip barǵan ǵoy óziń oylap kór, qaytqanda qarańǵıda qalǵan. Qaydan bileyin, qalay qarańǵıǵa qalǵanın, múmkin bulbúllerdi tıńlayman dep qarańǵıǵa qalǵan shıǵar. Biziń Ternovaya balkadaǵı búlbúllerdiń ónerlerin aytsań - aqılıq uǵras kelmeydi. Sonday sayraydı, sonday mıń qubılıp sayraydı - uyqı degen túsińe de enbeydi. Júrek-bawırıńdı ezip jiberedi ádira qalǵırlar. Geyde tıqlap jatıp-jatıp, kóz jası kól boladı...

-Nege?

-«Nege» si qalay? Gá jas waqıtıń esińe túsip ketedi, gá jaslıqta islegen turlitúrli nárselerin kóz aldına keledi... Qatın degen, janım, sál nársege tostaǵanın juwadı.

-Biydaydı kóriwge Davıdovtıń bir ózi bardı ma?

-Ol birew alıp barmay-aq ózi barıp kele aladı, qudayǵa shúkir, ele kózden qalǵan joq. Óziń ne qılıp júrgen adamsań? Bunda qanday jumıs penen keldiń? - dep soradı Kupriyanovna birden qáwterlenip, erniń qattı qımıp.

-Davıdovta jumısım bar, - dedi jolawshı taǵı da nemquraydı túrde. - Men júdá asıǵıp baratırǵanım joq, oyanǵansha kútip otırman dá, miynetkesh uyqısın qandırıp alsın. Otın alısıp, jańǵansha seniń menen anaw-mınaw tuwralı áńgimelesip otırarmız.

-Eger seniń menen bılshıldasıp otıra bersem, sonsha adamǵa qalay kartoshka qırshıp jetkeremen? - soradı Kupriyanovna.

Epshil jolawshı bul jerde de qarap qalmadı: qaltasınan shaqqasın alıp, júzin bas barmaǵınıń tırnaǵına tiygizip kórdi.

-Kartoshkanı beri ákel, tazalawǵa kómekleseyin. Bunday xoshirey aspazǵa keshtegi bir kulip qarawı ushın-aq ómirińshe járdemshi bolıp júrseń árman etpesseń... Eń bolmaǵanda mine usı házirgi kúlgenińdey etip-aq.

Gápke máz-mayram bolıp onnan beter qızarıp ketken Kupriyanovna jorta ókingen adam qusap basın shayqadı:

-Biysharam-aw, ázizirekseń sen. Sen maǵan ázizlik qılasań. Men saǵan túnde, qashan bolsa da bir kulip qarawım da múmkin, biraq sen bári bir kóre almassań, kóziń jetpes.

Jolawshı aǵash dúńkige ońlap otırıp aldı da, kúlip atırǵan aspazshı hayalǵa kózin qısıp qaradı.

-Túnge qaray men úkidey kórgishpen.

-Sen kóziń jetpegenlikten emes, al mına ótkir kózleriń jasqa tolıp ketkenlikten kóre almay qalasań...

-Haw, ele sondayman dese, - dedi áste ǵana mırs etip kúlip jolawshı. -Abaylap qara, óziń aldı menen tostaǵanıńdı juwıp júrme, gúbban! Men tek kúndiz kúni ǵana juwaspan, al túnde bunday semizlerdi ayap qoymayman. Jalınıp jalbarına ber, jılay ber, báribir tıńlamayman!

Kupriyanovna mırs etip kúlip jiberdi de, áńgimelesip otırǵan bul júrekli batırǵa azıraq maqullaǵan kisi qusap qarap qoydı.

-Abayla, shıraǵım, kóp maqtanǵan mat boladı, kóp kúlgen part boladı.

-Bunın juwmaǵın bizler azanda shıǵaramız: kim part boladı, kim tarısa-tarısa uyqını uradı - belgili boladı. Ákel qáne kartoshkanı, shıqılıqlaǵan bále, jeń salıp otırıwdın keregi joq!

53

Kupriyanovna shayqalıwı menen barıp. budkanıń artınan tolı bir shelek kartoshkanı alıp keldi de, sol kúliwi menen jolawshıǵa qarsı qarap aldındaǵı pás orınlıqqa kelip otırıp aldı. Jolawshınıń qarawıtqan, shaqqan-shaqqan qıymıldaytuǵın barmaqlarınıń astınan juqa kartoshka qabıqlarınıń tawlanıp túsip atırǵanına qarap, kewli tolǵan turde bılay dedi:

-Haw, seni tek tilge sheber shıǵar desem, isiń de jaman emes eken ǵoy. Meniń járdemshim shep emes qusaydı! Jolawshı pıshaqtı tez-tez isletip, úndemey otırdı da, azıraqtan keyin barıp:

-Qáne, Davıdov qalay? Kazaklardıń diydine jaǵa ma, ya jaqpay ma? - dep soradı.

-Jaǵadı, jaman emes. Ol saǵan qusaǵan batır hám ápiwayı jigit. Usınday ishinen

tınbaǵanlardı xalıq jaqsı kóredi.

-Ápiwayı jigit deyseń be?

-Ápiwayı bolǵanda júdá!

-Demek, ańqawǵa usaǵan eken dá? - Jolawshı papaǵınıń astı menen shaytansıp qarap qoydı.

-He, sen ózińdi ańqaw dep esaplaytuǵın ba ediń? - dep tiiip sóyledi Kupriyanovna.

-Onday dep esaplamayman...

-Onda nege Davıdovtı ańqaw dep otırsań. Sizler ekewiniz bir-birińizge júdá usassız ǵoy...

Jolawshı ózińshe mıyıq tartıp kúliwi menen sózsheń aspazshı hayalǵa ańda-sanda bir qarap taǵı úndemey qaldı.

Shıǵısta júzin bult basqan kúnniń qızǵılt shapaǵı ádewir qulashın jaydı. Túni menen dem alıp kóterilgen samal menen Ternovaya balkadan búlbúllerdiń jańǵırǵan hawazı qullaqqa tal-tal esitiledi. Áne sonda jolawshı shaqqınıń júzin shalbarına jańap atırıp:

- Bar, Davıdovtı oyat. Qalamasın qısta uyqılap alar!

Davıdov budkadan jalań ayaq shıǵa keldi. Ol uyqısıraǵan hám qabaǵı úyiwli edi. Jolawshıǵa sıǵalap qarawı menen dawısı qırıldap:

-Raykomnan paket apıp keldiń be? Qáne ákel, - dedi.

-Raykomnan kiyatırman, biraq paketim joq. Ayaq kiyimińdi kiy, joldas Davıdov, sóylesip alıw kerek.

Súwretler salınǵan keń omırawın qasıp, Davıdov jolawshıǵa húrmet penen kóz tasladı da: - Sezip turman, húrmetli jigit - raykomnıń wákilisiz... Joldas, men házir kiyinemen,

- dedi.

Ol shaqqan kiyinip, ayaǵına etigin qońıltayaq tarttı da, betin emennen soǵılǵan bochkanıń iyisi shıqqan suw menen shala-pala juwıp, azıraq sıpayılıq penen iyildi:

- Gremyachiy kolxoz baslıǵı Semen Davıdov.

Jolawshı Davıdovqa jaqın barıp, onıń keń jawırınınan qushaqladı.

-Sen ózińdi rásmiy túrde usılay etip tanıstıradı ekenseń dá! Men raykom sekretarı Ivan Nesterenkoman. Mine tanısıp ta qaldıq, qáne endi júr, oyaq-buyaqtı aynalıp emirenisip, bir sóylesip alayıq, joldas kolxoz baslıǵı. Qalay, ele súrilmegen kóp jer bar ma?

-Ádewir-aq bar...

-Demek xojayın azmaz esaptan aljasqan eken dá? Nesterenko Davıdovtıń qoltıǵınan alıp, onı áste ǵana jer betke alıp kele berdi. Davıdov oǵan bir qırın kóz taslap, sabırlılıq penen bılay dedi:

-Aljasqanım ras. - Qápelimde ol birden ózi de hayran qalarlıqtay qızıp ketti: - Ózin-aq oylap kór, qımbatlı sekretar, men aqırı awıl xojalıq jumıslarına awzınıń sarısı, ketpegen palapandayman ǵoy. Men ózimdi jaqlay da almayman, solay da aljasıp otırǵan meniń jalǵız ózim emes ǵoy... Jumıstı burın islep kórmegenlikten.

-Men kórip otırman, túsinikli, qáne ásterek sóyleseyik.

54

-Jalǵız men emes. Meniń menen birge men arqa súyep kelgen barlıq jigitler de esaptan aljasqan. Kúshti durıs bólistirmegenmen. Túsinip otırsań ba?

-Túsinip otırman. Bunıń qorqatuǵınday nársesi kóp emes, júdá qorqatuǵın nárse emes, joljenekey dúzetip alasızlar. Járdemge adam kúshi menen soqa-saymanlar aldıńlar ma? Jaqsı bolıptı. Al endi kúshti durıs bólistiriw, onı brigadama-brigada teń bólistiriw máselesine bolsa - kelesi waqıtlarda, eń bolmasa pishen oraqta, ásirese biyday oraq waqtında esapqa alarsań. Bárin de kún burın durıslap oylap alıw kerek.

-Túsinikli, fakt!

-Qáne endi júr, súrgen jeriń qayda, jerińdi kórset. Leningradlı rabochiy klasınıń Don jerinde qalay xojayınlıq qılıp xızmet etip atırǵanın kórmekshimen. Putilov zavodınıń partkom sekretarına seniń shalaǵaylıǵıq tuwralı xat jazıwǵa tuwra kelmespe eken, a?

-Onı óziń oylap kórerseń.

Nesterenko kishkene bolsa da, kúshli qolı menen Davıdovtıń shıǵanaǵın burınǵıdan da qattıraq qısıp qoydı. Sekretardıń ápiwayı ǵana ashıq júzine qaptaldan kózi túskende Davıdov óziń birden jeńil hám erkin sezdi de, erinlerinde eriksiz túrde kúlki nıshanları payda boldı. Kóp waqıttan beri partiyalıq basshılardıń hesh qaysısı da onıń menen usıday etip doslarsha jaydarı hám adamgershilikli túrde sıpayı sóylespegen edi...

-Sapasın tekserip kórmekshimiseń joldas Nesterenko? Íras aytıp otırsań ba?

-Joq-a, joq-a! Tek ózim-aq rabochiy klasınıń stanokta emes, verstak janında emes, al atızda nege uqıplılıǵın kórmekshi bolıp qızıqsınǵan edim. Sorasań, men ózim túpkilikli Stavropol diyxanıman, al endi kazaklardıń seni nege úyretkenin kóriw men ushın qızıǵarlı dá. Múmkin jerdi shala aydawdı da bir kazak qızı úyretken bolar? Abaylı bol, gremyachiylı kazak qızlarınıń zıyanlı tásirlerine berilip ketip júrme! Olardıń ishinde sondayları da tabıladı, keshegi moryaktı búgin quday bilsin nege úyretip shıǵaratuǵının... Ap-ańsat tuwrı joldan taydıradı da qoyadı! Ya birewi seni joldan hám shıǵardı ma?

Nesterenko awzına túskenin tek kewilli túrde tartınbay aytıp otırǵanday bolıp kórinse de, Davıdov házil arasındaǵı astarlı mánini sezip, ózin tuta basladı. «Lushka tuwralı bir nárse bilemeken, ya qarmaqqa túsirmespe ekenmen dep áytewir aytıp otırma eken?» - dep oyladı ol qáweterlene. Degen menen gápiniń házilli mánisin buzbadı:

-Eger hayal adam joldan shıǵınsa, ya adassa: «Húwdep baqıradı. Al erkek adam, eger ol haqıyqat erkek bolsa, sestiń shıǵarmastan jol izley beredi, fakt!

-Al sen haqıyqat erkek bolsań kerek?

-Sen qalay oylaǵan ediń, joldas sekretar?

-Men bılay oylap otırman: baqırawıqlarǵa qaraǵanda maǵan haqıyqat erkekler júdá unaydı, al endi sen, Davıdov, nábada joldan shıǵıp kete qoysań, shawqım kóterip júrme, qulaǵıma ǵana sıbırlap qoy. Qalay da men ózim saǵan haqıyqat jolǵa túsiwge járdemlesemen. Kelistik pe?

-Kewliń, jaqsılıǵıń ushın raxmet, - dedi shın kewli menen Davıdov, biraq ózi ishten: «Pay, shaytan áy, bárin bilip alǵan eken-á»... dep oyladı. Keyingi sóziniń durıslıǵın tastıyıqlamaw ushın oǵan qosımsha: - Sekretarımız oǵada xosh kewilli, taptırmaytuǵın adam eken! - dedi.

Nesterenko gilt toqtadı da, Davıdovqa qaray burılıp, pardozlı papaǵın jelkesine qaray ısırıp, mıyıq tartıp kúlgende, murnı jıyırılıp bılay dedi:

-Xosh kewil bolǵanımnıń sebebi, kishkene waqtımnan berman barlıq waqıtta ózim de tuwra joldan júrgenim joq... Geyde sonday waqıt bar, paradta kiyatırǵanday bolıp júrip kiyatırsań, júrip kiyatırsań, bir waqta joldan tayıp kep keteseń, qayaqqa tayıp túskenińdi abaylamay da qalasań, qullası - bir jaǵna tayıp túsip, haq kewil jaqsı adamlar kelip sen jas aqmaqtı tuwrı jolǵa salıp jibergenge shekem sheńgelge tırnalıp júre bereseń. Mende xosh kewilliktiń qalay payda bolǵanın endi túsindiń be

55

matros? Biraq men hámmesine talǵamay xosh kewil emespen...

-At tórt ayaqlı bolsa da adım sayın súrinedi deydi ǵoy, - dep sóz qosıp qoydı Davıdov abaylańqırap sóylep.

Biraq Nesterenko oǵan suwıq túrde qarap bılay dedi:

-Eger jaqsı at bolıp bir-eki súrinse záleli joq, onı keshiriwge boladı, al endi adım sayın súrinetuǵın atlar da boladı. Sen qansha úyrete ber, qansha jan-iynińe ot túsip urına ber, bári bir ol hár dumpekti tumsıǵı menen bir súzip ótpese bolmaydı. Áne sonday qúrshańqını at qorada tutıwdıń ne qájeti bar? Qarası joyılsın onıń!

Davıdov bildirmey mırs etip kúldi de úndemedi. Astarlı mániniń anıqlıǵı sonday, onı túsindiriwdiń de keregi bolmay qalǵan edi...

Olar shúdigarlıqqa qaray áste kele berdi, úlken qızǵılt-kók bult artına jasırınǵan kún de bulardıń arqasınan tap sonday ástelik penen boyın kóterdi.

- Mine meniń súrip atırǵan jerim - dedi Davıdov tep-tegis bolıp sozılıp atırǵan shúdigarlıqtı jasılma biyparwalıq penen bas iyzep kórsetip.

Basınıń shalt háreketi menen silkip jiberip papaǵın qasına túskenshe tómen túsirdi de, Nesterenko shayqalıp, súriletuǵın jerdi keselep kele berdi. Davıdov anaday jerde onıń izinen júrip, qonıshına túsken boyandı alıp taslamaqshı bolǵanǵa usap bir neshe ret jerdiń qansha tereń súrilgenin tekserip kórgenin bayqadı. Davıdov shıdap tura almadı:

-Sen jasırmay ólshey ber. Sen nege maǵan diplomatiyalıq tásil eteseń?

-Bayqamaǵan túr berip jure berseń bolmayma, - dep mıńǵırladı Nesterenko jol - jónekey kiyatırıp.

Ol jerdiń arǵı shetine barıp toqtap, kewilge tiyerliktey húrmet penen bılay dedi:

-Ulıwma-jaman emes, biraq balanıń surgenindey tegis súrilmegen: gey jeri tereń, gey jeri sayız, al gey bir jeri oǵada tereń bolıp ketken. Durısın aytqanda - bul uqıpsızlıqtan bolǵan nárse, múmkin, ashıwlı waqta plugqa asılǵannan bolǵan da shıǵar. Biraq esińde bolsın, Davıdov, ashıwlı adamǵa tek urısta ǵana jaqsı boladı, ashıw urısıwǵa járdem beredi, jer aydaǵanda adam júdá álpayım bolıwı kerek, sebebi jer tegis bolǵandı, jumsaq jaǵımlı qatnastı jaqsı kóredi. Maǵan bunı marhum atam solay aytıp ketken edi. Ne haqqında oylanıp qaldıń, qurǵaqtaǵı moryak? - dep Nesterenko dawısın kóterip dawısladı da Davıdovtı iyni menen qattıraq qaǵıp jiberdi.

Davıdov tentireklep ketti, ádep onıń alıspaqshı bolǵanın túsinbey qaldı. Al Nesterenko kúlip kúsh penen onı taǵı bir ret iyterip jibergende barıp Davıdov ayaǵın kerip turıp aldı da, aldına qaray sál eńterildi.

Olar bir-biriniń tutısatuǵın jerin izlep, alısa tústi.

-Belleseyik pe, ya basqasha alısamız ba? - dep soradı Nesterenko demin almastan.

-Qalay etsen olay et, biraq ǵárremlik qılıw, ayaqtan shalıw bolmasın.

-Bastan asırıp ta taslamaǵaylı bolsın, - dedi, tawlap taslayman dep júrip kúsh túskenlikten

murnın ishine tartıp demigip Nesterenko.

Davıdov onıń duǵıjım shımırı denesin qushaqlay bergende iykemlesip keliwinen tutısıp atırǵan adamnıń haqıyqat tájiriybeli palwan ekenligin bayqadı. Davıdov oǵan qaraǵanda ádewir kúshlirek bolǵanı menen Nesterenko shaqqanlıǵı, alımpazlıǵı jaǵınan basımlaw edi. Bir-eki ret olardıń betleri derlik bir-birine tiyisip qalǵanda Davıdov onıń qarapáreń tartqan júzin, ótkir, jaynap turǵan kózin kórip qaldı, sıbırlanıp: «Qáne, qáne, rabochiy klass! Nege bir orınnan qozǵalmaysań?» - degenin esitti.

Olar shúdigarlıqta segiz minuttay bir-biri menen alısqannan keyin barıp haqıyqat dármani ketip sharshaǵan Davıdov qırıldap:

-Shóplikke shıǵayıq, bul jerde ólermiz... - dedi.

-Qay jerde baslaǵan bolsaq, sol jerde tamam eteyik, - dedi zorǵa demin alıp sıbırlanıp

Nesterenko.

Bar kúshin salıp Davıdov Nesterenkonı óytip-búytip qattıraq jerge shıǵarıp edi,

56

sol jerde gúrestiń juwmaǵı da shıǵıp qaldı: ekewi birden quladı, biraq qulap kiyatırǵanda Davıdov Nesterenkonı tawlańqırap jiberip onıń ústine tústi. Ayaqların tarrıytıp, bar awırlıǵın salıp onı jerge basıp atırıp entigiwi menen:

-Qáne, qalaysań, sekretar? - dedi zorǵa.

-Aytatuǵın nesi bar, moyınladım. Rabochiy klass, kúshli ekenseń. Meni jıǵıw degen áneyi nárse emes, men jas waqtımnan beri usınıń menen shuǵıllanıp kiyatırman...

Davıdov turgelip, jıǵılǵan palwanǵa mardıyıp qolın uzatıp edi, biraq ol jazılǵan prujina qusap ornınan sekirip turdı da, arqasın qaratıp:

- Shańdı qaǵıp jiber! - dedi.

Davıdov Nesterenkonıń jawırnına jabısqan shań menen ótken jılǵıdan qalǵan shóplerdi jabaday qolları menen erkeklerge tán qanday jaqsı miyirmanlıq hám jıllı júzlilik penen áste ǵana qaǵa basladı deyseń! Sonnan keyin olar qaytadan bir-birine qarap, ekewi de kúlip jiberdi.

-Sen hesh bolmasa meniń partiyalıq abıroyımdı sıylap jıǵıla qoysań boladı ǵoy? Jıǵılǵanda neń ketetuǵın edi? Hey, Leningradlı ayıw. Sende hesh ádeplilik, hesh qanday ataqtı húrmetlew degen joq eken... Biraq kúliwge zor ekenseń. Kulgende awzıń qulaǵına jetkenshe ırjıyasań, jańa úylengen jigit qusap mardayıp turısına qara.

Davıdov haqıyqatıńda da awzı qulaǵına jetkenshe kúlgen edi:

-Endigide esimde bolar, fakt. Biraq sen onsha ójetlene berme, men ǵoy sennen jıǵılmayın dep, jerge dizeme shekem kirip kete jazladım. Hay, Nesterenko. Biziń Makar Nagulnov aytqanday-aq biyshara Stavropollı ortasha hám mayda jeke menshikshilseń sen. Sen sekretar bolsań aqırı túsinbeysen be, rabochiy klass barlıq waqıtta ústinde bolıwı kerek, bul tariyxıy dálillengen nárse, fakt.

Nesterenko sıqaq etip ısqırıp, basın shayqap qoydı. Basındaǵı papaǵı hayran qalǵanday jelkesine ısırılıp barıp toqtadı. Ol kúlkige alıp:

-Endigide men seni qalay bolmasın shalqańa salaman. Sonda seniń qanday marksistlik dálil tabatuǵınıńdı kóremiz. Biraq bir jeri jaman boldı bizler ekewimizdiń gúres tutqanımızdı aspazshı hayal kórip qoydı ǵoy, bizler tuwralı ol kisi ne oylar eken? Mına nám-náhán jigitlerdi jin urǵan eken deytuǵın boldı...

Davıdov itibarsız qolın siltedi:

-Ele bizlerdiń jas ekenimizdi sıltawlasaq sonnan keyin túsinip, keshirer... Qáne endi sóylesip alayıq, joldas Nesterenko, waqıt bolsa ketip baratır, fakt!

-Otırǵanday bir qurǵaǵıraq jer tap.

Olar tıshqannıń ininen shıqqan kishkene bir dúmpeshiktiń ústine barıp otırdı. Nesterenko asıqpay jay-paraxat gáp basladı:

-Bul jerge keler aldında men Gremyachiyde boldım. Razmyotnov penen, xutorǵa kelgen aktiv aǵzalarınıń bári menen tanıstım. Nagulnovtı bolsa tanıyman, onıń menen xutorǵa kelmesten burın ushırasqan edim, ol raykomǵa da kelgen edi. Men oǵan da, Razmyotnovqa da aytqan edim, saǵan da aytpaqshıman sizler jaqsı kolxozshılardı, biziń isimizge berilgen adamlardı partiyaǵa tartıw isleri boyınsha jumıstı jaman alıp baratırsızlar. Bul júdá jaman! Kolxozda jaqsı jigitler bar ǵoy, solay emes pe?

-Fakt!

-Sonda ne?

-Jaqsıları da kútip turıptı...

-Neni kútedi?

-Kolxozdıń aqıbeti ne bolatuǵının. Házirshe óziniń ogorodı menen kóbirek bánt bolıńqırap

jur.

-Qozǵastırıw kerek olardı, olardıń aqılın oyatıw kerek!

-Az-azlap qozǵastırıp atırmız-aw, biraq paydasız bolıp tur. Meniń oylawımsha gúzge shekem biziń yacheykamız keńeyiwi kerek, fakt!

-Gúzge shekem jeń salıp otıra bere jaqsızlar ma?

-Joq-á, háreket etemiz, biraq jan alqımǵa ala bermeymiz.

57

-Men de jan alqımǵa al dep otırǵanım joq, aldıńǵı qatardaǵı miynetkesh adamlardı dógeregińe toplaw, partiyanıń siyasatın túsinikli til menen jaqsılap túsindiriw boyınsha hár bir múmkinshilikten bostan bos paydalanbay qalmaw kerek.

-Biz de solay háreket etip atırmız, joldas Nesterenko, - dep isendirdi Davıdov.

-Háreket etip atırsız, biraq yacheyka keńeymey atır. Bunıńız háreketten góre seleketke usap tur. Ne qılamız endi, kúte túrayıq, endigiden bılay buljaǵı da qalay bolatuǵının kóremiz. Qáne endi basqa nárseler tuwralı áńgimelesip kóreyik. Men basqa máseleler tuwralı kemshiligińdi kórsetpekshimen. Men bul jerge seniń menen tanısayın, bawırlasıp sóyleseyin, xalıq aytqanday, mańırasayın dep kelip otırman, sen sawatlı jigitseń, jaspan dep jaslıǵıńdı haqıyqat sebep qılıp otırmaysań, jas waqtıń ótip ketti, sen onnan qol úzdiń, endi ol saǵan jetkermeydi, qaytıp kelmeydi! Sen mennen ózińniń proletarlıq shıǵısına, tájiriybesizligińe hám taǵı basqalarıńa baylanıslı jeńillikti, sonday-aq geypara partiyalıq basshılar keyip etetuǵın ayrıqsha bir ózgermeytuǵın qatallıqtı kútpey-aq qoy. - Nesterenko kewillenińkirep áńgimesin dawam etti. - Biziń partiyalıq turmısımızda, meniń pikirimshe, oylanıp islenbegen háreketler hám soǵan sáykes «qabıǵın alıw kerek», «qum menen ısqılaw kerek», «túrpili qayraq penen súriw kerek» hám taǵı usıǵan qusaǵan sózler ádetke aynalıp ketken. Gáp adam tuwralı emes, tap qanday da bir tot basıp qalǵan temirdiń sınıǵı tuwralı bolıp otırǵanday. Bul ne ózi? Abaylap qarasaq usınday gáplerdi pútkil ómiri boyınsha ya metalldıń bolıp, ya aǵashtıń bolıp qabıǵın túsiriw degendi kórmegen adamlar kóp aytadı, bálkim olar ómiri tuwıp hár túrli qayraqtı qolına uslap ta kórmegen shıǵar. Haw, adam degen náziq nárse ǵoy aqırı, oǵan, oho, júdá sheber qatnasıq kerek!

Men saǵan bir bolǵan nárseni aytıp bereyin. On segizinshi jılı biziń otryadta mınaday bir tártip, ádet boldı, onday ońbaǵan tártiptiq ushırasıwı múmkin emes shıǵar. Shın sózim, Qızıl gvardiyanıń otryadı emes, al tap naǵız Maxanov bandasınıń qaldıǵı! On toǵızınshı jılı, jıldıń bas gezinde bizge bir komissardı - don shaxterlarınan shıqqan bir kommunistti jiberdi. Jası ádewirge barǵan, búkireyińkiregen adam edi, murtları qaradan kelgen, Taras Shevchenkonıń murtınday salınǵan murtı bar. Sol kisiniń keliwi menen barlıq islerimiz basqasha bolıp ketti. Soǵan shekem otryadtı Qızıl Armiya polkına aynaldırıp jibergen edi. Polktaǵı adamlar-sol bayaǵı adamlar edi, biraq solay bolsa da olar dúnyaǵa jańadan tuwılǵanday basqasha bolıp shıqtı. Revtribunalǵa sudqa beriw bılay tursın, tártipke baylanıslı bir de jaza bolǵan emes-usınıń hámmesi polkqa komissar shaxter kelgennen soń bir aydıń ishinde-aq bolǵan nárse edi! Ol buǵan qalay eristi de? Ishi-bawırıńa kiriw menen erisetuǵın edi, shaytan!

Hár bir qızıl ásker menen sóyleskende, olardıń hár qaysısına sáykes jıllı sóz tawıp aytatuǵın edi. Birew bolmasa birew sawash aldında qorqaqlıq qıla qoysa, onı ol dárriw jedellendirip jiberedi, túsinbegenin tusingendey etip jiberedi, tap sonday etip súysingendey etip jiberedi, hátteki ol adamnıń ashıwlanıw, qapalanıw degen oyına da kelmey qaladı. Onıń qulaǵına: «Bile turıp pıshaqqa urınba! Seni óltirip qoyadı ǵoy, sonda biziń kúnimiz qalay boladı? Haw, aqırı sensiz pútkil vzvodtıń, hátteki pútkil rotanıń kúni qárep boladı ǵoy» - dep sıbırlaytuǵın edi. Túsinikli ǵoy, sonda batır jigitke komissardıń bunday pikirde ekenligi júdá unap qalıp, al qalay bolsa solay emes, al bası menen oylanıp sawashqa kirisedi. Biziń komissardıń bir ázzi jeri bar edi: eger bir úlken awıldı ya kazak stanciyasın ala qoysaq, áne sonda ol bir ájep-táwir qılıqlardı baslaytuǵın edi...

Davıdov kútilmegen jerden Nesterenkoǵa qaray birden burılǵanlıqtan samal menen tikjarlanıp qalǵan saqsaq tıshqanńıń úyip tastaǵan tóbeshiginiń ústinen bir qaptalına qulap túsiwden zorǵa aman qaldı. Teńselip barıp oń qolınıń jazıq barmaqları menen ızǵarlı topıraqqa tayanıp atırıp dawısladı:

-Ájep-táwir qılıqları qalay? Ne dep otırsań óziń?

58

Nesterenko áste ǵana kúlip qoydı:

- Men aljasqan ekenmen! Ájep-táwir qılıqlar emes, al bay sawdagerlerdiń, pomeshiklerdiń qullası sol zamanlarda kitap satıp alıwǵa halı jetetuǵın adamlardıń kitapxanaların tintileytuǵın edi. Ózine kerek kitaplardı saylap alǵannan keyin olardı hesh qanday jırsız konfiskalaytuǵın edi! Inanasań ba - ózi menen birge tórt arba kitap, pútin bir kóshpeli kitapxana alıp júredi. Kitaplardı tap oq dáridey etip qásterlep saqlaydı: hár arba brezent penen jabılǵan, kitaplar túbine-túbi tiygizilip taqlanǵan onnan qalsa astına saban tósep qoyılǵan. Toqtap ótetuǵın mánzillerde, dem alıs waqıtlarında, úrıs arsındaǵı tınıspalarda, barlıq bos waqıtlarda mıltıqların tazalap, awqatlanıp bolǵannan keyin áskerlerdiń qolına kitap berip, oqıwǵa buyıradı, sońınan oqıǵan, oqımaǵanındı tekserip kóredi...

Men ol kúnleri jaslıqqa salıp kóbirek qız quwatuǵınman, ırasında kitap oqıwdan qashıp ketetuǵın edim…Al ózim bolsam zorǵa hat tanıyman, anaw-mınawdı almaytuǵın edim. Bir kuni ol bergen kitabın meniń oqıp shıqpaǵanımdı bilip qoydı. Sol kitaptın avtorı da, atı da ele esimde. Eki kúnnen keyin kitaptıń mazmunın sorap edi, men ıń dep awzımdı ashsamsesh. Ol maǵan, - ol bunday jaǵdayda basqa birewdiń kózinshe kisini qısındırmaw ushın adam joqta aytatuǵın edi, - bılay dedi: «Sen qalay oylaysań, bul dúnyada Ivan-durak bolıp ótip ketpekshimiseń? Keshe kesh bolǵanda seniń bir kishkene qızdıń qasında aylanshıqlap turǵanıńdı kerdim. Esińde bolsın, sawatlı qızǵa sen qusaǵan aqmaqtıń bes tiyinǵa da keregiń joq, bes minuttan keyin onıń taqatı qalmay zerigetuǵın boladı: ol qız ushın sen bir atım nasıbay quraqım kórinbeyseń: ol sennen aqıl úyrene almaydı, sebebi aqıl degeniń seniń ózińde joq, ele aqılıń kirmegen. Al endi erkeklerdegi qalǵan barlıq nárseler menen sawatsızlar qalay támiyin etilgen bolsa, sawatlılar da sonday dárejede támiyinlengen, solay da barlıq jaǵdayda da artıqmashlıq sawatlılar tárepinde boladı. Túsinikli me saǵan, shala kóbik?»

Al men buǵan ne dep juwap bere alaman?

Yarım ayday ol meni qıyqaladı, qıyqaladı, arıma tiydi, jılaǵannıń ber jaǵı qıldı, - áytewir kitap oqıwǵa úyretti. Keyin kitap oqıwǵa ózim qızıǵatuǵın boldım, qızıqqanım sonday jazdırıp ala almaysań. Usı kúnge shekem onı kóp alǵıs penen eske túsiremen, durısın ayqanda elege shekem bilimim hám alǵan tárbiyam menen kimge minnetdar ekenimdi bilmeymen: marxum ata-anama ma ya komissarıma ma - ayta almayman. Nesterenko bir nárseler tuwralı oyǵa ketip, azıraq waqıt úndemey turdı. Ol qapa bolsa kerek. Al azdan keyin sırlı kúle shırayın zorǵa irkip alıp sorawlardı ústi-

ústine jawdırıwǵa qaradı:

- Sen bos waqıtlarında bir nárse oqıysań ba? Bálkim, tek gazetalardı ǵana kórip shıǵatuǵın shıǵarsań? Bos waqtın da az-aw, solay emes pe? Aytpaqshı, siziń oqıw úyinizde qızıqlı kitaplar bar ma?... Bilmeyseń be? Ho, dostım, bunın uyat saǵan! Sen óziń oqıw úyine eń bolmasa bir ret barǵan joqsań ba? Barlıǵı bolıp eki ret bardıń ba? Haw, aǵaynim, bunın hesh nırqqa sıymaydı! Men sen tuwralı eń jaqsı pikirde edim, Leningrad rabochiy klasınıń wákili! Mine endi maǵan seniń zavodına jazatuǵın nárse tabıldı! Biraq sen qorqıp júrme, men óz atımnan mınaday dep jazıp jiberemen:

«Siziń zavodıńızdıń burınǵı rabochiysı, házir Stalin atındaǵı kolxozdıń baslıǵı jigirma bes mıńshı Davıdov hám ol basshılıq etetuǵın kolxozshılar kitapqa oǵa da mútáj. Olarǵa ǵalaba siyasıy hám ekonomikalıq ádebiyatlar, agronomiya, mal sharwashılıǵı, ulıwma awıl xojalıǵı boyınsha kitaplar júdá kerek. Sonday-aq klassikalıq hám házirgi zaman ádebiyatınan tańlanǵan kitaplar bolsa júdá maqul boladı. Óz qáwenderlipshizge alıw retinde múmkin bolsa, pálen adreske úsh júzden ibarat pulsız kitaplar jiberińler». Bola ma? Jaza bereyin be?.. Qayılshılıq joq pa? Qayılshılıǵıń bolmaǵanı durıs! Onda óziń talabında bolıp kolxoz ǵárejeti menen eki júz-úsh júz kitaplıq kitapxana shólkemlestirip al. Pul joq derseń ele? Biykar sóz! Tabıladı. Ǵarrı ógizden bir jubın sat, jarlı túsip boldırıp qalmaysız! Áne

59

saǵan kitapxana, kitapxana bolǵanda qanday! Keshe men keńsede otırıp esaplap kórdim, sizlerde jerińizge qaraǵanda kúsh-kóligińizdiń ádewir awısıǵı bar bolıp shıqtı. Nege sizler olarǵa bostanbos ot-jem sarp etip jursiz? Satıp qutılıńlar! Sizlerde on jastan asqan ógizlerdiń qanshası bar ekenin bileseń be?... Bilmegenin júdá ókinerli, solay da men saǵan járdem bereyin: sizlerde on jasar hám onnan úlken ógizler toǵız jup eken. Jaqsı xojayınlar bunday soǵımlardı qorada saqlamaydı, semirtip satıp jiberedi. Túsindiń be?

-Tusiniklisi tusinikli ǵoy, biraq bizler jaramsızǵa shıǵarılǵan mallar menen ǵarrı ógizlerdi gúzge satarmız degen edik. Maǵan tájiriybeli xojayınlar usılay másláhát bergen edi.

-Házir ol mallarınız baǵıwda ma?

-Joq. Ǵarrı ógizler jumısta, onı anıq bilemen.

-Saǵan gúzde satıwǵa másláhát berip júrgen tejiriybeshil keńesgóy kim ózi?

-Biziń zavxozımız Ostrovnov hám taǵı kim edi, esime tuspey tur.

-Him, qızıq nárse eken... Seniń zavxozıń kolxozlasıwdan bes minut burın kulak edi, demek, bilgish xojayın eken, ol qalay saǵan bunday bolmaǵan keńesti bere qoydı? Ógizlerdi gúzde satatuǵın bolsańlar, soǵan shekem moyınlarınan moyıntırıqların almasańlar qalay boladı? Demek, terisi menen súyegin satadı ekensiz dá. Men bolsam saǵan basqashalaw keńes berer edim: satıwǵa qoyılǵan barlıq mallardı házir óriske jiberip, keyin baqqıǵa qoyıp, koncentrat beriw kerek, jazda bazarda maldıń azayıp, góshtiń qımbatıǵan waǵında sata qoyasań. Al gúzge bolsa sizlerdiń mallarıńızsız-aq gósh degen úyin-úyin bolıp qaladı, bahası da arzan boladı. Sizlerde awısıq ǵálle bar eken. Ol qalay? Ulıwma alǵanda ózleriń bilesizler, men sizlerdiń islerińizge aralasqım kelmeydi. Degen menen sen bul tuwralı oylanıp kór... Solay da bir jup ǵarrı ógizdi baǵıp házir satıp jiberseńiz de boladı. Bul pullar ishkilikke emes, kitap alıwǵa jumsaladı ǵoy! Qısqası, eki aydan keyin sizlerde kitapxana bolsın. Tochka! Oqıw úyin jımırılayın dep turǵan ılashıqtan toqtawsiz kulaklardıń eń jaqsı jaylarınıń birewine kóshire ber, qátelespeyseń! Ekinshi tochka! Izbanı basqarıwshı etip bir kúshli jigit jiberemen, oǵan hár kúni keshte qattı dawıs penen oqıw shólkemlestiriwdi tapsıraman. Úshinshi tochka!

-Tochka qoymay tura tur! - dep ótinish etti qısınǵanınan qızarıp ketken Davıdov.- Men saǵan orıs tilinde aytıp otırman, kitapxana boladı, óshir tochkańdı! Oqıw úyin erteńnen qaldırmay jaqsı jayǵa kóshiremen, ekinshi tochkańdı óshir. Al mına úshinshi tochkańa sózim joq... Men ózim de izbanı basqaratuǵın birewdi qayımlap qoyıppan, jaqsı jigit, kelisken agitator. Biraq ol óndiriste islep júr, qıyın jeri de sonda. Meniń oyımsha okrug komsomol komiteti bizdi qollassa, jigitti alıp kelermen dep oylayman?

Nesterenko seziler-sezilmes túrde basın iyzep: kózi kúlimsirep, onıń gápine dıqqat etip tınladı.

-Shaqqan bolıp, tez ǵana durıs sheshimge keletuǵın komandirdi ólgenshe jaqsı kóremen...

Solay da oqıw úyiń tuwralı meniń gápimdi aqırına shekem tıńlap al. Men keshe oqıw úyinde boldım. Jay emes. Jay dım jaman jay eken... Ishinde iyt oyǵanday. Terezeleri shańnan kórinbeydi... Polı kóp waqıttan beri juwılmaǵan. Kógerip sasıp ketken be, bir jaman iyis keledi. Kuday haqı, tap iláttiń iyisindey. Eń baslısı - kitaplar joqtıń qasında, olar da eski kitaplar. Tekshelerdiń birewinde kóp jatqanlıqtan sarǵayıp ketken shıyırıwlı bir plakattı kórdim, jazdırıp qarasam súwretleri bar, oqısam bılay dep jazılıptı:

Sapta tursaq qızlar kózi toymaydı, Kempir-ǵarrı basın qattı shayqaydı, Súysinedi, bawır erip atalar: Bárekellá - deydi olar Sunqarlar.

60

Dushpanlardıń ash búyirine sal nayza, Qosshı, qáne sal qarıwdı, jer ayda.

Miynetiń júrekte lázzetler alsın, Miynetkeshtiń sóytip kewli jay bolsın.

Haw-haw, men bunı burınnan bilemen ǵoy dep oyladım! Men bul plakattı oqıǵanmansonnan beri tolıq esimde, - qayda, jiyirmalanshı jılı barıp, Vrangel frontında júrgenimde! Demyan Bednıydıń bul sózleri házir de shiyrin ǵoy, biraq óziń de bileseń, otızınshı jılları házirgi kúnlerge baylanıslı, eń bolmaǵanda kolxozlastırıwǵa baylanıslı jańasharaq nárseler kerek emes pe edi.

-Kórmeytuǵınıńız joq, jalıqpaytuǵın jigit ekenseń, - dep gúbirlendi qısınǵannan ele ózine kele almay atırǵan Davıdov qanaatlanbaǵanlıǵınan góre onı maqullańqırap.

-Men jumıstaǵı kemshiliklerdi kóriwge, onı duzetiwge járdem beriwge tiyislimen, áne bul jumıstı seniń menen barlıq ıqlasım menen orınlap otırman Semen. Biraq bunıń bári de ele baslaması, haqıyqatı aldıńda... Mine sen kolxozdı, barlıq kolxoz jumısların Razmyotnovqa isenip tapsırıp, bul jaqqa brigadaǵa kelip otırsań. Al endi bunday waqıtlarda Razmyotnovtıń jalǵız ózine qıyın bolıp, jumıstı alıp bara blmay atırǵanlıǵın bileseń ǵoy. Bileseń be? Bile turıp usınday etip otırǵanıńa qara!

-Sen óziń de Tubyanskiy kolxozınıń atızlarında lobogreyka aydadıń ǵoy! Ya órnekke shek keltirmekshimiseń?

Nesterenko ókinish penen qol siltedi.

-Men Tubyanskiyde adamlar menen tanısıp alıw ushın bir-eki saat ǵana jumıs isledim, bulpútkilley basqa nárse, al sen bolsań jeke turmısıńdaǵı qolaysızlıqqa baylanıslı brigadaǵa qashıp kelip otırsań. Ayırması qalay eken? Maǵan sen Lukeriya Nagulnovadan qashıp kelgendey bolıp kórinip tursań. Bálkim, men qátelesip otırǵan shıǵarman?

Davıdovtıń túsi bozarıp ketti. Ol teris burılıp, barmaqları menen shóp-shardı mánissiz birimbirim shalıp:

-Men tıńlap otırman... - dep gúbirlendi.

Al Nesterenko bolsa aqırın ǵana jaqsı kórgen túrde onıń iynine qolın salıp, áste ózine tarttı da ótinish etti:

-Kewlińe kelmesin! Seniń súrgen jerińniń tereńligin men, áytewir ólshep júr dep oylaysań ba? Sen gey bir jerinde traktordan da tereńirek súripseń! Ashıwıńdı jerden alıp, ókpeńdi ógizlerge awdarıpsań... Seni biletuǵın adamlardıń aytıwına qaraǵanda Lukerya menen arańızdaǵı baylanıs ushına jeteyii dep tursa kerek. Durıs pa?

-Soǵan usaydı.

-Meyli, júdá jaqsı bolıptı, buǵan haq kókiregiń menen quwansa boladı. Biraq sen bunı sozıp júre bermey tezirek bir jaǵına shıǵar, qımbatlı Semen! Xalıq seni jaqsı kóredi, biraq bir jaman jeri, mına mánissiz qatnasıǵıń ushın olar seni ayaydı, túsinip otırsań ba, ayaydı! Eger adamlar qádimgi ruslardıń ádeti boyınsha anaw-mınaw birewdi ayap janı ashısa bir sári. Al endi olar aqılı pútin jigitti, onnan qalsa óziniń basshısın ayap janı ashıy baslasa, ol jigit ushın onnan artıq uyatıraq hám qorqınıshlıraq ne bolıwı múmkin? Eń baslısı seniń mına isten shıqqan qatınǵa, onıń ústine joldasıńnıń keshigi ǵana qatınına iligip áwerelenip júriwiń, meniń pikirimshe, barlıq nársege kesirin tiygizip otır! Olay bolmaǵanda seniń hám Nagulnovtıń jumısındaǵı keshirilmeytuǵın qátelikti ne dep tusiniwge boladı? Shiyelenisip qatqan ekensiz sizler, eger ózleriniz jazdırılmaytuǵın bolsańlar - raykomǵa shiye jerdi kesip taslawǵa tuwra keledi, bilip qoy!

-Bálkim, meniń Gremyachiyden ketkenim jaqsı bolar? - dep soradı Davıdov tartınıńqıraǵan

túrde.