Mixail Sholoxov - Ashılǵan tıń

231

-Sen bul oyınshıqtı qolıńda álpeshlep otırsań, onnan da obaymasın tekserip, piseniń oq jatarına tap usı jerde salıp al. Bul jerden tereze arqalı shıǵıp, qaqpaǵın jawıp ketemiz.

Nagulnov gimnasterkasınıń sırtınan buwǵan qayısın dúzetip, shegip otırǵan temekisin polǵa taslap jiberdi, shań basqan etikleriniń tumsıǵına, shań menen aralasıp mayǵa bılǵanıp qalǵan qonıshlarına qaradı da, taǵı mırs etip qoydı.

-Bir ońbaǵan haramılardıń kesirinen kúshiktey bolıp ala shańǵa bılǵanıp qalǵanımdı qarasańa: bul qımbatlı qonaqlardı kútemen dep et betimnen de, túrlishe awnapta jatıwǵa tuwra keldi... Sóytip jatırǵanda birewi kórindi... Biraq meniń oyımsha, olar ekew ya úshew, kóp emes. Olar bir vzvod emes qoy?

Davıdov pistolettiń zatvorın ashıp, oq jatırına bir pisendi tıqtı da, onı pánjeginiń qaltasına salıp, bılay dedi:

-Makar, búgin sen kewillirekpiseń, qalay-qalay? Meniń qasıma kelgenińe bes minut bolǵan joq, sonıń arasında úsh mártebe kúldiń ǵoy...

-Kewilli nársege baratırmız, Sema, soǵan kúlip atırman.

Olar aynadan shıqtı da, jarma qapıların jawıp bolıp bir maydan turdı. Tún jıllı edi, ózekten esken salqın samal jar betin sıypalaydı, xutor uyqıda, ses semir joq, kúndelikli paraxat táshiúshler de tamam bolǵan. Bir jerde buzaw móńirep, xutordıń taǵı bir jerinde iytlerdiń áwpildegen dawısı esitiledi, jaqınıraq bir jerden esaptan aljasıp, mázgilsiz bir biymaza qoraz da shıńǵırıp shaqıradı. Hesh sóz alıspay, Makar menen Davıdov Razmyotnovtıń jayına keldi. Makar iyilgen suq barmaǵı menen esiteler-esitilmes etip terezeniń qaqpaǵın qaqtı da, azmaz kútkennen keyin gúńgirt jaqtınıń ishinde Andreydiń betin kórdi, qolın bılǵap shaqırıp, pistoletin kórsetti. Davıdov jaydan shıqqan:

- Seni túsindim. Tez shıǵaman, - degen sabırlı, salmaqlı dawıstı esitti.

Razmyotnov sol waqıtta jaydıń awızdaǵı basqıshına shıqtı. Shıǵıp atırıp, qapını jawa berip, renjiw menen sóyledi:

-Bárin bilsem deyseń de turasań, Nyura! Is boyınsha awıl sovetke shaqırıp atır. Oyınǵa shaqırıp atırǵan joq ǵoy? Uyıqlay ber, gúrsine berme, azdan keyin kelemen.

Olar úshewi bir-birine jaqın tıǵılısıp turdı. Razmyotnov quwanıp:

-Rásında da taptıńlar ma? - dep soradı.

Nagulnov oǵan bolǵan waqıyalardı sıbırlanıp aytıp berdi.

... Dım úndemesten olar úshewi Yakov Lukichtiń sharbaǵına kirdi. Razmyotnov arqasın tamnıń jıp-jıllı tırnaǵına berip tırnaqtın túbinde jattı. Pistolettiń tútesin ol eplep ǵana dizesine qoydı. Ol oń qolınıń bilegine kúsh túsirgisi kelmegen edi.

Nagulnov basqıshtın tekshelerine birinshi bolıp kóterildi, qapıǵa jaqınlap, támbini shıńǵırlattı.

Ostrovnovtıń sharbaǵında hám onıń úyiniń ishinde tıp-tınısh bolıp tur edi. Biraq jaqsılıqqa aparmaytuǵın bul tınıshlıq onshama uzaqqa sozılmadı, - dálizde birden qattı baqırıp jibergen Yakov Lukichtiń:

-Kim bul tún ishinde azap aydap kiyatırǵan - degen dawısı esitildi. Oǵan Nagulnov juwap berdi:

-Lukich, bunday júdá kesh bolıp ketken waqıtta oyatqanım ushın meni keshir, jumıs bar, bizler ekewimiz házir sovxozǵa ketiwimiz kerek. Keshiktirip bolmaytuǵın jumıs!

Bir minuttay hesh kim hesh nárse demey sam-sazlıq turıspa boldı. Onnan keyin barıp Nagulnov shıdamaslıq penen talap etti.

-Sen ne óziń. Esikti ash!

- Qımbatlı joldas Nagulnov, kesh kelgen qonaq bolıp otırsız, onıń ústine qarańǵıda...

Biziń támbilerdi de... birden taba almaysań, ótiń.

Ilmegi juwan temir támbi shırt etti de, qalıń qapı azmaz ashıldı:

Nagulnov qattı kúsh salıp shep iyni menen qapını iyterip jiberdi de, Yakov Lukichti diywal betke ılaqtırıp jiberip, dálizge qaray keń adım attı hám Davıdovqa

232

iyniniń ústinen:

- Bir nárse bola qaysa Lukichti begishtir! - dedi.

Nagulnovtıń murnına adam turǵan jaydıń hám jańa ǵana ishilǵen araqtıń iyisi keldi. Biraq bul iyisler menen seziwlerdi ayırıp otıratuǵın waqıt onda joq edi. Oń qolında nagan, shep qolı menen miymanxanaǵa kiretuǵın qapınıń támbisin sıypalap, tez tawıp aldı da, onıń ishten ilip qoyǵan qapısın ayaǵı menen tewip jiberip sındırdı.

- Qáne, kim bar bul jerde, ataman!

Biraq ol atıp úlgere almay qaldı: onıń dawısı shıqqannan keyin-aq bosaǵanıń qasında gúrs etip granata jarıldı hám qorqınıshlı túngi tınıshlıqta qol pulemetinin tırıldısı esitildi. Al sońınan urıp sındırılǵan áynektiń sesti, sharbaqta mıltıqtıń jalǵız ret atılǵan dawısı menen birewlerdiń qıshqırǵan sesti esitildi...

Granatanıń sınıqları tiyip tilkim-tilkim bolıp, wayran bolǵan Nagulnov tap sol zamatta jan tapsırdı, al miymanxanaǵa umtılıp, qarańǵıǵa qaray eki ret atıp úlgergen Davıdov, pulemettıń oǵına tap boldı.

Esinen tanıp baratırıp, basın qıynala shalqaytıp jiberip, ol shep qolına mańlayshadan oq ayırıp túsirgen gedir-budır bir jańqanı qısıp shalq ortasına jıǵıldı.

Oq tórt jerinen qıyalap tesip ótken Davıdovtıń keń gewdesinen jan qanday qıyınshılıq penen shıqtı deyseń... Tún ishinde dosları dım úndemesten qarańǵıda súrmelesip, jaradarǵa hazar bermew ushın bar kúshin salıp qollarına kóterip úyge ákelgeli ol esin bir ret te jıynap ala almadı, al ólim menen jan talası bolsa on altı saattan beri dawam etip atır...

Tań atıp kiyatırǵanda qara suw bolǵan atlarǵa jas bolsa da úlken adamlarday salmaqlı jigit, rayonlıq vrach-xirurg jetip keldi. Ol Davıdov jatırǵan miymanxanada jámi bolıp on minuttay-aq waqıt boldı, mine usı waqıt ishinde asxanada ne bolar eken dep dım úndemey kútip otırǵan Gremyachiy partyacheykasınıń kommunistleri hám Davıdovtı jaqsı kóretuǵın partiyada joq kóp sandaǵı kolxozshılar miymanxanadan shıqqan Davıdovtıń uyań, tap uyqı buwlıqpasınday bolıp ıńıranǵan dawısın jalǵız mártebe ǵana esitip qaldı. Vrach jeńin turip, túsi qashıp, biraq sırtqı kórinisinen bildirmey qolın súlgige súrtiwi menen asxanaǵa shıqtı, Davıdovtıń doslarınıń samsaz bolǵan sorawına bılay dep juwap berdi.

- Úmit etiwge bolmaydı. Meniń járdemimniń qájeti joq! Biraq janı tas eken! Onı usı jatqan jerinen basqa jerge qozǵay górmeń, qısqası oǵan dım tiyiwge bolmaydı. Eger awıldan muz-puz tabılsa... háy, onıń da keregi joq. Biraq jaradardıń qasında kim bolsa da birew tabjılmastan turıwı kerek.

Vrachtıń izin ala miymanxanadan Razmyotnov penen Maydannikov shıqtı. Razmyotnovtıń erinleri qaltırap, jaltańlaǵan kózleri aldında tártipsiz úymelesip atırǵan xutorlılardı kórmey bir nárse joǵaltqanday asxananıń ishin qıdırıp júr. Maydannikov bolsa basın tómen salıp kiyatır, onıń shekesindegi isip ketken tamırları. júdá jaman bolıp kórinip turdı, al keńsiriginiń ústinde kesesine tartılǵan eki jıyrıǵı tap tırtıqtay bolıp qızarǵan Maydannikovtan basqasınıń barlıǵı toparı menen sharbaqqa shıǵıp, háwliniń ishine qaray hár qaysısı hár tárepke taraldı. Razmyotnov qulashın sharbaqtıń qapısına taslap, bası salbırap, tómen oyılıp qarap tur, tek awır qayǵıdan arqası juwlap, jawırını qıymıldap qoyadı: Shalıy ǵarrı bolsa qoranıń qasına kelip, hesh nárse oylamay májgún qutırınıwshılıq penen qıysayıp turǵan emen tirepberdini shayqap tur: Demka Ushakov bolsa qambanıń diywalına súyenip, ayıplı bolǵan oqıwshıday jawın juwıp ketken sıbawdıń ılayların tırnaqları menen shuqlap tur, eki shekesine sorǵalap aǵıp turǵan kóziniń jasların da sıpırmaydı. Olardıń hár qaysısı dostınan ayrılǵanın ózine qayǵırıp tur. Solay da hámmeni zil bolıp basqan ulıwma qayǵı - mına azamat qayǵısı edi.

233

Davıdov túnde jan tapsırdı. Óler aldında ol esine keldi. Bas ushında otırǵan SHukar ataǵa bir qaradı da, buwlıǵıp bılay dedi:

- Sen nege jılaysań ǵarrı? - degen waqta awzına kópirgen qanlı kóbik kelip qalıp, appaq shekesin kópshikke qoyıp, tek bir neshe ret tamsanıp jutınǵannan keyin ǵana - qoy, jılama...

degen sózin zorǵa tamamladı, hátteki mıyıq tartıp qúlmekshi de boldı. Sońınan awır túrde, uzaq ıńıranıp sozıldı da, tım-tırıs boldı...

...Mine solay etip meniń júregimniń tórinen orın alǵan Davıdov penen Nagulnovtay Don búlbillerinin úni óshti, solar dep pisip turǵan biydaylardıń da shayqalısı tındı, Gremyachiy jarınıń joqarısındaǵı bir jaqlardan aǵıp kiyatırǵan atı joq ózek te tasqa tiygen suw sıldırlısınan ayrıldı...

Áne bolǵanı!

* * *

Aradan eki ay ótti. Jazdıń shıjǵırǵan ıssı kúnlerinen túrin ózgertken biyik aspanda endi gúzdegidey minarlanǵan bultlar Gremyachiy Log ústinde qádimgidey júzip júr, biraq Gremyachiy ózeginiń jaǵasındaǵı tirelgen aq terekler daq túsken altın japıraqlar jamılıp, ózek suwı móldirep, salqın tarta basladı, al mektepten alıs emes jerdegi xutor maydanshasına jerlengen Davıdov penen Nagulnovtın kábiriniń ústine gúzgi sıqmar quyash nurınan nár alıp zorǵa basın kótergen sur kók tústegi shóplik payda boldı. Hátteki belgisiz bir dala gúli qorshawdıń taxtayshasına jarmasıp, óziniń keshikken ayanıshlı ómirin ortaǵa salmaqshı boladı. Solay da kábirlerge jaqın jerdegi avgust jawınınan keyin ósip shıqqan úsh túp ayǵabaǵar sálpál boyın tiklep, tómennen esken samal maydansha ústinen ótkende jeńil ǵana shayqalıp qoyadı.

Eki aydıń ishinde Gremyachiy ózeginen kóp suwlar aǵıp ótti. Xutorda da kóp ózgerisler boldı. Óz dosların jerlep, SHukar ata da júdá shógip qaldı, adam tanımastay bolıp ózgerip ketti: ol adamlarǵa jolamaytuǵın hám seylespeytuǵın, burınǵıdan da beter kewili egitilip kete beretuǵın boldı... Dosların jerlep bolǵannan keyin ol ornınan turmastan tórt kún úynnen shıqpay jattı, al sońınan turǵan waqıtta kempiri onıń awzınıń azıraq qıysayıp, betiniń shep jaǵınıń awıp ketkenligin bayqadı hám seskengenin jasıra almadı.

- Haw saǵan ne bolǵan? - dedi kempiri húreyi ushın, qolın silkip jiberip.

Tili azmaz shúldirleńkirep, awzınıń shep jaǵınan aqqan silekeylerin alaqanı menen sıpırıp bolıp, SHukar ata asıqpay-saspay bılay dep juwap berdi:

- Aytarlıqtay hesh nárse bolǵan joq. Áne qanday jas jigitler jer astına ketti, al meniń qashannan-aq gúm bolıwım kerek edi. Másele túsinikli me?

Biraq ol ásten stolǵa qarap adım atlap edi, shep ayaǵınıń súyrelip basılatuǵınlıǵın sezdi. Temekisin orap atırıp, shep qolın zordan kóterdi...

- Kempir, men sirá láń bolǵan shıǵarman, úyi kúysin, Sonıń! Sezemen, men jaqındaǵıday emespen, - dedi SHukar imlaǵa kelmey turǵan qolına ań-tan bolıp qarap.

Bir hápteden keyin ol ózin bir qansha tiklep aldı, júrisi de dúzeldi, asa kúsh salmay-aq shep qolın biyleytuǵın boldı, biraq arbakeshlik ámelden úzil-kesil bas tarttı. Kolxoz basqarmasına kelip, taza baslıqqa - Kondrat Maydannikovke duppaduwrı ayta saldı:

-Shıraǵım Kondratjan, men arbanı aydap boldım, endi meniń atlardı meńgeriwge kúshim jetpeytuǵın túri bar.

-Bizler Razmyotnov ekewimiz sen tuwralı oylastıq, ata, - dep juwap berdi Maydannikov. - Al, egerde sen selpoǵa túngi qarawıllıqqa kirseń qalay bolar eken? Seniń ushın qısqa qaray jıllı budqa dúzetemiz, onıń ishine shoyın pech, kát qurıp beremiz, al seniń ózine qıstıń kúnleri sholaq ton, sen-seń postın, ayaǵıńa baypaq beremiz. Ońısıwǵa bolmay ma? Hám aylıq alasań, taǵı jumıs ta jeńil, al onnan da eń baslısı-belgili bir jumıstıń basında bolasań. Qáne, qalay kóreseń, kelistik pe?

234

-Alla jarılqasın, bul jumıs maǵan júdá bab. Ǵarrını umıtpaǵanıńız ushın raxmet. Túnge qaray uyıqlamayman, al kúndizǵoy baz-bayaǵı. Jigitlerdi saǵınaman, Kondratjan, uyqı degen mennen birotala qashtı... Qáne, onda barıp atlarım menen xoshlasayın da úyge qaytayın. Olardı kimge tapsırasız?

-Besxlebnov ǵarrıǵa.

-Ol ele quwnaq ǵarrı, men bolsam júdá boldırdım, meniń dimarımdı qurtqan Makarjan menen Davıdov, meniń ómirimdi qızıqtan ayırdı... Solar bolǵanda men, bálkim, bir-eki jıl artıǵıraq jasarma edim, al olarsız bul jaqtı dúnyada kún keshiriw jerkenishlirek boldı, - dep qapalı túrde gúbirlendi SHukar ata, kózin góne shapkisiniń tóbesi menen sıpırıp atırıp.

Sol kúni túnnen baslap ol qarawıllay basladı.

Onsha biyik emes etip qorshalǵan Davıdov penen Nagulnovtıń qoyımshılıǵı alıs emes, al selponıń dúkanınıń tap qarsı aldında edi. Erteńine-aq SHukar ata pıshqı menen balta alıp, qoyımshılıqtın qorshawınıń túbine kishkene ǵana skameyka ornatıp aldı. Sol kárada ol túnlerdi atqarıp shıǵatuǵın edi.

Kem-kemnen bawırlarıma jaqınlasqım kele beredi... Meniń menen birge jatıw olarǵa da kewillirek bolar, maǵan da olardıń qasında túnlerdi ótkeriw jaǵımlıraq. Men de bala degen ómirinde bolǵan emes, Andryushajan, al endi ózimniń eki birdey azamatımnan ayrılǵanday bolıp otırman. Mına qapılǵır júregim kúni-túni ájeptáwir boladı da turadı, onnan hasla tınıshlıq joq maǵan! - dedi ol Razmyotnovqa.

Al partyacheykanıń tazadan bolǵan sekretarı Razmyotnov óziniń SHukar ólip qalama degen qáwipi tuwralı Maydannikov penen oylasıp:

-Sen sezeseń be, Kondrat, usı sońǵı kúnleri biziń SHukar ata qanday qartayıp ketti? Ólgen jigitlerdi joqlawǵa berilip ketken, burınǵıday emes, dım ápsheri qashıp ketti. Ǵarrı jaqın arada ólerme deymen... Onıń bası da qaltıraytuǵın boldı, qolı da qarawıta basladı. Kórerseń, ol bizlerdi úlken bir qayǵıǵa túsiredi! Biz bul tamasha ǵarrıǵa júdá bawır basıp qalǵan ekenbiz, onısız xutordıń ishi bosap qalatuǵınday kórinedi de turadı.

Kúnler kem-kem qısqarıp, hawa tıp-tınıq bola basladı. Samal endi qábirge dalalardan juwalardıń ashshı iyislerin emes, al awıldıń sırtında jaylasqan qırmanlarda jańa ǵana aydalıp atırǵan sabanlardıń iyislerin alıp keldi.

Túyek aydaw waqtında SHukar ataǵa kewillirek boldı: qırmanlarda sáhárge shekem veyalkalar gúrildep, tas jumalatqıshtıń nıǵaytılǵan jerde dúrsildep turǵan sesleri, adamlardıń shúw-shúwlegen dawısları menen atlardıń pısqırǵan sesleri esitilip turatuǵın edi. Al sońınan bulardıń barlıǵı tım-tırıs boldı. Túnler uzayıp, qarańǵıraq bola basladı, endi brrınǵılardıń ornına túnlerde basqa bir dawıslar: karayǵan qara aspannıń astında tırnalardıń tırıldısı, qarabaylardıń qapalı sesleri, ǵazlardıń saldamlı ǵańqıldısı menen úyreklerdiń qanatlarınıń sıpıldaǵan sesleri esitile basladı.

-Quslar jıllı jaqlarǵa qaray ıǵısıp baratır, - deydi jekkeshilikte suwıq demin alıp qoyıp, SHukar ata aspannan shaqırıp turǵanday bolıp gúwildegen qus dawıslarına qulaq salıp.

Bir kúni keshte qarańǵı túskennen keyin, qara oramal jamılǵan bar hayal SHukarǵa ásteaqırın jaqınlap kelip, únsiz toqtap qaldı.

-Bul kim? - dep soradı ǵarrı kelgen adamnıń kim ekenin qarańǵıda dım ayıra almay.

-Bul men, ata, Varyaman...

SHukar ata otırǵan ornınan múmkinshiliginshe tez ushıp turdı.

- Shıraǵım, aqır-sońında keldiń be? Men seni bizlerdi umıtıp ketken shıǵar dep oylap edim...

Pay, Varya-kúygelek ol biz ekewimizdi jurtqa taslap ketti ǵoy. Ishkerile, janım, mınaw onıń

235

qarawıllayman, meniń qartayǵan halıma jumıslar jetkilikli... Jetkilikli, shıraǵım. Ǵarrı maydanshada qıysańlap, ári beri júrip, tek bir saat ótkennen soń ǵana qaytıp keldi. Varya Davıdovtıń kábiriniń bas ushında dizerlep otır edi, biraq, SHukar atanıń sıpayılıq penen eskertiwshi jótkirgenin esitip túrgeldi de, esikten shıqtı, tentireńleńkirep, jıǵılıp ketemen be dep qorqıp qolın qorshawǵa tiredi. Úndemey

biraz turdı. Ǵarrı da úndegen joq. Sonnan keyin barıp Varya áste ǵana bılay dedi:

- Meniń onıń menen birge bolıwıma múmkinshilik bergeniń ushın saǵan raxmet, atajan...

-Arzımaydı. Sen endi ne qılar ekenseń, shıraǵım?

-Biratola keldim. Búgin azanda keldim, al bul jerge adam-padam kórip júrmesin dep

keshirek kelip otırǵanım...

-Al oqıwıńdı ne qılasań?

-Koydım. Biziń úydiń ishi mensiz kún kóre almaydı.

-Sema bolǵanda onıńa kelisim bermes edi, men usılay pámleymen.

-Al endi ne islewim kerek, janım ata? - degen Varyanın dawısı dirildep ketti.

-Men saǵan aqılgóy emespen, shıraǵım, óziń oylanıp kór. Tek bolǵanı sen onı qapalandırma, ol seni janınday súyetuǵın edi ǵoy, fakt!

Varya jalt berip artına burıldı da, jay júriw degen ne, al óksip-óksip buwlıǵıp, hátteki ǵarrı menen xoshlasıwǵa da halı kelmey maydansha arqalı juwırıp ketti.

Kóz jetpes qarańǵı aspanda ıńıranǵan hám bir jaqlarǵa shaqırǵan tırna túrkininen shıqqan dawıslar tań atqansha tınımsız esitilip turdı, skameyka ústinde búkireygen SHukar ata da kirpik qaqpastan awır gúrsindi, shoqındı, kóz jasın bulawı menen tań atqansha otırıp shıqtı.

** *

Kem-kemnen, kúnnen-kúnge, Dondaǵı kontrrevolyuciyalıq zagovordıń hám tayarlanılıp atırǵan kóterilistiń de túyini sheshile basladı.

Davıdov ólgennen keyin úshinshi kúnge qaray Rostovtan Gremyachiy Logqa kelgen OGPU dıń kraylıq basqarmasınıń xızmetkerleri Razmyotnov atıp óltirgen, Ostrovnovtıń sharbaǵında jatırǵan adamnıń álle qashannan beri izlep júrgen ayıpker, burınǵı Erikli armiyanıń podporuchigi Lyatevskiy ekenligin kóp qıyınshılıq kórmey-aq anıqladı.

Úsh hápte ótkennen keyin Tashkentten alıs emes jerdegi bir sovxozda jaqında esapshılıq jumısqa kirgen familiyası Kalashnikov degen orta jasqa kelgen adamǵa qarapayım, belgisiz bir adam kelip, stoldıń ústine eńkeyip, áste ǵana bılay dedi:

- Siz jaǵdaylı ornalasqan qusaysız gospodin Polovcev... Tınısh! Qáne bir minutqa dalaǵa shıǵayıq, aldıǵa tús!

Esiktiń aldındaǵı tekshede olardı qarapayım kiyingen, shekesindegi shashı aǵarǵan taǵı bir adam kútip tur edi. Ol óziniń kishi joldasınday múltiksiz álpayım hám saldamlı emes edi, - Polovcevtı kóriwden ol alǵa qaray umtılıp, kózlerin jıpılıqlatıp, jek kóriwshilikten bozarıp, bılay dedi:

-Haramı! Sen alısqa qashıp ketipseń... Bul jerde, usı inde, bizlerden qashıp jasırınıwdı oyladıńba? Qáne, sen toqtap tur, seniń menen Rostovta sóylesemen! Sen maǵan ele óler aldıńda jalınasań...

-Pay, qanday qorqınıshlı! Pay men, qanday qorqıp qaldım! Meniń hámme jerim qorıqqanlıqtan tap terektiń japıraǵınday qaltırap tur, - dep Polovcev esik aldında toqtay sala hám arzan temekisin shegip turıp kek etip gubirlendi. Al ózi bolsa kóziniń astınan chekistke hám kúlkili hám jek kóriwshi kózleri menen qarap turdı.

Onıń usti-basın tap sol jerde, esiktiń aldında tintti, al ol qayılshılıq penen burıldı da:

-Mına qarań, qurı háleklenbey-aq qoyıń! Meniń janımda alıp júrgen quralım

236

joq: men onı bul jerde alıp júrip ne qılaman? Júrińler dedi: Mauzer meniń kvartiramda tıǵıwlı tur.

Jayına baratırıp jol-jónekey ol, shekesi aǵarǵan chekistke qarata jay-paraxat, oylanıp bılay dedi:

-Haw, sada adam-aw, sen ne menen meni qorqıtaman dep oylaysań? Azaplaw menen be? Paydası joq, men hámmesine de tayınman hám bárine de shıdayman, meni qıynawdıń da xájeti joq, sebebi, men ınjılmay hám bir túyir de aldamay ne biletuǵınımnıń barlıǵın, nársesin qaldırmay aytıp beremen! Oficerlik haq sózim. Sen meni eki ret óltire almaysań, al bir ólimge men álle qashan-aq tayınman. Bizler jeńildik, endi ómir degen men ushın hesh nárse emes. Bul sheshenlikti kórsetiw ushın emes, men pardozpaz yamasa shırrıq emespen, - bul bizlerdiń hámmemiz ushın qayǵılı shınlıq. Namıs shárti sol: uttırdıń ba - tólew kerek! Men utılıs ushın óz ómirimnen keshiwge tayarman. Quday ursın, ólim degen maǵan qorqınıshlı emes!

-Qutırına bermey awzıńdı jap, esaplasıw bolsa hesh jaqqa qashpas, - dep oǵan aqıl berdi Polovcevtıń kúni menen kóterilip sóz aytıp kiyatırǵan adamı.

-Jayın tintip qaraǵan waqıtta mauzerinen basqa onı áshkaralawshı hesh nárse tabılmadı. Onıń faneradan islengen chemodanınan bir tuyir de qaǵaz shıqpadı. Biraq stoldın ústinde Lenin shıǵarmalarınık barlıq jigirma bes tomı da puxta jıynalıp qoyılǵan edi.

-Bul sizge tiyisli me? - dep soradı Polovcevtan.

-Awa.

-Bul kitaplardıń sizge ne keregi bar edi?

Polovcev arsızlıq penen mırs etip kuldi.

- Dushpanǵa soqqı beriw ushın onıń quralın biliw kerek...

Ol sózinde turdı: Rastovtaǵı tergewde polkovnik Sedoy-Nikolskiydi, rotmistr Kazancevtı, Gremyachiy Logtaǵı hám dógeregindegi xutorlardaǵı onıń shólkemine kiretuǵın esine túsken adamlardıń barlıǵın da aytıp berdi. Nikolskiy qalǵanların áshkaraladı.

Azov-Qara teńiz krayında ayıpkerlerdi qamaqqa alıw keń qulash jaydı. Altı júz adamnan aslamıraq kazaklar, zagovordıń jay qatnasıwshıları, sonıń ishińde Ostrovnov ta balası menen Ayrıqsha kenes tárepinen hár qıylı muddetke qamaqqa jıl kesildi. Olardıń ishinen tek terrorlıq háreketlerdi islewde tikkeley qatnası bolǵanları ǵana atıldı. Polovcev, Nikolskiy, Kazancev Stalingrad oblastınan podpolkovnik Savvateev hám onıń eki járdemshisi, al olardan basqa taǵı aq gvardiyashılardıń oficer hám generallarınan basqa atlar menen Moskvada jasap turǵan toǵız adam atıw jazasına buyırıldı. Moskvada hám Moskvaǵa jaqın kishkene qalalarda qamaqqa alınǵan toǵızdıń ishinde Denikin armiyasında belgili bolǵan bir kazak general-leytanant ta bar edi. Ol zagovorǵa tikkeley basshılıq etip hám shet eldegi emigrantlıq áskeriy shólkemler menen úzliksiz baylanıs jasap júr eken. Basshılıq etiwshi oraydan tek bolǵanı tórt adam ǵana Moskvada qamaqqa alıwdan qashıp qutılıp hám hár qıylı jollar menen shet elge ótip kete aldı.

Eldiń túsliginde sovet vlastına qarsı tariyxıy jaqtan aldan-aq apatqa ushırawǵa sazıwar bolǵan kontrrevolyuciyanıń kóterilis shıǵarıwǵa bul biykarǵa urınıwı usılayınsha tamam boldı.

Varya Xarlamova xutorǵa qaytıp kelgenien keyin bir neshe kún ótken son, Shaxtıǵa ketken saparınan Andrey Razmyotnov qaytıp keldi. Maydannikovtıń ótinishi boyınsha ol jaqqa kolxoz ushın lokomobil satıp alıwǵa barǵan edi. Olar keshte kolxoz keńsesinde Maydannikov, Razmyotnov hám Gremyachiy Logta shólkemlestirilgen komsomol yacheykasınıń sekretarı Ivan Naydenov úshewi otır edi. Razmyotnov qalay barıp kelgenligi, satıp alǵan lokomobili haqqında qaldırmay aytıp berdi de sońınan:

- Varya Xarlamova oqıwın qoyıp, awılǵa kelipti desedi, álle qashan-aq Dubcovqa barıp, onı óziniń brigadasına jumısqa alıwǵa soranıptı dep aytısadı - bul ras pa? -

237

dep soradı.

Maydannikov suwıq demin aldı:

-Ras. Onıń anasınıń balaları menen qalay da kun kóriwi kerek emes pe? Sonıń ushın da Varya texnikumdı qoydı. Al qız kútá uqıplı.

Shaması Razmyotnov Varya tuwralı barlıq ilajlardı oylap qoyǵan bolsa kerek, sonlıqtan da ol onıń aytqanına qasındaǵılardıń kelisetuǵınına tolıq isenim menen bılay dedi:

-Ol - marhum Semennin qalıńlıǵı. Onıń oqıwı, kerek. Semen usını tiledi. Áne solay islew kerek, tap erteń Varyanı usı jerge shaqırıp alıp, onıń menen sóyleseyik te qaytadan texnikumǵa jibereyik, al onıń semyasın kolxozdan támiyin etiwge alayıq. Ras biziń aramızdan qádirli Davıdovımız ketken eken, onıń semyasın asırawdı minnetimizge alayıq, aqırı. Qarsılıq joq pa?

Maydannikov úndemey bosın iyzedi, al qızǵan Ivan Naydenov Razmyotnovtıń qolın qısıp, bılay dedi:

-Sen júdá durıs islediń, Andrey aǵa? - dedi.

Áne sol waqıtta Razmyotnov qápelimde esine bir nárse túsirdi:

-Aytqanday, jigitler, sizlerge aytıwǵa umıtıp baratır ekenmen... Ol jaqta, Shaxtıda kóshede kimdi kórgenimdi bilesiz be? Kimdi dep oylar edińizler? Lushka Nagulnovnı! Qarasam ırsıldaǵan bir qatın kiyatır, qaptalında jaltır bas semiz bir adam bar... Oǵan qaraǵanım albırap qaldım: sol ma ya basqa ma! Tumsıǵı jup-juwan, kózleri dombaylanǵan, endi úsh adam qushaqlawına bolǵanday. Al júrisine qarasam - tap ózi! Barıp, sálemlestim: «Lushanyamısań ya basqa birewmiseń?!» deymen. Ol maǵan juwap retinde: «Grajdanin men sizdi tanımayman» deydi. Men kúldim de, oǵan «Ózińniń awıllaslarındı sen sonday tez umıtıp ketipseń! Sen Lushka Nagulnovasań ǵoy?» dedim. Ol tap usılayınsha qaladaǵıday átirin kelistirip, erinlerin qımıpqımıp jiberip: «Bir waqıtları Nagulnova boldım, bir waqıtları Lushka da boldım, al endi Lukerya Nnkitichna Sviridovaman. Al mınaw meniń kúyewim, taw injeneri Sviridov, tanısıp qoyıńız» - deydi. Men injener menen qol alıstım, al ol bolsa bul nege meniń hayalım menen sonday ápiwayı, jay sóylesip tur eken dep elerip qaraydı. Olar burıldı da kete berdi, ekewide semiz, shaması ózlerine kewili tolatuǵın bolsa kerek, al men ishimnen: «Qatın degen há! Makar ómirinshe qatınlarǵa qarsı biykarǵa kóterilip kiyatırǵan joq eken! Ekewin, Timoshka menen Makardı jerlep úlgermey atırıp, úshinshisine tiyip alıptı!»- dep oylayman. Onıń turmısqa shıqqanı menen isimiz joq, al endi usınsha góshti qay waqıtta jıyip úlgeri dese?! Sol jerde, kóshede turıp men áne ne tuwralı oyladım deyseń. Bir nársege meniń júregim qapalanıp, jas, ótkir, sulıw burıńǵı Lushkanı ayap kettim! Tap onıń menen xutorda iship tiresip jasamaǵandayman, onı, burınǵı Lushkanı qashan, bayaǵıları túsimde kórgendeymen, - Razmyotnov suwıq demin aldı. -Mine, jigitler, biziń ómirimiz qanday bolıp ózgere beredi! Geyde tap sonday bolıp ta ózgeredi, hátteki solay boladı dep oylaw da múmkin emes! Qáne kettik pe?

Olar esik aldına shıqtı. Donnıń arjaǵında alısta awır túnergen qara bultlar toplanıp tur, aspandı qıyalap keskendey bolıp shaqmaqlar shaǵadı esitiler-esitilmes bolıp gúldirmama gúrkireydi.

-Bıyılǵı jılı gúldirmamanıń sonday keshigip gúldiregeni qızıqtırıp tur-aw, -

dedi Maydannikov. - Oǵan azıraq qarap tursaq pa eken?

- Sizler qarasańız qarań, al men kettim. - Razmyotnov joldasları menen xoshlasıp, teksheden shaqqan juwırıp tústi. Ol xutordıń sırtına shıǵıp, azıraq turdı da, sońınan asıqpay, alıs aylanısh jol menen kóriner-kórinbes bolıp turǵan krestlerdi, kábirlerdi, ana jeri-mına jeri qulaǵan tas qorshawdı aynalıp ótip, qoyımshılıqqa qaray baǵdar aldı. Ol óziniń barayın degen jerine keldi. Basınan shapkisin aldı, oń qolı menen aǵarǵan shashın sıypadı da shókken górdiń shetine qarap turıp áste ǵana sóylendi:

238

- Men seniń aqırǵı jayıńdı jaqsılap, kelistirip qoya almay júrmen, Evdokiya... - Ol eńkeyip qurǵaq bir saz kesekti qolına aldı da alaqanına salıp ısıp, júdá uyań dawıs penen bılay dedi: Al, men seni elege shekem súyip júrmen ǵoy, umıtılmasım, ómirimdegi jalǵız ǵanam... kórip tursań, dım waqıt joq... Siyrek kórisemiz... Eger qolıńnan kelse barlıq gúnamdı keshire gór. Sen marhumnıń kewilin qaldırǵan bolsam, barlıǵında keshire gór...

Ol kóp waqıt juwabın kútip turǵan adamǵa qusap selt etpesten, ǵarrılarday búkireyiwi menen jalań bas uzaq waqıt turdı. Onıń betin jıllı samal elpip, jıllı jawın silpilep turdı... Donnıń arjaǵınan tań sarǵayıp atıp kiyatır, Razmyotnovtıń qatal, quwanıshsız kózleri jerge, qádirli kábirdiń oyıq jiyegine tigilip turmastan, al gorizonttıń kóz jetpes jiyeginin arjaǵında qızıl borlat bolıp aspannıń teń jartısı ashılǵan jaqqa qaradı. Áne usı waqıtta qalǵıp baratırǵan tábiyattı ómirge oyatıp, jazdıń ıssı mezgilindegidey usı jıldıń alıp gawdeli qaysar gúldirmaması aqırǵı ret ótip baratırǵan edi.

На каракалпакском языке МИХАИЛ ШОЛОХОВ

ПОДНЯТАЯ ЦЕЛИНА Роман, книга 2-ая

Awdarǵanlar E. Berdimurotov, K. Jalalov

Redaktor A. Turabaev

Qarap shıǵarǵan M. Rzamuratov