Mixail Sholoxov - Ashılǵan tıń

141

júrme, al ayta ǵoysań, onda arqanda kesew oynaydı dep bileber, aljıǵan ǵarrı!

-Hár qanday tayaqtıń eki ushı boladı, - dep SHukar ata túsiniksizirek mıńǵırlandı...

Biraq, óziniń mátibiy kempiriniń júzindegi ashıwlı jıyrıqlardı sezip, qatıqtı tez tawısa sala xoshlastı:

-Sen, janım, áytewir mánissiz qozǵala bermey-aq ózińniń táwir bolıp ketiwińdi tile de jata ber, al men kettim.

-Jolıń bolsın! - dep onsha álpayım bolmasa da kempiri oǵan tilek bildirdi de, ózi teris awdarılıp jattı.

** *

Xutordan shıǵıp SHukar ata Chervlenaya sayınıń túserligine shekem uyqısı kelip, qalǵıp, ara tura tumsıǵın ekshep qoyıp altı kilometrdey adım-adım júrisi menen keldi, sol kiyatırǵanda tústegi kúnniń ıssılıǵına shıday almay boldırıp, bir ret arbadan jıǵıla jazlap zordan qaldı. «Taǵı azıraq bolǵanda mańlaydan túsedi ekenmen daǵı» dep zárresi qalmay oyladı da SHukar arbasın sayǵa qaray burdı.

Chervlenayanıń ańǵarında orılmaǵan xosh iyisli kók shópler belbawarǵa kelip tur. Onıń ılaylı ultanı menen saydın joqarısınan bulaq suwı aǵıp tur. Ondaǵı suw tınıq hám sonshelli suwıq edi, hátteki atlar da suwdı az-azdan bólip urtlap, abaylap tisiniń arasınan jiberip, ara tura bir juttı. Suwdıń jaǵası júdá salqın bolıp turdı, onı sonshama joqarı kóterilgen kún nurı da birotala qızdırıp jibere almadı.

«Qanday ráhát!» - dep sıbırlandı SHukar atlardı tuwarıp atırıp. Ol atların tusap otlawǵa jiberdi de, ózi tikenli putanıń kóleńkesine góne shekpenin tósep, shalqasına jattı hám ıssıdan ońıp ketken bozǵılt aspanǵa, tap sol aspanǵa uqsas qartayıp quwarǵan nursız kózleri menen qarap, shalqortasınan jatıp, kúndelikli turmıstıń qıyalına shumdi.

«Meni bunday ráhát jerden biz benen shuqlasaqta keshke shekem shıǵara almaysań. Mazalı etip uyıqlap, ózimniń qartayǵan súyeklerimdi quyashqa qızdırıp alaman, al sońınan Dubcovtıń úyinde sháwle jew ushın qonaq bolaman. Barıp, azanda úyden awqat jewge waqtım bolmadı desem olar meni sózsiz awqatlandıradı, bul turǵan nárse! Nege biz usı brigada da shártli túrde qurı sháwle jewimiz kerek yamasa soǵan qusaǵan bir nárseni qasıq alıp qazannıń ishinde quwıp júriwge tiyislimiz? Dubcov oraqtıń waqtında tamaǵın tıyatuǵın jigit emes. Sonday bujır, surqın góshsiz bir kún de jasay almas. Ol basqa bir padadan qoy urlap alsa da oraqshıların toydıradı!...

Túslikke tórt funt shıqqanday bir bólek qoy góshin jesek jaman bolmas edi! Ásirese, may gilpildegen qoy góshi bolsa, eń bolmaǵanda shoshqa mayı salınǵan máyek quwırdaq bolıp ózi qayttıǵa jeseń... Qaymaq quyılǵan bórekler jaqsı awqat, basqa qálegen awqattan qalıspaydı, ásirese onı seniń lákkińe ústi-ústine kóp etip úyip sala berse hám salıp bolıp lákkini qozǵastırıp, qaymaq túbine shekem jetip, hár bir bórek hesh jeri qalmastan qaymaqqa bılǵanıp shıqsa, qanday jaqsı bolar edi. Al egerde bóreklerdi saǵan lákkili emes, al qanday da bolmasın qasıq júzip júrgendey basqa bir tereńirek ıdısqa salıp berse, onnan da jaqsıraq bolar edi».

SHukar ata meshkey emes edi, ol tek júdá ash edi. Óziniń uzaq hám quwanıshsız turmısınıń ishinde ol anda-sanda ǵana toyıp awqat jedi, ózinshe mazalı bolıp kóringen hár turli awqatlardı tek bolǵanı túsinde ǵana gúpti bolǵansha ishetuǵın edi. Onıń túsine birese qoydıń pisken ishekqarının jep atırǵanı, birese trubkaday etip orap, qaymaqqa basıp úlken shelpeklerdi awzına tıǵıp atırǵanı, birese albırap awzın kúydirip ǵazdıń ókpe-júregin ishek-qarını menen qosa quwırma kespastı ústi-ústine jutıp atırǵanı enip shıǵatuǵın edi... Ash adamda ushırasatuǵınınday, onıń túsine qanday tus enip shıqsa da, biraq ol sonday túslerden keyin bárháma qapalanıp, bazı bir waqta ashıwlanıp oyanıp, ózinshe: «Mına paydasız túsleri qurǵır mázi masqara

142

etkeninen basqa heshteńe emes: túsinde sonday sorpalardı aldıńa alasań, sirá iship toymaysań, oyanıp ketkeniń sol, kempirińniń bir suwdıraǵan suwıq nárseni tumsıǵıńnıń astına tutıp turǵanın kóreseń. Háy qurıp ketsin bul maqaw suwdır suyıq!» - deytuǵın edi.

Bunday túslerden keyin SHukar ata azanǵı awqatka shekem áste-aqırın kewip ketken erinlerin jalaw menen júredi, al azanǵı jeter-jetpes awqattıń waqtında qayǵılı suwıq demin alıp ketik qasıq penen tabaqtıń ishindegi bir túyir kartofeldi uslap alıwǵa kewilsiz kirisedi.

SHukar ata putanıń tubinde jatıp, brigadada túslikke maǵan qanday awqat beriwi múmkin dep kóp oylanıp attı, al sońınan ol Yakov Lukichtiń kempiriniń asabatında qalay toyǵanın orınsız oyladı hám jegen awqatların esine tusirip óziniń birotala dártin qozǵap, qaytadan kózi shayday ashılıp, birden júregi sazıp, qattı ash bolǵanın sezdi. Ol ızası kelip tupirinip jiberdi, saqalın sıypap ham qabısıp qalǵan qarınların sıypap kórip, sońınan esittirip sóylendi:

- Bir tislem nan menen bir shólmek katıq haqıyqat jumıs adamına tamaq bolama? Bul awqat emes, al qurı áwereleniw! Bunnan bir saat burın meniń qarnım cıganlardıń dábindey tırsıyıp tur edi, al házir? Házir qarnım jonıma jabısıp qaldı. Allataala! Pútkil ómirińe oylaǵanıń bir tislem nan, qarınım bir toysa deyseń, ómir bolsa suwday aǵıp ótip baratır, ólimniń kelip qalǵanın sezbey de qalasań... Meniń usı Chervlenaya sayınıń ústinen ótkenime kóp waqıt bolǵan eken-aw! Sonda sheńgeller tolıq gúllep, say ústi appaq lalazar bolıp tur edi! Sol waqıtta ara-tura samal esip ketse, saydaǵı appaq iyisli gúller ushıp, qattı dúbeley turǵandaǵı qarday, tóbeńde aylanadı. Tómendegi joldıń hámmesi appaq gúlge bólenip, qatınlardıń qálegen jerin boyawınan jaqsı iyis shıǵarıp turatuǵın edi, al házir sol kóklemdegi gúller qarawıtıp joq bolǵan, qaytıp kelmestey bolıp birotala joyılǵan! Mine tap usınday bolıp meniń túkke turǵısız ómirim de qartayǵan shaǵımda qarawıta basladı, jaqın arada SHukar biysharaǵa da qara jerdi qayra-qayra basıp júrgen ayaqların kósiliwge tuwra keledi, áne sol waqta hesh nárse de qıla almaysań...

Usınıń menen SHukar atanıń filosofiya jáne lirika aralas oyları tamam boldı. SHukardıń ózin óz ayanıshı biylep ketip, ol azmaz jılamsıradı, sońınan sińbirinip bolıp qızarıńqıraǵan kózlerin kóyleginiń jeni menen súrtip, qalǵıy basladı. Qayǵılı oylawlardan keyin onı bárhá uyqı basatuǵın edi.

Uyıqlap atırıp, hátteki sol halında da óziniń minezin saqlap qalıp, SHukar quwanıshlı kúlip, shad bolıp kózin suzip, úyqılı-oyaw oyladı: «Dubcovtıń brigadasında tuslikke qoydıń taza góshi sózsiz boladı, onı meniń júregim sezip tur! Men bir otırısta tórt funt góshti jey almaspan, men bul jerde azıraq qızıńqırap zıyatıraq aytıp jiberippen, biraq úsh funt yamasa aytayıq úsh yarımdayın olay-bulay qaratpay birden aq jep qoyar edim! Jańaǵı aytqan qoy góshi stoldıń ústinde tursın, SHukar ákeń ne islew kerek ekenin jaqsı biledi, kózdi ashıp jumǵanshada qaratpaydı, oyaǵınan qáterjan bola beriń!»

Saat úshlerde ıssılıq eń joqarı shegine jetti. Shıǵıstan esken qurǵaq ıssı samal Chervlenaya sayına qızǵın hawa alıp keldi, tez arada bul jerde jańa ǵana bolıp turǵan salqınlıqtan hesh nárse de qalmadı. Oǵan qosımsha kún de batısqa qaray awmasıp SHukardı quwdalaǵanday bolıp oralǵan shekpenge betin basıp, ol dús tómenińe uyıqlap atır edi, kún nurları onı barlastırıp tawıp alıp, sońınan jırtıq káyleginen ótip onıń tırısıp qalǵan arqasın sezerliktey qızdırǵan waqta, ol uyqılı oyaw bolıp atırıp ásten kóleńkege jılıstı: biraq ta bir neshe minut ótkennen keyin tınımsız kún qaytadan ǵarrınıń arqasın ayawsız kúydire basladı. SHukarǵa taǵı da qaptalına qarını menen jalısıwǵa tuwra keldi. Uyıqlaǵan ush saattıń ishinde jer bawırlap, kishilew bir putanıń yarımın aylanıp shıqtı. Aqırında ıssıdan azap shegip, bet awzı tobarsıp, tula-boyı terlegen SHukar uyqısınan oyandı, oyanıp alaqanınıń astınan kúnge qarap otırıp, úlken narazılıq penen oyladı: Áne, qudaydın kózi qanday, óziń

143

keshiregór meni, jaratqanım, onnan putanıń túbinde jatsań da saqlana almaysań! Bári bir meni yarım kún putanıń túbin qoyanday etip qırgubelek aylandırdı. Usını uyqı dep aytıwǵa bolama? Bul uyqı emes, al haqıyqat jazalaw. Meniń arbanıń astında jatıwım kerek ekendaǵı, bári bir qudaydıń kózi ol jerdende tawıp alar edi, onnan qula dúzge kómip qoyǵan shaytandı da jasıra almaysań!»

Ah-úh dep suwıq demin alıp SHukar láttesi shıǵıp qalǵan sharıǵın asıqpay sheship, ıshtanın túrip, óziniń quwrap qalǵan ayaqlarına sın berip kulimsirep hám sonıń menen birge qapalanıp basın shayqap uzaq waqıt qarap otırdı. Sońınan janıp turǵan betin salqınlatıw ushın aǵın suwǵa qaray ketti.

Usı waqıttan baslap onıń turmısındaǵı qayǵılı waqıyalardıń dizbegi sheshile basladı...

Ol shalańnan ótip ortaraǵındaǵı taza suwǵa barıw ushın ayaqların joqarı kóterip eki adım atqanı sol, birden shep ayaǵınıń tabanı menen janı bar, sırǵanaq muzday, supsuwıq bir nárseni basqanın sezdi de, sol zamatta tobıǵınıń joqarıraǵınan bir nárse ásten shaqqanday boldı. SHukar ata shep ayaǵın epshillik penen suwdan tartıp alıp, batpaqtaǵı tırnaday oń ayaǵına minip ornında turıp qaldı. Biraq ol onıń shep jaǵındaǵı shalańlar sıl dırlap, onıń ústinen tez iyreńlep júrip ketken bir izdi kórgen waqıtta onıń betleri shalańnıń túrindey kók-kómbek bolıp, al kózleri kemkem uyasınan shıǵa basladı...

Sonshama shaqqanlıqtı ǵarrı qayaqtan aldı deseńizshi! Oǵan álle qashan-aq ótip ketken jaslıq qaytıp kelgendey boldı: eki sekirgenniń ózinde jaǵaǵa shıǵıp, ol sazlı tóbeshiktiń ústine otırıp bolıp ǵana qorıqqan kózleri menen qırsıqlı suw jaqqa waqtın-waqtın qarap qoyıp, ayaǵındaǵı qızarǵan kirttey ǵana eki qızıl tochkaǵa asa dıqqat berip qaray bosladı.

Birinshi qorqınısh ótkennen keyin, ol kem-kemnen oylaw uqıplılıǵına iye boldı, ásten sıbırandı:

- Áne, quday berip endi baslanıp kiyatırǵanı... Mine baǵanaǵı ońbaǵan belgilerdiń aqıbeti qanday! Búgin táwekel etip stanicaǵa ketiwimniń keregi joq dep bul qırsıq Davıdovqa ayttım ǵoy, joq bolmaydı, ól, tiril, biraq ket dep ójetlenip ketá-ketti sala beredi. Mine endi meniń jetken jerim usı. Ol jiyi-jiyi «Men rabochiy klasspan

- dey beredi. Nelikten bul rabochiy klass sonday ójet bolıp keledi? Egerde ol bir nárse isleyin dedi barǵoy qátirjam bola beriń, óledi, biraq degenine jetedi. Iyttiń balası degenine jetti, al meniń ne islewim kerek házir?

Sol waqqıtta birden SHukar ataǵa bir oy kele qaldı: «Jaranıń qanın dárriw sorıp alıw kerek! Meni shaqqan uwlı sur jılan, basqa hesh nárse emes, kórdiń be onıń shalań menen qashıp ketkeniń! Qádimgi jılan bolǵanda jay paraxat asıqpay jılısıp kete berer edi, al bul maqaw bolsa shaǵa sala burańlay qashıp baratır. Pa zańǵardıń mennen qorıqqanına qara! Biraq bul jerde kimniń kimnen kóbirek qorıqqanı jumbaq: ol mennen be, ya men - onnan ba?

Bunday shubalańqı máseleni sheship otırıwǵa waqıt joq edi, kútip otırıwǵa bolmaydı, sonlıqtan ǵarrı sol zamatta eńkeyip, otırǵan ornında tórt búgildi, biraq qalay urınǵan menen erini jaraǵa jetpedi. Sol waqta ókshesin tabanı menen qosa qolları menen uslap, turıp, qorıqpastan bar kúshin salıp ayaǵın ózine qaray julqıp jibergeni, tobıǵında bir nárse shırt ete qaldı, sol waqıtta ǵarrı da záhárli awırıwǵa shıday almay shalıq ortasına tasladı. Ol bes minuttay tırp etpey jattı. SHukar esin jıynap, shep ayaǵınıń barmaqların áste qıymıldatıńqırap qoyıp, ne bolǵanın bilmey oylana basladı. «Jılan shaǵıwdan baslandı, al endi dawam etip atır... Men óz turmısımda adamnıń óz erki menen óziniń ayaǵın ózi shıǵarǵanın birinshi mártebe kórip otırman. Bul nárseni kimge aytsam da isenbeydi, qayta SHukar taǵı ótirik sóyleydi» deydi. Áne saǵan ırım degen. Endi qanday bálege jolıqtırayın dep kiyatır. Áy quday atsın, seni Davıdov, men oǵan adam dep jaqsı sóz benen ayttım ǵoy. Al házir men ne isley alaman. Atlardı arbaǵa qalay qosaman?»

144

Degen menen endigi jaǵında keshigiwge bolmaytuǵın edi. SHukar áste-aqırın túrgeldi, abaylap shep ayaǵın basıp kórgisi keldi. Onıń baqtına ayaǵı onsha qattı awırmay, bir qansha kıyınshılıq penen bolsa da, eplep júriwine múmkinshilik bar eken. Ol kishkentay bir bólek saz kesekti alaqanına ezip, onı túpirigine iylep, jarasınıń awzına puxtalap jabıstırıp bolıp, aqsanqırap, zıyanlanǵan ayaǵın saqlanıńqırap basıp, atlarına ketip baratır edi, qápelimde suwdıń qaramaqarsı tárepinde, ózinen tórt metrdey jerde bir nárseni kerdi, kóriwden qattı qáhári kelip ózin irkip tura almay kózleri masaladay janıp, erinleri qaltırap sala berdi: Suwdıń ar jaǵında dop-domalaq bolıp shıyratılıp, kishilew bir jılan úyilmeniń ústinde ház etip uyıqlap atır edi. Onıń jılan ekenligi tuwralı hesh qanday gúmán joq. Sebebi onıń basında qızǵılt-sarı «aynaday kózleri» jıltıldap tur...

Áne usı waqta SHukar ata qutırıp ketti. Hesh waqıtta da onıń sózi bunshama tásirli kóterinki hám qáhárli bolǵan emes. Ol awırıw ayaǵın alǵa qoyıp, saltanatlı túrde qolın sozıp jiberip, qaltıraqlańqıraǵan dawıs penen kiylikti:

-Há súyretilgen náletiy! Sup-suwıq atańa nálet! Shegir kóz pes! Kesapat maqluq, meni, yaǵnıy jumıs adımınıń zárresin ushırıp jurgen sen be ele? Men esim ketip sen emes, bir táwirrek jılan shıǵar dep júrmen-aw! Usını oylap qaraǵanda sen neseń? Jılısqan maqawsań, tfu, basqa hesh nárse emesseń! Seni ayaq penen jenship taǵı bir ret mıjǵılasam seniń heshteńe qalmaydı. Eger sen maqawdıń sebebinen ayaǵımdı shıǵarıp almaǵanımda men tap usılayınsha sazayıńdı berer em seniń, túsin sonı.

SHukar taqtap, demin irkip-irkip alıp túpirigin jutındı. Mramırday jıltıraǵan, suńǵırday basın kóterinkirep, jılan birinshi mártebe ózine qarata aytılǵan sózlerdi dıqqat qoyıp tıńlap turǵanday bolıp kórindi. Azmaz dem alıp bolıp, SHukar sózin dawam etti;

-Ózińniń uyatsız kózlerińdi bejireytip, hesh bolmasa kirpigińdi de qaqpaysańá, haramı zanǵar? Sen usılay ketemen dep oylaysańba? Joq, shıraǵım, sen búgingi miynet kúnińe tiyisli haqıńdı mennen alasań! Adapter bolǵanıń seniń! Haw, men seniń kózińe sonday etip kórsetemen sende anfiladadan basqa hesh nárse qalmaydı, fakt!

SHukar ata ayıplaǵan ashıwlı kóz-qarasın tómen túsirip, Chervlenaya sayınıń saǵasındaǵı bir jerlerden báhárdegi suw menen ıǵıp kelgen mayda taslardıń arasında beti tegislew iri bir jumır tastı kórdi. Sóytip ayaǵınıń awırǵanın da umıtıp ketip aldına qaray batıl ayaq bastı. Tobıǵı oq tiygendey qattı awırıp ketip, ǵarrı dım qollanbaytuǵın sózlerdi aytıp sógingen qálpinde qaptalına qaray quladı, sonda da qolındaǵı tasın jazdırǵan joq.

Ol ah-úhlep, ıńırsıp ornınan turaman degenshe jılan joq bolıp ketti. Ol bul jerde bolmaǵanday. Jerdiń jarıǵına, kirip ketkendey! SHukar tastı da túsirip alıp hayran bolıp qolın jaydı;

-Aytınızshı, bul bále shıǵar, miynetimniń kúygenine qara. Haw, bul sırǵıya qayda sińip ketiwi múmkin? Suwdan basqa górge barama. Isiń bir kelispese, siráda kelispeydi. Bunıń menen másele ele tamam bolmas dep oylayman... Mendey qartayǵan aqmaqqa onıń menen sóylesiwdiń keregi joq edi, al onıń ornına úndemey barıp tastı alıp, birinshi rette-aq onıń basına salıp ketiw kerek edi, tek basına ǵana bolmasa ol haramını óltire almaysań, al ekinshi mártebe uraman dep tiymey ketiwi mumkin, fakt! Egerde ol haramı joq bolıp ketken bolsa endi kimdi urasań? Áne másele qayda!

SHukar ata, taǵıda azmaz waqıt jelkesin qasıp, suwdıń boyında turdı, al sońınan gúderin úzip, qolın bir siltedi de atların arbaǵa qosıwǵa aqsańlap kete berdi. Suwdan ádewir alıslap ketkenshe ol elege shekem artına burılıp qaray berdi, qaraǵanda da onsha kóp emes, tek bir neshe jola ǵana ústirtin bılayınsha sál jerde kórine qoyama dep...

-Dala óziniń keń gewdesi menen biyhush qılatuǵın hám barlıq waqıtta azmaz qapalı

145

torańǵıllı japıraqlarınıń háweslendiriwshi iyisi salqın taraladı. Al yasenniń bıltırǵı japıraqları bolsa báhárdegi jas japıraqlarday iyisi ańqıydı, bálkim, olar báhárde azıraq kók gúldiń iyisindey bolıp iyis beretuǵın shıǵar. Usınday hár túrli iyislerdiń aralaspasında katardaǵı adamnıń kewli túsińki keledi, ayrıqsha ol japadan-jalǵız qalǵan waqıtlarında qanday da bir oǵada kewilsizlew bolıp kórinetuǵın ádeti ǵoy. Biraq SHukar ata onday emes edi. Endi ol awırıw ayaǵın búklewli turǵan shekpenniń ustine qolaylı etip alıp, on ayaǵın biyparwalıq penen arbadan salbıratıp, tissiz awzı ırjıyıp kúlip kiyatır. Jas minip nurı qashıńqıraǵan kózleri ádewir suzilgen, al pushtıyǵan qızıl murınınıń tanawları bawırman daladaǵı hár bir jaǵımlı iyisti timiskilenip tartadı.

Qalay ol ómirge quwanbasıń? Ayaq awırıwı kem-kem páseye basladı, alıs shıǵısaǵı bir jaqlardan samal quwıp kelgen bultlar kóp waqıtqa kunniń kózin qapladı hám kókshil qoyıw kólenke tegisliklerge, tóbeshiklerge, qorǵanlarǵa hám saylarǵa taralıp, dem alıw ańsatlastı, al SHukardı aldında qalay degen menen de mol awqat kútip tur... Joq qalay deseńiz solay dey beriń, biraq SHukar atanıń kún kórisi házirshe onsha jaman emes!

Tóbeshiktiń qırında, Alısta ekinshi brigadanıń dala budkası menen qosı kórine baslaǵannan keyin. SHukar ata zorǵa júrip kiyatırǵan atlardı irkip, arbadan tústi. Tobıǵındaǵı sızlap, sırqırap turǵan awırıw ele ketken joq, sondada ol eki ayaǵın basıp eplep tura alatuǵın edi, sońlıqtan ǵarrı: «Men olarǵa suw tasıwshı emes, al qalay degen menen de kolxoz baslıǵınıń arbakeshi kiyatırǵanın tanıtayın. Ras men joldas Davıdovtı, Makarjandı hám basqa da basshı adamlardı tasıydı ekenmen, onda arbanıda adamlardıń uzaqtan kózi qızǵanday etip aydawım kerek!» - dep oyladı.

Ǵarrı arbada taltayıp tikke turdı, dizgindi qattı tartıp, qonıwǵa az qalǵanın sezip turǵan atlarǵa kúyip-pisip kúyinip hám ayanıshlı túrde gúrsinip, mártlershe ǵıyıt-ǵıytın berip jiberdi. Atlar bolsa turǵan jerden shaba jónildi. Túserlikte atlar kem-kemnen pát alıp, tez arada SHukardıń belbewsiz kóylegi qarsı esken samalǵa jelbirep arqasına tompayıp shıqtı, al onıń ózi ayaq awırıwınan jıyırılıp, atlardan qattıraq shabıwdı talap etip, qamshısın kewilli bılǵap jinishke dawıs penen: «háy, arǵımaqlarım! Shawıp otırıń!» dep qoyadı.

Onı birinshi bolıp qostıń qaptalında turǵan Agafon Dubcov kórdi. - Tavriyalılarday bolıp tikkesine aydan kiyatırǵan shaytan kim?

Qara, Pryanishnikov, kim ózi shawıp kiyatırǵan? Pryanishnikov yarım gúdi shóptiń ústinen kewilli túrde:

-Agitbrigada kiyatır: SHukar ata kiyatır, - dep baqırıp jiberdi.

-Júdá bab bolǵan eken, - dedi masayrap kúlip Dubcov. - Bolmasa júdá zerigip ólerge kelip edik. Keshte ǵarrı bizler menen birge boladı, wáde sol bolsın, jigitler tunde ǵarrını hesh jaqqa jibermegeyli...

Al Dubcovtıń ózi bolsa budkanıń astınan qapshıǵın alıp, onıń ishinen awzı ashılǵan shereklik bir shiyshe araqtı tawıp aldı da qaltasına tıqtı.

XIX BAP

Azmaz may salınǵan eki tabaq suyıqlaw sók sháwlesin qaǵıp salǵannan keyin SHukar ata tolıq qanaatlanıp, azmaz uyqısı keldi. Saqıy aspazǵa minneddarlıq penen qarap bılay dedi:

- Sıylaǵanıńız hám araǵıńız ushın sizlerdiń hámmeńizge raxmet, al saǵan Kupriyanovna minnetdarlıq bildiremen. Eger bilgiń kelse sen hesh qanday qatın emesseń, al altın tolı sandıqsan, fakt! Sen ózińniń sháwle pisiriwge usı sheberligiń menen mınaw qusaǵan adamlarǵa emes, al Mixail Ivanovich Kalininniń ózine pisiriwiń kerek edi. Egerde usınday ayrıqsha ıqılasıń ushın bir jıldan keyin seniń kókiregińe qanday da bir medal taǵılar edi, meniń basımdı kesip al, múmkin, ol seniń jeńine

146

qanday da bolmasın bir shevron berer edi, qudaylar ursın, ótirik emes, fakt. Men turmıstaǵı

eń baslı nárseniń ne ekenin mayda shúydesine shekem bilemen...

-Ne bileseń? - dep qaptalında otırǵan Dubcov tańlanıp soradı.

-Seniń tusinigiń boyınsha, eń baslı nárse ne dep oylaysań, ata?

-Tamaq! fakt penen aytaman, tek tamaq, onnan ullıraq hesh nárse joq.

-Sen qáteleseseń, ata, - dedi qapalana Dubcov, cıganǵa usaǵan kózleri menen basqa tıńlawshılarǵa qiyalap salmaqlı túrde qarap qoydı. - Sen oǵırı qátelesetuǵın boldıń, sebebi qartayǵan shaǵıńda seniń aqılıń jańaǵı ishken sháwleńdey suyılıp baratır. Miyiń de seniń ashıp ketti, sonlıqtan da sen qátelese bereseń...

SHukar ata pásine qaytıp kúlimsiredi:

-Ele belgisiz, kimniń miyiniń kebirek ashıǵanı: seniń be yamasa menińbe. Al senińshe turmıstaǵı eń baslı nárse ne?

-Súyiwshilik - dedi Dubcov. Bul sózler onıń erinlerinen emes, al kókireginen shıqqanday boldı. Ol qıyal etip kózlerin sonday etip alarttı deyseń, hátte onıń qara bujır shırayına kózi túsip, birinshi bolıp Kupriyanovna shıday almadı.

Ol jawındı sezip pısqırǵan attay, qattı mırsıldap jiberdi, tula boyı, kulkiden selkildep ketip, qıp-qızıl bolıp qızırǵan betin koftasınıń jeńi menen bastı.

-Ha! Súyiwshilik! - dep masqaralap kúlimsiredi SHukar. Jaqsı awqatsız seniń sol súyiwshiligin nege arzıydı? Tfu basqa heshteńe emes! Saǵan bir háptedey tamaq bermey qoyarma edi, sennen Kupriyanovna tuwe ózińniń bawırman hayalıń da bezedi.

-Onı ele kórermiz, - dep qarsılastı Dubcov.

-Kóretuǵın jeri joq. Men onıń bárin attan anıq aldan boljap bilemen, - dep SHukar ata kesip tasladı da bántin basıp suq barmaǵın joqarı kóterdi. - Házir men sizlerge ıńǵayı kelip turǵan bir nárseni aytıp beremen, onnan keyin hesh qanday talassız-aq bári túsinikli bolıp qaladı.

SHukar ata bunday asa dıqatlı tınlawshılardı siyrek ushıratqan edi. Otızǵa jaqın adam janıp turǵan ottıń dógereginde otırıp, bári birden SHukarǵa qulaǵın túrip, onıń bir sózinde qaldırmay esitkisi keldi. Solay bolmasa da SHukarǵa tap sonday bolıp kórindi. Bul ǵarrıdan ne kútiwge bolatuǵın edi? Jıynalıslarda oǵan hesh waqıtta da sóz bermeydi. Davıdov bolsa onda-mında júrgende úndemeydi, ózinshe bir nárseler tuwrasında oylanadı da otıradı. SHukardıń kempiri bolsa jaslayınanaq sóylemshek emes. Biyshara ǵarrınıń kim menen sóylesip házlesiwi kerek edi? Sonlıqtan da ol tilekles tıńlawshılardı tawıp alıp, keshki awqattan keyin tabılmaytuǵın keyip kelgen waqta, qálewinshe dártin jazıp alǵısı keldi. Ol maldas qurınıp qolaylasıp otırıp alıp, alaqanı menen saqalların sıypap, óziniń asıǵıs emes qıssasın jańa ǵana baslay bereyin dep awzın ashqan waqta, onnan burın Dubcov jortaǵa qatańlıq etip:

-Biraq, ata sen ótirikti sulqıtpay! Biziń brigadamızda ótirikshilerdi shılbır menen sabaytuǵın ádet bar, - dedi.

SHukar ata suwıq demin alıp, shep ayaǵın alaqanı menen sıypap qoydı.

-Sen meni qorqıtpa, Agafosha. Men búgin onsız-aq ólgenshe qorqıp keldim... Mine endi aytsaq, mınaday bir nárse bolıp edi. Báhárde Davıdov meni shaqırıp alıp: «Ata, skladshıǵa barıp eki qalta sulı, ózine azıq-awqat jazdırıp al da, ayǵır atlarǵa minip tuwrı jol menen Suxoy Logtın shetine ush. Ol jerde biziń biyeler jayılıp atır, sen olarǵa ózlerińniń kúyewlerińdi alıp barasań. Úyirdi Vasiliy Babkin gereń jayıp júr. Onı tek toparǵa bólesiz, birewinde Vasiliy boladı, al ekinshisinde sen. Biraq dóretiwshilerge juwapker óziń, olardı waqtında sulı menen sen jemlep turasań» - dedi. Moyınlawım kerek, men dóretiwshi degenniń ne ekenin bilmek túwe, onday sózdi de esitip kórgenim joq edi. Áne endi usınday másele payda boldı. Ayǵırdı bilemen, biyeni bilemen, akta degenniń ne ekenin baz bayaǵı bilemen. Men: «doretiwshidegen ne?» dep sorayman. Ol maǵan «kimde kim tól dóretetuǵın bolsa, sonı dóretiwshi deymiz» - dep juwap beredi. Taǵı da: Buǵanı da dóretiwshi dep atawımızǵa bolama?» -

147

dep soradım. Ol murnın jıyırıp: «Ózinen ózi túsinikli» - dedi. Men qoymastan taǵı:

«Seniń menen biz ekewmiz de dóretiwshilerimiz be?» - dep soradım. Ol kúlip: «Bul jerde ata hár kim ózi ózine juwap beredi» dedi. Qısqasın aytqanda bılayınsha boladı: sen meyli shımshıq bola ǵoy, meyli bir haywan bola ǵoy, meyli adam bola ǵoy, eger seniń jınısıń erdiki bolsa, onda sen qosıp shıtılmaǵan haqıyqat dóretiwshiseń. Men ózimshe: «júdá jaqsı» - dep oyladım. Jáne taǵı bir soraw. Men onan: «Eger kimde kim ǵálle dóretse bul kim boladı, dóretiwshi me ya basqa ma?» dep soradım. Ol suwıq demin alıp:... «Artta qalǵan adamsań sen ata» - deydi. Men oǵan juwap retinde: «Sen mennen de burın artta qalǵansań, Semushka, sebebi men sennen qırıq jıl burın tuwılǵanman bul jóninde sen ádewir artta qalǵansan» - dedim. Usnıń menen bizler máseleni sheshtik.

Kupriyanovna ishinen ısqıra sıbırlanıp:

-Buǵan qaraǵanda, ata sen de dóretiwshimiseń?

-Al senińshe men kimmen? - dep maqtanısh penen juwap berdi SHukar.

-Oy qudayım ay, - dep ıńqıldap jiberdi Kupriyanovna. Ol basqa hesh teńe dey almadı. Sebebi betin aljapqıshqa basıp tasladı, tek buwlıqqan qırıldısı ǵana tınıshlıqta esitilip tur.

-Ata, sen oǵan kewil bólme, ózińnin jolıńnan shıqpay ayta ber, - dep Kondrat Maydannikov álpayım turde ayttı da, ottan teris burıldı.

-Bul qatınlarǵa men ómirimshe kewil belmey kiyatırman, al eger kewil bóle qoyǵanımda, - múmkin, bunsha kóp jasay almaǵan da bolar edim, - dep isenimli túrde juwap berdi SHukar.

Sóytip sóziń dawam etti.

-Jaqsı, endi bolar, sóytip men úyirge kelip, jan-jaǵıma qarasam, qarap kózim toymaydı! Aylana dógeregimniń bári sonday ajiotaj, ómirińshe ol jerden shıqqıń kelmeydi! Daladaǵı kókshil gúller jas shópler, biyeler jayılıp júr, tóbede qızdırıp kún tur. - qısqasın aytqanda saǵan, tolıq ajiotaj!

-Jańaǵı seniń aytqan sóziń ne? - dep qızıqsındı Besxlebnov.

-Ajiotaj ba? Bul seniń aylana dógeregin gúl jaynap turıptı degen jaqtı dúnyada uwayımqayǵı, qapashılıq kórmey ómir súre ber degen mánisti bildiredi. Bul ilimiy sóz, - dep taysalmay isenimli túrde juwap berdi SHukar.

-Sen bunday sózlerdi qaydan úyrenip aldıń? - dep jańa nársege qızıqqısh Besxlebnov tereńirek soray berdi.

-Makarjan Nagulnovtan úyrendim. Bizler onıń menen ekewimiz júdá dospız ǵoy, ol túnlerde anglichan tilin úyrenedi, al men bolsam onıń qaptalında otıraman. Ol maǵan Kupriyanovnaday jup-juwan kitap berdi, onıń atın sózlik deydi. Mayda balalar oqıytuǵın álippe emes, al egedelerge arnalǵan sezlik. Berip bolıp: «Oqı, ata qartayǵan shaǵıńda kerek boladı» - dedi. Sonnan beri áste-aqırın úyrenip atırman. Sen tek meniń oyımdı bóle berme, Akimjan, bolmasa men aytajaq pikirimnen kirpik penen qastıq arasında aljasıp qalaman. Men sizlerge bul sózlik tuwralı sońıraq aytıp berermen. Sóytip men ózimniń dóretiwshilerim menen baratuǵın jerge keldim, biraq olardan da, ajiotajdan da hesh qanday nátiyje shıqpadı... Men sizlerge ırasımdı aytayın qádirdanlar: kimde kim eger Vaska gereń menen isles bolmasa, ol taǵı da on jıl artıq jasaydı.

Ol bir turǵan tomar, egerde ekewin salıstırǵanda Demid Úndemes te biziń Gremyachiy Logtaǵı sóylemshek adam. Onıń úndemegenliginiń dártinen meniń qula dúzde shekken azabım aytıp ada bolar emes! Meniń biyeler menen sóylesiwim kerek emes ǵoy? Vaska sutkalap dım úndemeydi, tek bolǵanı qashır-ǵushır shaynap tamaq jeydi de, basqa waqta ya qurıldamay uyıqlaydı, ya shirik nawaday ses shıǵarmay alashanıń astında jatadı da qoyadı, jekke siyrek kózin ashıp jumadı da taǵı da dım úndemeydi. Áne usınday hesh sheshiwge bolmaytuǵın awhalǵa tústim. Qısqasın aytqanda, ol jerde áwliyedegi ólillerdiń qonaǵınday úsh sutka jasadım da eń izinde ózim menen ózim sóylese basladım. Há-áy-áy usılayınsha kún kóriwge bolmaydı, - deymen! Bunday

148

jaǵdayda mendey otırıspashıl adamnıń aqıldan ayırılıwı da qıyın emes.

Meniń júdá jek kóretuǵınım biziń Makarjan Nagulnovtıń jılda keletuǵın bayramlarda, yaǵnıy Birinshi mayda, Jetinshi noyabrde jer júzilik revolyuciya tuwralı uzınnan shubay hár turli tusiniksiz sózlerdi kópirtip ayta baslaǵanında janım tózbeydi, al onıń bul sózlerin de sutkalar dawamında baǵdaǵı búlbúldiń, bolmasa tún jartısındaǵı qorazdıń shaqırıǵın tıńlaǵanday tıńlar edim, sol mementleri. Qorazdıń bul shaqırıwında ne bar dep oylaysız, sizler grajdanlar! Bul aǵayinlerim, shirkewde ólige namaz oqıǵannan yamasa júrekti tetirkentetuǵın taǵı bir bolmaǵan nárselerdi aytqannan kem emes...

-Sen qorazlardıń qalay shaqıratuǵının aralastırmay bizlerge tamaqsız suyiwshilik tuwralı aytıp ber, - dep shıdamsızlana brigadanıń esapshısı aytıwshınıń sózin beldi.

-Haw, grajdanlar, sizler tınıshsızlanbay-aq qoyıń, ele áńgime hár túrli súyiwshilik haqqında da boladı, ol másele emes. Al házirshe jańaǵı Vaska gereń tuwralı. Egerde ol tek úndemegeni menen tura bergende bir sári, al oǵan qosımsha ol sonday meshkey eken, onıń menen ońısıw sirá múmkin emes. Geyde sháwle yamasa dushshı qamırdan sıqpan pisire qoysań aqıbeti ne boladı deseńizshi? Men qazannan bir qasıq quyıp alaman degenshe ol bes qasıq quyıp aladı. Óziniń úlken qasıǵın parovozdıń arısınday etip qolaylastırıp alıp, birese onda, birese mında, qazannan awzına, awzınnan qazanǵa aparadı, bir waqta qarasam sháwle qazannıń túbinde kirttey qalǵan. Sóytip men ash qalaman, al ol bolsa ógizdey tompayǵan qarnın aspanǵa kóterip jatıp aladı da, pútkil dalanı basına kóterip kekire baslaydı. Eki saattay kekirip bolıp, ońbaǵır sońınan qurıldıǵa kirisedi. Bereket tappaǵırdıń qurıldısınıń qattılıǵı sonshelli, hátteki ılashıqqa jaqın jerge jayılıp júrgen biyeler de úrkip basınıń awǵan jaǵına ılaǵıp kegedi. Sol jatıstan ol qısta uyqıǵa kirisken suroklardan qalıspay tap túnge shekem uyıqlaydı.

Ol jerde meniń keshirgen kúnlerim áne qanday qıyın boldı. Ári úysiz kópektey ashpan, ári hesh bolmasa zerikken waqta bir mártebe de sóyleskendey hesh kim joq... Ekinshi kúni Vaskaǵa jaqınlasıp otırıp, qolımdı trubaday etip qulaǵına tutıp hám bar kúshim menen: «Sen neden gereń boldıń, urıstan ba yamasa bala waqtıq da aqpa-qulaq boldıń ba?»- dep baqırdım. Al ol maǵan onnanda qattıraq baqırıp «Urıstan! On toǵızınshı jılı qızıllardıń bronepoezdaǵı tórt dyumlıq toptan atqan snaryadı meniń qasımda jarıldı. Sonda meniń astımdaǵı atım óldi de, ózim kontuziya bolıp qulaǵım birotala esitpey qaldı» - dedi. Men onnan: «Visiliy ayt, qáne nege sen bunsha es aqıldan ayrılǵansha tamaq ishe bereseń? Bul da kontuziyadan ba?» dep taǵı da soradım. Ol maǵan juwap retinde: «Bulıtlasıp kiyatır-bul jaqsı. Házir jawın sonday kerek!»- deydi. Áne usınday gewek penen sóylesip kór...

-Sen qashan súyiwshilik tuwralı ayta baslaysań? - dep shıdamsızlıq penen soradı Dubcov. SHukar jaqtırmay murnın jıyırıp qoydı. Usı súyiwshiliktin sizlerge ne keregi bar, úyi

kúygirdin! Men ómirimshe usı súyiwshilikten qashıp júrmen, egerde meniń ólgen ákem paqır zorlamaǵanda, men ómirinde de úylenbes edim, al házir súyiwshilikti gáp et dey bereseń. Pa, aytatuǵın gápti tapqan ekensiz... Eger bilginiz kelse sondaǵı awqatsız qurı súyiwshiliktiń aqıbeti ne bolǵanın aytıp bereyin...

Men jiberilgen jerge bardım, úyirdi eki toparǵa bóldik, al meniń ákelgen kúyewlerim biyelerge qaramaydı da, tek bolǵanı hesh sharshamay shóplerdi tisleri menen qırqa beredi. Ózleriniń kelinsheklerine bir túyir de kewil bólmeydi! Ushıraǵan ekenbiz, deymen! Ózimniń deretiwshilerim menen úlken uyatqa qaldımaw. Olarǵa qálegeninshe sulı da berip atırman, bári de biyelerge qaraytuǵın túri joq. Birinshi kúni qaramaydı, kelesi kúni de sonday. Endi men biyshara biyelerdiń qasınan júrip ótiwge qısınaman, tusına jaqınlasıwdan uyalıp dárriw teris burılaman, qaraytuǵın betim joq, áne qalae! Burın hesh waqıtta qızarıp kórgen emes edim, al endi

149

ne iláj bar qızarıwǵa úyrenistim: uyirge kelip suwǵarıw ushın atlardı hawızǵa aydayın degennen dárriw qızlarday qızarıp sala beremen.

Jaratqan ay, usı úsh kúnniń ishinde ózimniń dóretiwshilerimniń dártinen men qansha uyatqa qaldım aytıp ada bolar emes! Bul sheshiwge bolmaytuǵın nárse eken. Úshinshi kúnge qaray meniń kóz aldımda mınaday bir kórinis tur: bir jas baytalsha meniń Gúl dep ataytuǵın mańlayında tóbeli bar, artqı shep ayaǵı aq shulıq kiygen torı atım menen oynap atır. Áne sol baytalsha onıń dógereginde urshıqtay aynaladı, ga olay, ga bılay tawlanıp hár jerine awız salıp qıypaq-sıypaq etip hár túrli súyiwshilik bildirip atır, al ol bolsa kózin jumıp baytalshanıń ústine basıń salıp hám ayanıshlı túrde suwıq demin aladı... Áne Guldiń bolǵan jeri mine usı. Al men bolsam ashıwım kelip, tula boyım qaltırap: biyeler men tuwralı endi ne der eken dep oy juwırtaman. Bálkim: «Qartayǵan aqmaq gileń bir aqtalardı alıp kelipti aw der», -al múmkin, onnan da jamanıraq bir nárse aytar...

Eń sońında jániwar baytalsha dım shıday almay, biziń Gúlge quyrıǵın bura berip, bar kúshi menen búyirine qos ayaqlap sáddeni berip jibergeni, onıń qarnında bir nárseler zuw ete qaldı. Tap sol waqta men de onıń qaptalına juwırıp bardım, ózim qıylanıp jılap turman, ashıw menen attıń arqasın qamshılap: «Egerde sen dóretiwshi bolıp atalatuǵın bolsań, onda ózińdi hám qartayǵan shaǵımda meni de uyatqa qaldırıwın kerek emes», - dep baqırdım.

Jábirlengen jániwar jigirma metrdey jerge qashıp barıp toqtadı da birden ayanıshlı dawıs penen kisinep jibergende jániwardı ayap bawırım erip, jılap jibergenimdi bilmey-aq qaldım. Sonnan keyin oǵan qamshısız kelip tumsıqların sıypadım, ol meniń iynime basın salıp suwıq demin aldı...

Men onıń jalınan uslap ılashıqqa alıp kiyatırıp: «Gúlim, endi úyge kete bereyik, bul jerde bizlerdiń mánissiz júre beriwimizdiń, ózlerimizdi qayta-qayta uyatqa qaldıra beriwimizdiń ne keregi bar...» dedim. Sonnan keyin olardı arbaǵa qosıp xutorǵa qayttım. Al Vaska gereń: «Bir jıldan keyin taǵı kel, ata, dalada birge jasap, seniń menen birge sháwle jeymiz. Sol waqqa shekem tiri bolsa, seniń ayǵırlarıń da qáddin tiklep alar» - dep kisneydi maǵan.

Men xutorǵa kelip, bolǵan waqıyanıń barlıǵın Davıdovqa jetkerdim, onıń tóbe shashı tik turıp maǵan: «Sen olardı jaman baqqansań!» - dep baqırdı. Men oǵan bunısı ushın dákki berdim, «Men jaman baqqanım joq, al sizler júdá jaqsı mingensizler. Birese óziń, birese Makarjan, birese Andrey Razmyotnov. Atlar kúshinnen bir eli bosaǵan emes, sulını bolsa seniń Yakov Lukichińnen aldına bas iyip sorap ala almaysań. Úyir atlarǵa minip júrgen bir de adamdı kórdiń be óziń? Eger olar haqıyqat dóretiwshiler bolatuǵın bolsa, onda tek ot-shóp jewden basqa hesh nárse islemey turıwı kerek, bolmasa bul másele bárháma sheshilmey qala beredi» - Raxmet aytıw yadınızda barma bayaǵı bizlerge stanicadan eki dóretiwshi jiberilip biye máselesi sonnan keyin ózinen óziz-aq sheshilip, mańlayımız ashılıp qaldı. Jeterli awqatsız qurı súyiwshilik degen mine usını bildiredi. Túsiniklime, sizlerge, nadan adamlar? Bunday áhmiyetli áńgime baslanǵannan keyin kúliwdiń de qájeti joq.

Óz tıńlawshıların shoshtıyıp sholıp ótip SHukar ata sózin dawam etti:

Dáristegi qonızaq qusap bárxá jer jazıp júrip sizler turmıstıń qızıǵın qaydan bilesiz? Al men bolsam en keminde hápte sayın geyde bir mertebe, geyde jiyirek, stanicaǵa barıp turaman. Maselemkiden sen Kupriyanovna, eń bolmasa bir mártebe radionıń qalay sóyleytuǵınıń esittiń be?

-Men on jıldan beri stanicanı kórmegen bolsam onı qayaqtan esitemen.

-Áne sol! Al men bolsam hár barǵanımda qálegenimshe tıńlayman. Biraq men sizlerge aytayın, ol dım jaman nárse! - SHukar qasın shayqap qoyıp áste kúldi.

Raykomnıń qarsı aldındaǵı baǵanda bir qara truba ilinip tur, onıń baqırıwınan quday saqlaǵay! Tóbe shashıń tikke turıp, kún janıp tursa da quyqań juwlap, etiń túrshigip ketedi! Men atlarımdı usı trubanıń túbine tuwarıp, dáslep kolxozlar,

150

rabochiy klass hám soǵan uqsas taǵı basqalar haqqında aytqanların ház etip tıńlap turman, al sońınan basıńdı dorbadaǵı súlige tıqta jata qal: Moskvadan birew at kisnegendey: «Taǵı azıraq quy, kel isheyik quday ursın», - dep baqırıp jibergende sizler isenbessizler, xalayıqlar meniń sonday araq ishkim kelip ketedi deyseń, ózimdi biylep te tura almayman! Men mańlayı sorlı stanicaǵa komandirovkaǵa ketetuǵın bolsam, áste-aqırın kempirge bildirmey ǵana onlaǵan yamasa qolıma ilingeninshe máyek urlap alaman da stanicaǵa barıwdan dárriw bazarǵa ketemen. Máyeklerdi satıp bola sala asxanaǵa baraman. Ol jerde trubadan aytqan hár túrli qosıqlardı esitip otırıp araq simirip alaman da, onnan soń joldas Davıdovtı kún-tún demey kútip otıra beremen. Al eger úyden máyek-sáyek qımıp shıǵa almasam, sebebi, sońǵı kúnleri kempirim keter aldımda meni baqlaytuǵın bálege ushıradım, men raykomǵa Davıdovtıń izinen barıp áste ǵana: «Semushka, janım, sherek shiyshege jetkendey aqshańnan keship maǵan ber, bolmasa qurıdanqurı seni kútip turıwǵa zerigip ketemen» - dep sorayman. Ol sonday miyrimli adam, hesh waqıtta da bos qaytarmaydı, men aqshanı alıwdan asxanaǵa barıp azmaz iship alaman da kún shıǵar waqta ház etip uyıqlayman yamasa birewge atlarımdı tapsırıp, ózim pitpegen bir jumıslarımdı jónlestiriw ushın stanicanı aralap ketemen.

-Stanicada seniń qanday jumıslarıńnıń bolıwı múmkin? - dep soradı Akim Besxlebnov. SHukar ata suwıq demin alıp qoydı:

-Xojalıq iyesiniń jumısları az ba? Bir de bir shiyshe lampamay, eki úsh qutı shırpı satıp alasań. Yamasa mınanı-aq aytayıq: jańa meniń ilimiy sózlerim tuwralı, sózlik tuwralı soradıńızlar, onda ilimiy sózler qos judırıqtay háripler menen jazılǵan, men olardı kóz áyneksizaq oqıy alaman, al onıń tusında mayda hárip penen sonıń túsinigi, yaǵnıy qanday mánis ańlatatuǵını jazılǵan. Men kóp sózlerdi onday túsinigisiz-aq bilemen. Mısalǵa: «Monopoliya» degen neni ańlatadı? Ózinen-ózi kerinip tur araqxana. «Adapter» degen túkke turmaytuǵın adam, sirá ońbaǵan degennen basqa hesh nerse emes. «Akvarel» - bul eń jaqsı qız, men usılay túsinemen, al

«Bordyur» - pútkilley kerisinshe, jezókshe qatın degennen basqa hesh nársede emes, «Antresoli» - aylandırıw degen. Jańaǵı gelleń azmaz aylanayın degen seniń súyiwshiligiń, - mine usı, Agafon hám taǵı sondaylar. Qalay degen menen de maǵan kózáynek kerek boldı. Davıdov penen stanicaǵa kele qalǵanda kózáynek satıp alǵım keldi. Bunday bir úlken isti pitkeriw ushın maǵan kempirim aqsha berdi.

Kózáynek ala qoyayın dep bir keselxanaǵa kirip barsam, ol keselxana emes, al hayallar tuwatuǵın úy eken: bir jayda qatınlar sıńsılasıp hár qıylı dawısta jılasıp atır, ekinshi jayda pıshıqtıń balasınday kishkentay balalar miyawlasıp atır. Men basqa jaqqa ketippen, bul jerden kóz áynek ala almaspan dep oyladım. Basqa keselxanaǵa kettim, barsam basqıshta eki adam shashka oynap atır eken. Olar menen sálemlesip bolıp: «Qay jerden kóz áynek satıp alıwǵa boladı?» - dep soradım. Olar ekewi birdey attay kisinep jiberdi, sońınan birewi: «Ata, saǵan bul jerde kózin mańlayına shıǵıp ketetuǵın etip áynek saladı, bul verenikalıq keselxana, sen tezirek joǵal, bolmasa seni kush penen emley baslaydı» - dedi.

Men álbette ólgenshe qorqıp, quday ayaǵıma quwat bergey dep bul keselxanadan dızǵıwım menen qashıp kettim. Al olar bolsa, náletiy aqmaqlar meniń izimshe awızǵa shıǵıp birewi shaması jetkeninshe ısqırıp, ekinshisi kósheni basına kóterip:

«Qattıraq juwır, aljıǵan ǵarrı, bolmasa házir jeteyin dep tur!» - dep baqıradı. Áx, sol waqta ayaǵım-ayaǵıma tiymey kettim-aw. «Qudaydıń kózinen tasa bolsa, shaytan ne qılmaydı» degendey qápelimde izime jetip alıp, mańlayımdı qurtar, onnan soń doktorlardıń aldında haqlaǵanım ne payda dep oyladım.

Aptekaǵa juwırıp jetemen degenshe ókpem óship qaldı. Biraq aptekada da kóz áynek joq bolıp shıqtı. Ata, sen Millerova yamasa Rostovqa kete ber, kóz áynekti tek kóz doktorı ǵana jazıp birewi múmkin dep keńes berdi. Joq, deymen ishimnen nelikten men