Mixail Sholoxov - Ashılǵan tıń

11

toqtamastan jılaǵan hesh kim bolǵan joq. Hám ashınıw, hám ókinish hám ólimniń awırmanlıǵı -

barlıǵı jıynalıp usı bugin onı qorqınıshlı qara zil bolıp bastı...

III BAP

Fizikalıq miynetti kóksew Davıdovtıń júdá tınıshın ketirdi. Onıń deniniń sawlıǵı menen kúshli denesi jumıs ber dep tilep turatuǵın edi. Usınday jumıstan keyin keshke qaray onıń barlıq etleri awır hám tatlı sharshawdan sırqırap, túnge qaray dawayısı bolıp tusken dem alıspa menen birge túslersiz jeńil tatlı uyqı dárriw kelip te qalar edi.

Bir kúni Davıdov ortaǵa alınǵan lobogreykalardıń remontı qalay bolıp atırǵanlıǵın tekserip kóriw ushın ustaxanaǵa kirdi. Qızdırılǵan temir menen janǵan kómirdiń ashshı iyisi, tástiń ızıńlı jıńıldısı menen góne kóriktin shuwıldap nalıǵan gúwildisi onıń denesin titiretti. Ol bala waqtınan beri boyına sińip qalǵan tanıs iyisti payızlana jutıp ráhátlenip kózin jumıp, zorǵa jaqtı túsip turǵan qarańǵı ustaxanada úndemesten biraz waqıt turdı la, sońınan shıdap tura almay shókkishti qolına alıw menen boldı... Eki kún udayına ol tańnıń atıwı menen kúnniń batıwına ustaxanadan shıqpastan jumıs isledi. Oǵan úy iyesi hayal awqatın ákelip berip turdı. Biraq qayta-qayta adamnıń qolın irke berse, qısqıshtaǵı temirin kógis tartıp suwıp qalıp, eski usta Sidorovich tońqılday berse, jelpigish bala Davıdovtıń dıqqatlılıqtan tolǵan qolınıń qálemdi jerge túsirip alıp, is qaǵazına haqıyqat háriplerdiń ornına qanday da bir ońataysız, iyreńlegen qıysıq-qıysıq bir nárselerdi salǵanına qarap ashıqtan-ashıq kúlip tursa-nálet jawsın, sonnan jumıs bolama!

Davıdov bunday is jaǵdaylarına qolın bir siltep, Sidorovichke kedirgi bolmaw ushın belgili bocmanlar qusap ishinen sóginip ustaxanadan shıǵıp ketti, túnerip, qáhári keliwi menen kolxoz keńsesine barıp otırıp aldı.

Kóbinese ol óz waqıtın kúndelikli, biraq zárúriy xojalıq máselelerin sheshiwge jumsadı: esapshılar tárepinen dúzilgen otchetlar menen esapsız maǵlıwmatlardı qarap shıǵıwǵa, brigadirlerdiń dokladların tıńlawǵa, kolxozshılardan túsken túrli-túrli arzalardı qarawǵa, óndiris jıynalısların ótkeriwge, - qullası úlken kollektivlik xojalıqtın turmısında ushırasatuǵın barlıq nárselerge jumsadı, biraq olar Davıdovtı onsha qanaatlandırmaytuǵın edi.

Ol túnde jaman uyıqlaytuǵın boldı, azanda bárhá bası awırıp oyanadı, awqatgı gez kelgen jerden áytewir iship júrdi, al burın ómirde bolıp kórmegen, túsiniksiz bir boyın tartqan awırlıq keshke shekem seziledi de turadı. Davıdov azıraq ózgereyin dedi, onı ózi sezbey de qaldı, minezinde burınları hesh qanday ushıraspaǵan ashıwshaqlıq payda boldı. Gremyachiy Logke kelgennen keyingi dáslepki kúnlerde ol sırttan qaraǵanda bunday egede, qorenish kórinbeytuǵın edi. Onıń ústine taǵı mına Lushka Nagulnova hám ol haqqında barlıq waqıtta oylanıp juriw, taǵı da basqa hár túrli oylar. Barlıǵınıń kelisip turǵanın qarasańa!

Bir kúni Razmyotnov Davıdovtıń solǵın tartqan júzine jılmıyǵan kózleri menen qarap bılay dedi:

-Kún-kúnnen azıp baratırsań ǵoy, Sema? Sen túrine qaraǵanda qıstan júdep shıqqan ǵarrı egiz sıqıllısań. Kóp uzamay júrip baratırıp jata ketetuǵın túriń bar, qanday da bir túlegendey ǵojalaǵıń shıǵıp baratır... ya túlep atırsań ba? Sen onnan da biziń qızlarǵa, ásirese - bayınan ayrılǵan qatınlarǵa azıraq kóz tasta. Óytkeni seniń den sawlıǵıń ushın ol oǵada zálel...

-Mánissiz keńesindi basıńa jaq, barsańa!

-Seniń ashıwıń kelmesin. Haw men saǵan jaqsı kórgenligimnen keńes berip atırman ǵoy.

-Sen udayı hár qıylı kelispeytuǵın nárselerdi oylap shıǵarasań, fakt!

12

Davıdov áste-áste, biraq tutas qızarıp sala berdi, Qısınǵanın basa almay, basqa bir nárseler tuwralı kelispese de ayta saldı. Biraq Razmyotnov toqtay qoymadı:

- Saǵan bulay etip qızarıwdı zavodta úyretti me, ya flot úyretti me? Tek ǵana betiń emes jelkene deyin qızarıp ketti ǵoy, múmkin seniń barlıq jeriń qızıratuǵın shıǵar! Shesh kóylegińdi, kóreyin!

Davıdovtıń ǵazaplı kózlerinde ashıw ushqınların ańlaǵan Razmyotnov gápti birden burıp jiberdi de, kewilsizlengen túrde esnep, pishen orıw tuwralı gáp basladı, jortaǵa uyqısı kelip turǵanǵa usap jabılayın dep turǵan qabaqlarnıń astınan Davıdovqa qaradı, biraq erinindegi hiyleker kúlkini aqshıl tartqan saqalınıń astına jasıra almadı ma, ya ózi jasırǵısı kelmedi mebilinip turdı.

Razmyotnov Davıdov penen Lushka arasındaǵı qatnasıqtı sezdi me, ya bolmasa bile me eken? Sirá biletuǵın shıǵar. Awa túsinikli, biletuǵın biletuǵın bolsa kerek. Uyatsız Lushka jasırmaq túwe, hámme kórsin dep jorta islep júrgende bul qatnastı qalay qıpsa saqlawǵa boladı. Sol nárseni marapat biletuǵın Lushkaǵa mına jaǵday da tásir etse kerek: partyacheyka sekretarınıń keshe ǵana jolıńa tús dep jibergen hayalı búgin ápiwayı bir kolxozshı menen emes, al kolxoz baslıǵınıń ózi menen tanısıp otır, sonlıqtan oǵan sen arman tur demeydi.

Bir neshshe ret ol Davıdov penen kolxozdıń keńsesinen birge shıqtı, xutor dástúrlerine qarsı keletuǵınına qaramay, onıń shıǵanaǵına shıǵanaǵın ótkerip, hátteki iyinin áste ǵana oǵan súyep, qatıp júretuǵın edi. Davıdov Makar kórip qoyar dep qáweterlenip degeregine qaray beretuǵın, biraq qolın tartıp almaytuǵın, Lushkanıń adımına adım qosıp, tusawılı attay gibirtiklep adım atatuǵın, jer qansha tegis bolsa da, ne ushın ekeni belgisiz tez-tez súrinip kete beretuǵın edi...

Ashıqlardıń jawız biyti bolǵan xutordıń qırsıq balaları olardıń keyninen juwırıp, hár túrli etip denelerin qıysaytıp jinishke dawıs penen:

Qalıńlıǵı, kúyewi Ashıǵan qamır-ekewi, -

dep shuwıldasatuǵın edi. Olar ózleriniń mánissiz báytlerin aytıp, izin úzbey namaǵa salıp, qutırısıp ókpeletetuǵın edi. Ele teri basılmaǵan Davıdov balalarǵa, Lushkaǵa hám óziniń kewilshektigine ishtey kúyinip, Lushka menen eki kvartal ótemen degenshe «ashıǵan qamır» qattı ashıǵan qamırǵa, maylı qamırǵa, mazalı qamırǵa, t. b. aynalıp shıǵatuǵın edi. Aqırında Davıdov shıdap boldı: ol bekkem jabısqan Lushkanıń qara peri barmaqların áste ǵana jazdırıp: «keshirerseń, waqtım joq, tezirek barmasam bolmaydı: dep, adımın keń-keń etip atlawı menen ozıp ketip qalatuǵın edi. Biraq tınımsız balalardıń shıq-shıǵınan qutılıw ańsat emes. Olar eki toparǵa bólinip, birewi Lushkanıń tınıshın alıw ushın, al ekinshi toparı qasarısıwı menen Davıdovtı uzatıp ketetuǵın edi. Bul quwdalawdan qutılıwdıń jalǵız ǵana jolı bar edi: Davıdov jaqın jerdegi qoraǵa barıp, shıbıq sındırıp alıp atırǵanday bolıp tura beriwden, dárriw balalar tımtıraqay joq bolıp ketedi. Áne sonda ǵana kolxoz baslıǵı keshe menen sol dógerektiń haqıyqat iyesi bolıp qalatuǵın edi.

Jaqında kózge túrtse kórgisiz qarańǵı tún ishinde Davıdov penen Lushka xutordıń artındaǵı dalada xutordan alısta jaylasqan jel digirmanınıń qarawılına tuwrı ushırasıp qaldı Kekse qarawıl Vershinin tıshqannıń tastap ketken ininen shıqqan tóbeshiktiń tubinde kamzolın jamılıp jatqan edi. Ústine qaray tuwrı júrip kiyatırǵan adamdı kórdi de ol birden ornınan ushıp turıp áskershe:

-Toqta! Kim kiyatırǵan? - dep qatal túrde dawısladı. Sóytti de ol góne, oqlawsız mıltıǵın qolına alıp tutıp turdı.

-Óz adamlarıńnan. Bul men, Vershinin, - dep Davıdov nemquraydı dawıs berdi.

Ol keyinine Lushkanı ertip birden artına qaytıp edi, biraq Vershinin olardıń keyninen jetip jalbıraqlap:

13

-Joldas Davıdov, hesh bolmasa sizden bir oraǵanday temeki tabılmas pa eken? Qurısı tutıp pútinley awmam shıǵıp tur.

Lushka betin de jasırmadı, taysalıp ta turmadı, júzin oramalı menen japqan da joq. Davıdovtıń asıǵıp qaltasınan temeki alıp atırǵanına jay-paraxat qarap turdı da, tap sonday jaylıq penen:

-Júr kettik, Syoma. Al sen, Nikolay aǵa, ıshqı dártinde shól gezgenlerge emes, al urılarǵa berik bol. Túnde tek jawız adamlar ǵana gezip júrmeydi... - dedi.

Nikolay aǵa bolsa qısqa ǵana dawısın shıǵarıp kúldi de, ádepsizlik penen Lushkanıń iyninen qaǵıp:

-Awa, shıraǵım Lushka... Túngi is: birew-ıshqı dártinde júredi, birew - urlıq qılıdı. Meniń dártim qarawılshılıq. Ótken - ketkendi sorastırıw, jel digirmandı qorıw, sebebi onda tezek emes, al kolxoz ǵállesi jatır. Temekiń ushın raxmet. Jolıńız bolsın! Maqsetińizge jetiń...

-Sen qaydan gápke aralasıp júrseń? Taysalıp turǵanda bálkim seniń kim ekenińdi bilmes edi, - dedi Davıdov ashıwı betine shıǵıp, olar ekewi qalǵan waqıtta.

-Barlıq ǵarrı aqmaqlardan uyalıp júretuǵın men on altı jasar emespen, qız da emespen, - dep juwap berdi oǵan Lushka salqın túrde.

-Solay bolsa da...

-Ne solay bolsa da?

-Saǵan bunıń bárin kórsetip isley beriwdiń nege keregi bar?

-Ne boptı? Ol bir meniń tuwǵan ákem yamasa qayın atam ba?

-Men saǵan túsinbedim...

-Sen ózińdi zorla da túsinip al.

Davıdov qarańǵıda kórmedi, solay da dawısınan onıń kúlip turǵanın abayladı. Óziniń nasharlıq abıroyına ústirtin qarap, ádeplilikti tolıq ayaqqa basqanına ashıwı kelgen Davıdov tútini shıǵıp:

-Haw, aqmaq-aw, sen túsin, men seniń abıroyıńdı oylap atırman ǵoy! - dedi. Burınǵıdan da beter Lushka:

-Janıńdı qıynamay-aq qoy. Men ózim-aq ilajın kóremen. Sen ózińniń abıroyıńdı oyla, - dep juwap berdi.

-Men ózimniń abıroyımdı oylap otırman.

Lushka gilt toqtadı da Davıdovqa taqalıp aldı. Onıń dawısınan tabalaǵan quwanısh sezimi esitilip turdı:

-Janım-aw, dáslepten-aq sonı aytpaysań-aw! Sen tek ózińdi ǵana oylaysań, seni tún ishinde qatın menen birge dalada júrgenindi kórip qoyǵanǵa ashıwıń keledi. Nikolay aǵaǵa túnde sen kim menen shatasıp júrseń de bári bir.

-«Shatasıp júrseń dew» ne? - dep qáhárlendi Davıdov.

-Onnan basqa ne? Nikolay aǵa jasarın jasaǵan adam, sen bul jerge meniń menen ejevika teriwge kelmegenińdi ol biledi. Gremyachiydegi jaqsı adamlarǵa, hadal kolxozshılarǵa sóz bolatuǵın boldım dep qorqasań. Solay emes pe? Men seniń esińe kirip te shıqpayman! Men bolmasam bári bir taǵı birew menen xutordıń sırtqa shıǵıp qoltıqlasar ediń. Gúnálı istiń basına barǵıń keledi, tasada, sayada qalǵıń keledi, bul islerindi birew bolmasa birewdiń bilgenin qálemeyseń. Seniń qanday qońızaq ekenindi túsindim. Bul bolmaydı, aynalayınım, udayı jasırınıp jan saqlay almaysań. Gápine qara. Seni matros deydi-aw! Bul qalay? Men qorıqpaǵanda sen qorqasań ba? Demek, men erkek, al sen qatın ekenseń dá, solayma?

Lushka ashıwlanǵannan góre házilge meyilirek, solay da súyiklisiniń mına qılǵan isine ızası kelgenligi barlıq háreketinen bilinip turdı. Azıraq úndemey turdı da, oǵan jek kórgen túr menen qıyalap qarap, ústindegi qara sátinnen tigilgen yubkasın dárriw sıpırıp tasladı, buyrıqlı túrde:

-Sheshin! - dep jekirindi.

-Sen aqılıńnan adastıń ba? Bul ne?

14

-Sen meniń yubkamdı kiyeseń, al men-seniń shalbarındı. Durısı áne usı boladı! Bul dúnyada kim ózin qalay tutsa, soǵan minásip kiyiwi kerek. Qáne, bol!

Davıdov Lushkanıń gápine, onıń kiyim awmasıw usınısına ashıwı kelse de, kúlip jiberdi. Ashıwın kúsh penen basıp, áste ǵana dawıs penen:

-Ójetlikti qoysa, Lusha! Kiyin, keteyik, - dedi.

Lushka kewilsizlik penen zorǵa ornınan qozǵalıp yubkasın kiydi, sharshısınıń astınan shıǵıp turǵan shashların jónledi hám kútilmegen tereń qayǵılı dawıs penen qápelimde:

- Seniń menen júriw maǵan kewilsiz, awma matros! - dedi.

Áne usıdan keyin olardıń hesh qaysısı tap xutorǵa jetkenshe ıń dep awzın ashqan joq. Tar kóshede de dım úndemesten bir-biri menen xoshlastı. Davıdov sıpayılıq penen iyildi, Lushka oǵan zorǵa biliner-bilinbes bas iyzedi de, ǵarrı klennıń aǵashınıń qoyıw sayasına sińip ketkendey esikke kirip kózden ǵayıp boldı...

Olar bir neshe kúnge shekem bir-birin kórmedi, sonnan keyin barıp bir kúni azanda Lushka kolxoz keńsesine kelip, dálizde eń sońǵı arza etip kelgen adam ketkenshe kútip otırdı. Davıdov óz ójiresiniń esigin jappaqshı bolıp edi, Lushkanı kórip qaldı. Ol erkeklershe ayaqların alshaytıp, dóngelek dizeleri yubkasın tırtıstırıp, shimishke shaǵıwı menen jay paraxat mıyıq tartıp kúlip otır edi.

-Shimishke shaǵasań ba, baslıq? - dep soradı ol kúlkili dawıs penen. Onıń jipjińishke bolǵan kirpikleri qıymıl-qıymıl etip, kózleri quwlıq penen kúlip tur edi.

-Sen otaqqa nege barmadıń?

-Házir baraman, kórip tursań ba - jumıs kiyimimdi kiyip turman ǵoy. Saǵan ayta qoyayın dep kelip edim... Búgin qarańǵı túsiwden jaylawǵa kel. Seni Leonovlardıń qırmanınıń tubinde kútemen. Qay jerde ekenin bileseń be?

-Bilemen.

-Keleseń be?

Davıdov dım úndemesten bas iyzedi de, esikti qattı etip japtı.

Ol qolların eki shekesine tirep, aynaǵa qarap bir noqatqa qózin tigip, stolda uzaq waqıt awır oyǵa shúmip otırdı. Oyǵa shúmdiretuǵın nárseler de bar edi!

Birinshi arazlasıwdan burınnıń ózinde Lushka qarańǵı túskennen keyin Davıdovtıń kvartirasına eki ret kelgen edi. Azıraq otırǵannan keyin ol qattı dawıs penen:

-Meni aparıp sal, Sema! Dala qap-qarańǵı, bir ózim ketiwge qorqaman. Ólgenshe qorqaman. Men bala waqtımnan beri qorqaqpan, bala waqıttan beri qarańǵılıq janımdı alǵan…

Davıdov betin búristirip-tırıstırıp, kózi menen taxtadan islengen diywaldı kórsetti, diywaldıń arǵı jaǵında úy iyesi dinshil ǵarrı kempir kúyip-pisip, pıshıqtay tıpırshılap záhárin shashıp, qazan-tabaqtı tasırlatıp, eri menen Davıdovqa keshki awqatı ushın bir nárse tayarlap atır edi. Lushkanıń tırs etkendi sezip qalatuǵın qulaǵı kempirdiń mınay dep atırǵan ashshı gúbirlisin anıq esitti:

-Qorqaman dep otırǵan sol ma? Qatın emes, shaytan ol! Ol dunyada da, qarańǵıda qarmalaqlap shaytannıń jigitine baratuǵın joldı ózi tawıp aladı, onıń sóz salıwın kútip otırmaydı. Meniń gúnámdı, qudayım, óziń keshire gór! Bul qatın qorqaq-mısh! Qarańǵıdan júregiń jarılsa kerek sen shaytannıń!

Lushka oǵan berilgen usınsha jaǵımsız minezlemeni esitip tek mırs etip kúldi de qoydı. Ol állenetken bir dinshil kempirdiń gápi tesir etip quntı qashatuǵın onday qatın emes! Ol bul qusaǵan awzı tınbaytuǵın eki júzli hám jalmawız kempirdi ne qılsın! Óziniń baylı bolǵan qısqa ǵana dáwiriniń ishinde er júrek Lushka bunnan da zorıraq bálelerge duwsharlastı, gremyachiyli qatınlarǵa bunnan da zorıraq shayqaslarda dádimal ayttı. Ol kempirdiń esiktiń artında áste gúbirlenip, onı joldan shıqqan, buzıq dep atırǵanın ap-anıq esitip turdı. Oy qudayım-ay, haw ol bunday burınǵılarǵa qaraǵanda jan sózlerdi esitip júrgeni jańa ma, ózlerinin soqır sadalıǵına salıp,

15

kúyewlerimizdi tek ózlerimiz ǵana súyiwimiz kerek dep júrgen qatınlardıń julınına tiyip, olar tebeleske kirisip eń jaqsı sózler menen oǵan alıp topılǵan soqlıǵıspalarda da Lushkanın ózi onnan da kóbiregin aytıp qalatuǵın edi. Barlıq waqıtta Lushka ózin qorǵap qalıp, qarsılasqan qatınlarǵa tiyisli sazayın beretuǵın edi. Joq, ol hesh waqıtta, qanday jaǵday bolsa da sirá albıramas, urısqan adamınıń shımbayına batatuǵın sóz taba almay qalmas, qullası, xutorda Lushkanıń basınan oramalın julıp alıp, shermedesin shıǵara alatuǵın qızǵanısh qatın ele joq edi… Solay da «Lushka hesh kashan sózin alıp qalmaydı» degen óz ómirindegi birden-bir qaǵıydanı basshılıqqa alıp, basqa hesh nárse emes, tek tártip ushın kempirdi úyretip qoyıwǵa uyǵardı.

Ekinshi ret kelgeninde Davıdovtı aldına túsirip jiberip, ózi úy iyesi turatuǵın aldınǵı ójirede azıraq irkildi de, Davıdov dálizge shıǵıp, keyin esik aldındaǵı shıyqıldawıq teksheden juwırıp túsken waqıtta, haqıyqat gúnásiz túr menen burılıp kempirge qaradı. Lushka oylaǵan jerinen shıqtı. Kartayǵan Filimonixa onısız da suwlasqan erinin eplep-seplep taǵı bir jalap alıp demin almastan:

-Sen naǵız uyatsız ekenseń. Lukerya, men ómirim tuwıp sendeydi kórgen joqpan, - dep gúnkildedi.

Lushka ullı ádeplilik penen kózin jerge tigip, ókinip oyǵa shumgen adam qusap ójireniń ortasında gilt toqtadı. Onıń kirpikleri uzınnan kelgen, qap-qara, tap pardoz berilgendey edi. Ol tómen qaraǵan waqıtta kirpikleriniń qoyıw sayası quwarǵan shekelerine túsip turdı.

Bul jorta islengen ádeplilik penen aldanǵan Filimonixa endi pásine qaytıp qarap sıbırladı:

-Óziń-aq oylap kór, qatın, usınıń nırıqqa sıya ma? Ajırasqan bolsań da eriń bar, qatınsız sıya boydaq erkektiń jayına, onnan qalsa qarańǵıda kelip júrseń? Jurtqa qaysı betiń menen qaraysań, a? Esińdi jıy, quday ushın uyalasańo!

Kempir qusap ásten hám múnáyim túrde Lushka:

-Qudaytala, hámmemizdiń párwardigarımız, panamız…, - dep basladı. Tap sonı aytqanı, bir nárseni kútkendey bolıp sóylemesten qaldı. Azıraq turǵannan keyin barıp qarańǵıda qáhárli túrde jıltıraǵan kózlerin jerden aldı.

Dinshil kempir qudanıń atın tilge alıwdan basın tómen iyip shaqqan-shaqqan shoqına basladı. Áne sonnan soń barıp Lushka erkeklershe juwan hám qatal dawıs penen gápin saldamlı túrde tamamladı:

-Qudaytala adamlarǵa payına qaray namıs úlestirgende men úyde joq edim, seyilge shıǵıp ketip edim, jigitler menen súyisip-sıypasıp qıdırısa qurıp jur edim. Áne sóytip bólistirgende sol namıstan maǵan bir túyir de tiymey qalǵan. Túsindiń be? Nege awzıń ańqayıp qaldı, jaba almaysań ba? Al endi meniń saǵan tapsırmam: seniń jayıńda turatuǵın jigit meniń menen mawqın basıp úyge qaytıp kelgenshe sen biz gúnákarlardıń haqqına duwa oqıp otıra ber, ǵarrı baytal!

Lushka hayranı shıǵıp, al-sal bolıp, aqırında basın kótere almay qalǵan kempirdi hátteki jek kórgen bir názerine de turǵıza almay qayqayıp alıp úyden shıqtı. Esik aldında onı kútip turǵan Davıdov kewil baqqan túrde:

-Ne tuwralı sóylestińiz, Lusha? – dep soradı.

-Kóbirek diniy nárseler tuwralı, - dep áste-aqırın ǵana kúlip juwap berdi Lushka Davıdovqa tıǵılıńqırap. Jaǵımsız áńgimeden oyınǵa salıp qutılıw ádisin ol burınǵı kúyewinen úyrengen edi.

-Qoysa, men ıras sorap otırman: al kempir ol jerde ne dep sıbırlanıp júr? Seniń kewline tiygen joq pa?

-Meniń kewlime tiyetuǵın onıń hesh qanday halı joq, ol onıń qolınan kelmeydi de. Ishi kúyip shaǵıp alıp atır, seni mennen qızǵanıp júr, bujır-janım! – dep taǵı kúlkige aldı Lushka.

-Ol bizlerden gúmánlanıp jur, fakt! – Davıdov qattı qıynalǵan túrde basın

16

shayqadı. – Seniń bul jerge kelmewiń kerek edi, gáp sonda bolıp tur!

-Kempirden qorıqtıń ba?

-Ne ushın?

-Haw sen sonday júrek jutqan jigit bolsań onda bul tuwralı gáp etiwdiń de keregi joq!

Óz degeninen qaytpaytuǵın Lushkaǵa bir nárseni uqtırıw qıyın edi. Al qápelimde birden payda bolǵan úlken sezimnen kózi shaqmaqtan qamasqanday bolıp sasıp qalǵan Davıdov bolsa ózi túsken bul qolaysız awhaldan búytip júre bergenshe tezirek qutılıw ushın Makar menen sóylesip, Lushkaǵa úyleniw tuwrasında bir neshe ret haqıyqat oylanıp kórgen edi. Áne solay etip payda bolıwı múmkin bolǵan hár qıylı sıpsıńsıpsıń áńgimeler menen ǵıybatlardı toqtatpaqshı boldı. «Men onı tárbiyalap alaman! Men onı likenletip qoymayman, barlıq ońbaǵan qılıqların da qoydıraman. Jámiyetlik jumısqa tartaman, ózinshe oqıp bilim alıwdı soranıp kóremen yamasa soǵan májbúrleymen. Ol jaqsı adam bolıp shıǵadı, bul turǵan gáp! Lushka aqıllı hayal, ashıwshanlıǵın qoyadı, qızbalılıǵın qoyıwǵa úyretemen! Men Makar emespen, Makar ekewinin otı óre alıspaytuǵın edi, meniń minezim onday emes, men onıń menen basqasha qatnas jasayman» - ózi menen Lushkanıń múmkinshiliklerine usılay artıqmash ashıq baha berip Davıdov ózine isengen túrde oylap qoydı.

Leonovlardıń qırmanınıń qasında ushırasıwǵa kelisken kúni Davıdov tap tústen baslap-aq saatına qaraw menen boldı. Kelisilgen ushırasıwdan bir saat burın esik aldında tıp-tıp etip júrip kiyatırǵan Lushkanıń ayaǵınıń dawısın tanıp qaldı. Dáslep hayranı shıǵıp turdı da, keyin oǵan qattı qáhári keldi.

Kóp uzamay:

- Joldas Davıdov jayında ma? – dep soraǵan onıń qattıraq dawısı esitildi.

Ya kempir bolıp, ya sol waqıtta úyinde otırǵan ǵarrısı bolıp hesh qaysısı hesh nárse dep juwap bermedi. Davıdov kepkasın qolına qısa sala esik betke qaray umtıla berip edi, kúle shıray berip kiyatırǵan Lushka menen betpe-bet qarsı kelip qaldı. Lushka bir shetkey shıǵıp turdı. Olar úndemewi menen esik aldına shıqtı.

-Maǵan bul oyınlar jaqpaydı! – dedi Davıdov qatań túrde, hátteki ol ashıw kernep mushın túydi.

-Sen bul jerge nege keldiń? Biz qaysı jerde ushırasıwdı wádelesken edik? Qáne ayt, jin urıp ketken bolmasań!…

-Sen maǵan nege buwlıǵasań? Ne, men seniń qatınıń ya arbakeshińmen be? - dedi asıpsasıwdı bilmegen Lushka.

-Qoysańa! Men buwlıǵıp otırǵanım joq, sorap otırman.

Lushka iynin qısıp qoydı da, mensinbegendey ástelik penen bılay dedi:

-Haw, baqırmay sóyleseń, onda basqa gáp. Men bolsam saǵınıp erterek kelip otırman. Sen buǵan quwanıp, kewliń pitip turǵan bolıwıń kerek?

-«Kewli pitiw» degen ne ózi! Haw kempir endi pútkil xutorǵa jayıp shıǵatuǵın boldı ǵoy. Bayaǵı sapar sen oǵan ne jaman sóz aytıp ediń, sonnan beri betime qaramay, qaq-qaq etip, qádimgi shorpanıń ornına qanday da bir endi bálelerdi beretuǵın boldı ǵoy? Diniy nárseler tuwralı seylestik dep pe ediń? Sen tuwralı bir sóz aytıwdan lıqlıq atıp, suwǵa ketken adamday onı kógertip sala beretuǵın júdá jaqsı diniy áńgimeler eken dá onda! Bul fakt! Men saǵan aytıp otırman!

Lushka jas qızlarday etip ústi-ústine ishek-silesi qatıp kúlip jibergende Davıdovtıń eriksiz túrde kewli jay bolıp qala berdi. Bul ret onıń ulıwma kewil kóteriwge meyli joq edi, Lushka kúlip turǵan hám jas aqqan kózlerin tigip:

-Lıq-lıq atıp kógerip ketedi dediń be? Ol dinshil albaslıǵa sol kerek edi. Birewdiń isine tumsıǵın tıqpasın. Meniń basqan izimdi ańlıp júriwge kepil bolǵanday kórmeysiz be onı! – dep edi, Davıdov suwıq túrde onıń gápin beldi:

-Ol bizler tuwralı xutorǵa jayıp shıqsa da, saǵan bári bir me?

-Bul istiń onıń den sawlıǵına zıyanı bolmasa boldı dá, - dep ústirtin juwap berdi

17

Lushka.

-Saǵan bári bir bolǵan menen maǵan hesh qanday bári bir emes, fakt? Aqmaqlıq qılıp aradaǵı qatnasıqtı jurtqa usı kórsetkeniń jetkilikli boldı! Káne men erteń Makar menen sóylesip kóreyin, ya úyleneyik te, ya óz jolımızǵa túseyik. Maǵan birewler barmaǵın shoshaytıp kórsetip: áne Lushkanıń baslıq jorası kiyatır, degendi esitip júre almayman. Sen ózińniń bul jaman qılıqlarıń menen meniń abıroyımdı birotala ayranday tógip bolasań. Túsinip tursań ba?

Lushka qıp-qızıl bolıp qızarıp, Davıdovtı kúsh penen iyterip jiberdi de, tisiniń arası menen bılay dedi:

-Kúyew boladımısh. Sen qusaǵan awzınan suwı aqqan qorqaq meniń qaysı janıma dári? Men saǵan tiyeyin dep júrgenim joq. Heleklenbe! Sen xutordan birge ótiwge uyalasań. Sóytip júrip «Qáne úyleneyik» deyseń! Seniń qorıqpaytuǵın nárseń joq. Bárinen sezikleneseń. Esi jarım adam qusap balanı kórseń de janıń qalmaydı. Bar abıroyındı qoltıqlap óriske, Leonovlardıń qırmanınıń artına qaray joq bola ber, jalǵız óziń bar da, uzınıńa túsip jat, baxıtsız! Men seni adam usaǵan adam shıǵar dep júrsem, sen meniń Makarkama qusaǵan bolıp shıqtıń: onıń oyında jalǵız ǵana dúnya júzilik revolyuciya, al seniń oylaǵanıń - abıroyıń. Sizler menen qanday qatın bolsa da qapalıqtan ishi pisip ólip ketedi!

Azmaz irkilińkirep turdı da, Lushka tınıshsız, tınıshsızlanǵanlıqtan kútpegen jerden qaltıraǵan munáyım dawıs penen.

-Xosh bol, Syomajanım! – dedi.

Bir neshe sekund boyına ol bet alıp kete almay turdı da, keyin shaqqan artına aynalıp, tar kóshe boylap tez-tez júrip ketti.

- Lusha! – dep dawısı shıqpay buwlıǵıp shaqırdı Davıdov.

Kósheniń burılǵan jerinde Lushkanıń aq qosınkası jalt etip kórindi de, qarańǵılıqqa kirip joq bolıp ketti. Davıdov qanday da bir nárseden qarawıtqan betin qolı menen sıypap qozǵalmay turdı da, albıraǵan túrde kúlimsirep, oyǵa ketti:

«úyleneyin dep usınıs etiwge tapqan payıtımdı qara! Pay úylendiń aw, esi ketken, fakt!»

* * *

Bul kishkene sóz alısıw esheyin bolıp shıqpadı. Anıǵınan kelgende, bul kishkene sóz alısıw emes, hátteki jánjel de emes, al qatnastıń úzilgenine usaǵan bir nárse edi. Lushka Davıdovqa ushırasıp qalıwdan ójetlik penen bas tartıp júrdi, Davıdov kóp uzamay basqa kvartiraǵa kóshti, biraq bul jaǵday da, Lushkanıń xabarı bolıwına qaramastan, onı Davıdov penen jarastırıp jiberiwge iytermeley almadı.

«Ózi usınday gúrt bolsa, qarası batsın sonıń!» dep ashıwlı oylandı súyiklysin bir jerde jeke ushıratıwdan birotala úmitin úzgen Davıdov. Bir nárse onıń júregin ashıtıp tırnaǵanday boldı, ol kókirekti bolsa tap oktabrdiń jamǵırlı kúnindey gúńgirt tartıp kewilsizlik qapladı. Kórmeysiz be, qısqa waqıt ishinde Lushka Davıdovtıń muhabbat sınawlarında shınıqpaǵan hadal júregine baratuǵın tuwrı joldı tawıp alǵanlıǵı kórinip tur.

Durıs, bul ayra túsiwdiń jaqsı tárepleri de bar. Birinshiden, onda Makar Nagulnovqa barıp, aranı ashıwdı talap etetuǵın mashaqatlı sóylesiktiń keregi bolmas edi, al ekenshiden, sonnan baslap islegen ádepsizlik isleriniń sebebinen biraz tógileyin degen kúshli abıroyına endi hesh nárse de qáwip tuwǵıza almaytuǵın bolar edi. Biraq bul jaqsı oylar biyshara Davıdovqa onsha jubanısh bola almadı. Bir ózi jekke qaldı boldı, dárriw burın ótip ketken nársege ańqayıp kóz jiberedi. Lushkanıń barlıq waqıtta qup-qurǵaq bolıp turatuǵın júrekke jaqın qıbırlaǵan ıssı lábleriniń iyisin, udayı oynaqshıp turatuǵın ótkir kózlerin esine túsirip, qapalanǵan túrde oylanıw menen mıyıqtartıp kuledi.

18

Lushana Nagulnovanıń kózleri oǵada ájayıp edi! Ol kóz astınan qaraǵanda onıń kóz qarasında tap náresteniń názik kóz qarasına usaǵan tásirli bir nárse sezilip turatuǵın. Áne usı waqıtta onıń ózi de ıshqı dártinde kóp nárselerdi kórgen kelinshekke emes, al er jetpegen qızǵa kábirek usaydı. Al bir minut etkennen keyin barmaqlarınıń ushı menen ǵana bárhá tap-taza bolıp júretuǵın sinkalanǵan oramalın dúzep, basın silkip jiberip jılmıyıp qaraydı. Áne sonda gúńgirt jıltıraǵan jaǵımsız kózlerinen uyatsızlıqtın hám jutqanlıqtın belgileri ashıqtan-ashıq kárinedi.

Lushkanıń bul birden ózgerip ketiwge uqıplılıǵı sátenliktiń usılın tolıq úyrengennen kelip shıqqan emes, al tuwılǵannan ózi solay edi. Qalay da Davıdovqa usılay kórindi. Muhabbatqa berilip ketkenlikten suyiklisiniń bunday ayrıqsha, hátteki hádden tıs kókirek kerme hám ózimshil eqenligin ol abaylamaytuǵın edi. Davıdov kóp nárselerdi kórmeytuǵın hám bayqamaytuǵın edi.

Bir kúni ol muhabbattıń bir tolqını kelgende Lushkanıń sál-pál boyalǵan erinlerinen súyip otırıp bılay dedi:

-Lushkam, sen tap gúlge usaysań! Seniń hátteki sepkilleriń de xosh iyisli ańqıp tur, fakt! Bileseń be, onnan neniń iyisi kelip turǵanın?

-Neniń iyisi? – dep soradı qızıqqan Lushka, shıǵanaǵına súyenip basın kóterip.

-Qanday da bir taza, xosh, tap shıqtıń iyisindey seziler-sezilmes, biraq jaqsı iyis.

-Mende ózi sonday iyis bolıwı kerek, - dedi Lushka mardıyıp, ırası menen. Davıdov bunday ádepsiz ózine mardıyıwshılıqqa bir túrli bolıp hayranı shıǵıp undemey qaldı. Azıraq turǵannan keyin:

-Nege sende onday iyis bolıwı kerek? – dep soradı.

-Sebebi men sulıwman.

-Ne, senińshe, barlıq sulıwlardan sonday xosh iyis shıǵıp turıwı kerek pe?

-Hámmesi tuwralı aytalmayman, bilmeymen. Men olardı iyiskep kergenim joq. Meniń olar menen jumısım joq, ózim tuwralı aytıp otırman, tentegim. Sepkil barlıq sulıwlarda bola bermeydi ǵoy, sepkil – ol báhárdiń belgisi, mendegi sepkillerden baysheshektiń iyisi ańqıp turıwı kerek.

-Sen maqtanshaqsań, fakt! – dedi ókinishli túrde Davıdov. – Eger bilgiń kelse, seniń júzińnen baysheshektin iyisi emes, al aq may quyılǵan túrpi menen piyazdıń iyisi shıǵıp tur.

-Onda nege sen súyip ólip baratırsań?

-Men túrpi menen piyazdı jaqsı kóremen!…

-Sen tap jas baladay anaw-mınawdı ayta bereseń, Sema, - dedi narazılıq penen Lushka.

-Aqıllı adam menen aqıllarsha… Bildiń be?

-Aqıllı adam aqmaq penen de aqıllı, al aqmaq adam bolsa, aqıllı adam menen de ómirinshe aqmaqlıǵı menen qala beredi, - dedi Lushka onı qaytarıp.

Sonda da olar esheyin nárseden sóz alısıp qaldı, biraq, ol azdan soń-aq tolıq jarasıp ketiw menen tamamlanǵan ótkinshi shekinisiw edi. Házir is basqasha bolıp tur. Davıdovqa Lushka menen bastan ótkergenleriniń bári ájayıp, biraq qaytıp kelmeytuǵın bayaǵıdaǵı bir nársedey bolıp kórindi. Házirgi qatnasıqlardıń ashımayrıǵım anıqlaw hám júregindegisin aytıw ushın bir jekpejek ushırasıwdı kóksegen Davıdov rası menen-aq qapa boldı. Ol Razmyotnovqa kolxoz islerin de qosıp alıp bara turıwdı tapsırıp, ózi azıraq kún kozxozdıń alıstaǵı uchastkalarınıń birewindegi jerdi maydaǵı shúdigarlaw jumısın qolǵa alǵan ekinshi brigadaǵa barıp qaytıwdıń háreketine kiristi.

Bul qanday da bir jumıs derekli payda bolǵan ketis emes, al ıshqı otınıń sóniwin qálegen, sonıń menen birge onnan qorıqqan adamnıń shermendelik penen qashıwı edi. Davıdov waqtınwaqtın ózine sırtlay qarap kórgendey buǵan júdá jaqsı túsindi, biraq

19

birotala shegine jetken edi, sonlıqtan ol xutordan jónep kete qoyayın degen durıs aqıl dep taptı. Óytkeni ol jerde Lushkanı kórmewi múmkin. Solay etip, bir neshe kún tınıshıraq jasarman dep úmitlendi.

IV BAP

Iyunniń baslarında jazda siyrek ushıraytuǵın gúzdegidey gúldirmamasız, samalsız juwas jamǵırlar tez-tez jawıp turdı. Azanǵı waqıtları alıstaǵı tóbeliklerdiń artınan kúl reńli kógis bult ısırılıp shıǵatuǵın edi. Ol úlkeyip, jayılıp barıp aspannıń jartısın qaplap aladı, onıń astındaǵı qapa ushları aybat shegip aǵarıp kórinedi, - al onnan keyin ol sonday tómenleydi, kesedey ashıq tómengi tolqınlı pátteleri daladaǵı tóbelikte jaylasqan jel digirmannıń tóbesine barıp ilinetuǵın edi. Álle qayda bir joqarıda esitiler-esitilmes dawıs penen kewilli túrde kók gúrkirep, ráhát jamǵır jawadı.

Jańa sawılǵan suttey jıp-jıllı jamǵır tamshıları dumanlı jım-jırtlıq basqan jerge tigine túsip, suwı qurımaǵan, kóbiklesken shuqırlıqlarda aq kóbik bolıp kóteriledi; jazdaǵı bul siyrek jamǵır sonday áste hám juwas bolǵanlıqtan hátteki gúller de basların iymeydi, sharbaqlarda júrgen tawıqlar da onnan qashıp tıǵılatuǵın jer izlemeydi. Olar saraylardıń, lám hám qarawıtıp ketken shetenlerdiń qasında eki iynine ot túsip dán izlep jer tintip júr, ústi suw, óziniń ullı kelbetlerinen ayırılıp, azıraq súmpiygen qorazlar jamǵırǵa qaramay, qosılıp hám birinen soń biri dawısın sozıp shaqıradı. Olardıń shıńǵırǵan dawısları shuqırlıqlarda biymálel shomılıp atırǵan shımshıqlardıń shırqıldısı hám jamǵır menen shannıń iyisi burqırap, munáyımlı túrde ózine tartqan jerge pát penen ushıp kelip ózin urıp atırǵanday kóringen ǵarlıǵashlardıń juǵırlısı menen qosılıp ketedi.

Gremyachiy Logtaǵı barlıq qorazlardıń dawısı hayran qalǵanday hár túrli edi. Tún ortasınan baslap shaqırıwdı hámmesinen burın oyanatuǵın Lyubishkinlerdiń qorazı baslaytuǵın edi. Ol jumıstı pitiriwge tırısatuǵın jas rota komandirine qusap kewilli hám jańǵırǵan tenor menen baqıradı; oǵan saldamlı polkovniklik bariton menen Agafon Dubcovtıń sharbaǵındaǵı qoraz dawıs beredi. Keyin bes minut dawamında xutor ústinde tuwesilmeytuǵın jalpı qıyqıw kóteriledi. Áne sonnan keyin barıp uyqısırap qattı-qattı ǵoqaqlap, qonaqlaǵan jerinde qanatların qaǵıp silkinip Maydannikovlardıń xutorındaǵı eń ǵarrı, sarı semiz qorazı generallarday gúrkiregen qulaǵıńdı jaratuǵın awır dawıs penen baqıratuǵın edi.

Ashıqlar menen qestelerdi esapqa almaǵanda – Nagulnovtıń tusinigi boyınsha bulardıń ekewi de birdey edi, - xutorda hámmeden soń uyqıǵa ketetuǵın adam Makar Nagulnovtıń ózi edi. Túndegi bos waqıtlarınan paydalanıp ol burınǵısınsha qunt penen anglichan tilin úyrene berdi. Onıń ójiresindegi stuldıń arqalıǵına bóz súlgi iliniwli turatuǵın edi, múyeshte salqın qudıq suwı quyılǵan qum qoyılǵan. Bilim alıw Makarǵa ańsatqa túsken joq! Kóyleginiń jaǵasın jazdırıp, shashları úrpeyip, shıp-shıp terge túsiwi menen ańqayıp ashılǵan tárezeniń aldındaǵı stoldıń dógereginde otır, manlayındaǵı, qoltıǵınıń astındaǵı, kókiregindegi hám jawırınındaǵı terdi súlgi menen sıpırıp, waqtın-waqtın terezege óńmenin atıp, basın sırtqa shıǵarıp, gúzedegi suwdı basına quyadı da, ház etip parasatlıq penen ha… a… a… dep qoyadı.

Besinshi shıra gúńgirt tartıp janıp tur, onıń gazetadan soǵılǵan qalpaǵına túngi gúbelekler kelip ózin uradı, diywaldıń arǵı jaǵında úy iyesi kempir jay paraxat qurıldını qurıp atır, al Makar bolsa mına ózine júdá kerekli bolǵan sumlıq qıyın tildi sózbe-sóz úyrenip alıwda… Bir kúni tún jarpılar shamasında ol dem alıp otırıp shılım shegiw ushın terezeniń tekshesine barıp otırdı. Áne usı jerde ol birinshi ret qorazlardıń dawısın shıntlap esitti. Haqıyqat kewil qoyıp qulaq

20

salıwdan buǵan tańlanǵan Makar quwanǵan túrde:

-«Mınaw bala tap paradtaǵıday-áy, tap diviziyanı kózden ótkerip atırǵandaǵıday! Mınaw bir jaqsı nárse eken!…»- dedi.

Áne sonnan baslap ol hár kuni túnde qorazlardıń qıyqıwın kútip otıratuǵın boldı. Túngi xosh hawazlardıń buyrıqlı túrde shaqırǵan dawısına ház etip qulaq túrip, búlbúllerdiń jumsaq jaǵımlı sayraǵan dawısların ishinen jek kóretuǵın boldı. Oǵan ásirese usı jalpı qorazlar qıyqıwınıń ishinde hámmesiniń bántin basatuǵın akkordtay bolǵan Maydannikovtıń qorazınıń generallarsha juwan dawısı unaytuǵın edi. Biraq bir kúni Makar úyrenip qalǵan hám ishten maqul kóretuǵın qorazlar qıyqıwınıń burınǵı tártibi kútilmegen jerden turpayı túrde buzıldı da ketti: bul qorazdıń juwan dawısınıń keyninen tap sol jerge jaqın, Arkashka Menoktıń sharbaǵındaǵı otınxananıń artınan ápsheri qashqan bir shóje qoraz balalarsha shinkildegen dawıs penen birden baqırıp jiberdi de, biraz waqıt mákiyen qusap qaqalap barıp, qanday da bir jaman kókirik tamaǵın tıǵıp buwlıqtı. Onıń keyninen payda bolǵan-jım jırtlıqtıń ishinde Makar ápsheri qashqan shóje qorazdıń tawıqxanada tıpırlap qanatların ústi-ústine qaǵıp atırǵanın ap-anıq esitip qaldı, ol shaması shaqıraman dep jıǵılıp qalıwdan qorqıp, qonaqlaytuǵın aǵashınıń ústinde áweresi shıǵıp atırǵan bolsa kerek.

Shóje qorazdıń bul qılıǵı ashıqtan-ashıq tártipti buzıwshılıq hám óziniń ataǵına qaray háreket etiw ádetti tolıq jek kóriwshilik edi. Bul Makardıń túsiniwi boyınsha, naǵız generaldıń sózinen keyin dúzetiw bermekshi bolıp qabatlasıp shabatuǵın qanday da bir tásirsiz sıqılsız komandirdiń, onnan qalsa saqaw komandirdiń bir nárse dep qalǵanınday edi. Qattı ashıwı kelgen Makar bunday ádepsizlikke shıday almay, qarańǵıda: «Toqtat!»… dep baqırıp jiberdi de, gúbirlenip sóginiwi menen ashıwlanǵan túrde terezeni tars ettirip jawıp tasladı.

Bul waqiya erteńine taǵı qaytalandı, onıń erteńine de sonday boldı. Makar qarańǵıda «Toqtat» dep taǵı eki ret baqırıp jiberdi. Úy iyesi kempir onıń dawısınan shorshıp oyandı. Shaqıratuǵın waqıtı hám dawıs dárejelerine qaray belgilengendey bolıp kórinetuǵın qorazlardıń túńgi kelisikli qıyqıwı birotala buzıldı. Tún jarpınan keyin-aq ol uyqıǵa jatatuǵın boldı… Onnan buyaǵına ol oqıy almadı, qádirli sózlerin yadlaw múmkin bolmadı, qırsıq qoraz esinen shıqpadı, ashıwı kelip ol bul qoraz da iyesi qusap tásirsiz jeńil minezli eken dep oyladı. Makar bul gúnasız qustı ishinen haram tamaq dep te, xaramzada dep te, suǵanaq dep te sógiw menen boldı. Maydannikovtıń qorazınan keyin júreksinip dawısın shıǵarǵan qońsınıń qorazı Makardıń birotala julınına tiydi: onıń anglichan tili boyınsha úlgeriwi júdá tómenlep ketti, keypi de kúnnen-kúnge túse berdi... Bunday tártipsizlikti jónge salmawǵa bolmaytuǵın boldı!

Erteńine azanda Makar Arkashka Menoktın sharbaǵına kirip keldi de, onıń menen qurǵaq ǵana sálemlesip bolıp:

-Qáne, qorazıńdı kórset, - dep sorandı.

-Onıń saǵan ne keregi bolıp qaldı?

-Túrin kórmekshimen.

-Túriniń saǵan nege keregi bar?

-Kórset! Qáne? Seniń menen sawdalasıp otırıwǵa meniń waqıtım joq! – dedi Makar qızıp. Ol temekisin shıyıraman degenshe Arkashka ambardıń astınan shıbıq penen apańsat ǵana

túrli-túrli reńdegi bir top tawıqtı aydap shıqtı. Oylaǵańıńsha da bar eken! Makardıń oylaǵanı duppaduwrı bolıp shıqtı: túrli tústegi, ushıp-qonıp júrgen, sılanǵan tawıqlardıń arasında párleri julınǵan, sur túsli, kóriksiz kishkene ǵana shóje qoraz shır-góbelek aylanıp juwırıp júr. Makar óziniń jek kórip turǵanın jasıra almaytuǵın túr menen onıń basınan ayaǵına shekem qarap shıqtı. Arkashkaǵa qarap: