Mixail Sholoxov - Ashılǵan tıń

131

qapıların, jaqlawların boyaw ushın qansha boyaw keter eken, há! Ustalardan sorap biliw kerek. Basqıshtı qaytadan tósemese bolmas. Onı ózimizdiń taxtadan-aq isleymiz daǵı eki taldı kesip jarǵızsaq bári tayın boladı. Remont bizlerge arzanǵa túspeydi... Aǵash soraydı qaytadan saban menen bastırıw kerek. Al bul manda is bastan asıp atır. fakt! Ambardardı pitkerip bolıwdan ustalar brigadasınıń bárin birden usı jaqqa jibereyin. Mekteptiń tóbesin qaytadan boyaǵanda bolar edi-aw... Oǵan aqsha qayda? Biraq qaq jarılsam da mektep ushın aqsha tabarman! Fakt! Qarap júrip jarılıwdıń da keregi joq: Jaramsız eki ógizdi satsaq-áne aqsha. - Biraq sol ógizler tuwrasında rayonlıq atqarıw komiteti menen dawlasıwǵa tuwra keledi, bolmasa hesh nárse isley almaysań... Egerde olardı bildirmey sataǵoysaq maǵan jaqsı bolmaydı... Sonda da táwekel etip kóremen. Nesterenko meni jaqlamas deyseń be?

Davıdov qaltasınan jızıw dáptershesin alıp: «Mektep. Taxta, shege, shiyshe bir yashik. Tóbege kók boyaw. Aq boyaw, olif may»... - dep jazdı.

Qabaǵın úyińkirep aqırǵı sózin jaza bergeni sol, qaǵazdan islep trubkadan jibergen kishkentay bir shaynalǵan sharik mańlayına áste sart etip, jabısıp aldı. Abaysız otırǵanlıqtan Davıdov selk ete qaldı, tap sol waqta bir bala da qolın awzına basıp mırs etip kúldi. Sıńsıǵan kúlki parta boylap taralıp ketti.

- Ne ózi? - dep muǵallim qız jekirińkirep soradı:

Balalardıń suw seripkendey bolıwı oǵan juwap bolıp tabıldı.

Davıdov mańlayınan sharikti alıp taslap kúle shıray berip balalarǵa ústirtin ser saldı aqshıl, sarǵılt, qara baslar partaǵa eńkeygen menen de hesh birewi de dım jazbay otır edi...

- Boldıńız ba, balalar? Endi endigi gápti jazıń...

Davıdov bolsa óziniń kúlimsirep turǵan kózlerin tómen eńkeygen baslardan ayırmay shıdamlılıq penen kútip otır. Eń izinde balalardıń birewi áste aqırın, urlıqshıday jasırınıp basın joqarı kótergen waqta Davıdov óziniń qarsı aldında otırǵan qashannan bergi tanısı Fedotka Ushakovtı kórdi. Onı Davıdov bir jola báhárde atızda kórgen edi, al endi ele uwızday sarısı ketpegen awızı jıyılmay kemseńlep, qısılǵan kózleri kúlip turǵanın kórdi. Jalataydıń sekiline kózi túsken waqta Davıdov mırs etip kúle jazlap qaldı. Sońınan ózin biylep alıp, jazıw dápterinen asıǵa-úsige bir bet qaǵazdı julıp aldıda, muǵallim qızdıń kóziniń tasasın ala berip, kózin qısıp Fedotkanı ermeklep, qaǵazdı shaynay basladı. Ol Davıdovqa kúlkisin jasırıw ushın qolın awzına tutıp otırıp, kózin bejireytip qarawın jazbadı.

Davıdov Fedotkanıń shıday almay otırǵanına ráhátlenip otırıp, qaǵazdan asıqpay puxtalap bir domalaq islep aldı da, shep qolınıń bas barmaǵınıń tırnaǵına qoyıp gózlep otırǵanday shep kózin qıstı. Fedotka qáwiplenip urtın tompaytıp, moynın ishine tarttı-qalay degen menen de sharik onsha kishkene emes hám salmaqlı edi. Davıdov qolaylı payıt tawıp sharikti Fedotkaǵa qarap shertip jibergen waqıtta ol pát penen birden buǵıp qalǵanı sol, mańlayı partaǵa saq ete qaldı. Tiklenip bolıp ol qorqıp kózi alarıp muǵallim qızǵa jaltańlap qolı menen qızarıp turǵan mańlayın sıypay basladı, al Davıdov bolsa teris burılıp, ádetinshe betin qolı menen basıp, sestin shıǵarmay selkildep silesi qatıp qaldı.

Davıdov, álbette, hesh keshirilmeytuǵın balalıq isledi, ol óziniń qay jerde otırǵanın biliwi kerek edi. Davıdov ózin biylep alıp, ayıplıday uyalıńqırap muǵallim qızǵa bir qiyalap qarap edi, onıń da kulkisin jasırıw ushın terezege qaray teris burılıp turǵanın kórdi. Qızdıń názik iyinleri selkildep, mıjımırlanǵan oramalı menen kúlkiden payda bolǵan jastı súrtiw ushın, qolı kózine barıp tur.

«Usınnan qayırxomshılıq boldı ma...» - dep oyladı Davıdov. - Pútkil sabaqtı buzdım. Bul jerden tez ketiwim kerek».

Davıdov oyındı qoyıp, Fedotkaǵa durıslap qaradı. Bala partada sınaptay tıpırshılap otırıp barmaǵı menen birese awzın kórsetip, birese ernin túrip, burın

132

bir waqıtları úńireyip turǵan jerge ósip shıqqan kókshil-aq reńli, ele onsha jetilispegen, shetinde minar tisleri menen qosıla ósken eki iri tisti kórgen waqta Davıdov eriksiz mırs etti.

Balalardıń kelbetine, partaǵa eńkeyip hár qıylı tústegi baslarına ser salıp ráhátlene dem alıp otırıp, ol bunnan kóp jıl burın Fedotkanıń partalas joldasınday, óziniń hárip jazıp yamasa súwret salǵanda basın eńkeytip hám tilin shıǵarıp hár qozǵalısı menen ańsat emes miynetin jeńilletkendey sezetuǵının eriksiz esime túsirdi. Fedotka menen báhárde birinshi mártebe tanısqandaǵıyday-aq, ol suwıq demin alıp taǵı oy juwırttı. Shójedey ǵana shıraqlarım aw, sizlerge jasaw qıyın bolmaydı, házirdiń ózinde de kún keriw qıyın emes, bolmasa men ne ushın qanımdı tóktim? Yamasa meniń bala waqtımdaǵıday sizler de qayǵı sheksin dep pe?»

Davıdovtı bunday qiyaliy keypinen taǵı da bayaǵı Fedotka shıǵarıp aldı partada sharnirge mingendey qırgóbelek aylanıp Davıdovtıń dıqqatın ózine awdarıp turli belgiler menen seniń tisińniń awhalı qalay dep sorap, kórsetiwin talap etti. Muǵallim qız arman qaraǵan waqta, Davıdov esabın tawıp, qamıqqan túr menen qolın jayıp, tisin ashıp kersetti. Fedotqa Davıdovtıń awzında bayaǵı ózine tanıs oyıqtı kórip, qolın awzına tutıp mırs etti, ol soqınan úlken qanaatlanıwshılıq penen mázmayram boldı. Onıń gúllán quwanıshlı kelbetin aytpay-aq: «Men seni qanday bapladım, aǵa Meniń tislerim ǵoy ósip shıqtı, al seniki joq ta!» degen mánisti ańlatıp tur edi.

Biraq bir minuttaydan keyin sonday waqiya boldı, onı Davıdov kóp waqıtlar ótkennen keyinde eti túrshikip esine tusire almaytuǵın boldı. Ábden esirgen Fedotka, Davıdovtıń dıqqatın qaytadan ózine awdarǵısı kelip, ásge-aqırın partanı urdı, al Davıdov qaraǵan waqıtta, - Fedotka shalqayıńqırap shalbarınıń qaltasınan bir qol granatası - «Limonka» nı alıp kórsete salıp, qaytadan dárriw qaltasına salıp qoydı. Bul nárseniń tez bolǵanlıǵı sonshelli, hátteki dáslep Davıdov ta neniń ne ekenine túsinbey kózin qıpıqlatıp, al sońınan oylanıp bozara basladı...

«Ol qaydan alǵan? Al eger jam salınǵan bolsa!? Otırǵıshqa urıp jiberse, onnan soń... Oy; qıyın boldı, ne islew kerek!?» - dep mańlayınan, iyeginen, moyınlarınan suwıq terdiń sorǵalap aǵıp baratırǵanın sezbey kózin jumıp, úlken qorqınısh penen oyladı ol.

Aldın alıp ne bolsa da irkinishsiz bir nárse islew kerek edi. Biraq ne islew kerek? Tura salıp granattı kúsh penen tartıp alsa bolama? Eger bala qorqıp, qoldan qashaman dep julqınsa, bolmasa óziniń hám basqa birewlerdiń elip ketetuǵının bilmey, granatanı ılaqtırıp jiberse ne boladı... Joq bulay islew jaramas.

Davıdov bul varianttı jaramsız dep taptı. Ol ele kózin ashpastan azaplanıp bul jaǵdaydan qutılıwdıń jolın izledi, aqılın asıqtırdı sonıń arasında qıyalı erkinen tıs granatanıń gúmp etip jarılǵanın, kısqa ayanıshlı shawqımlar menen jas balalardıń oyranlanǵan denelerin kóz aldına elesletti...

Ol kóz sharasın ashıtıp, mańlayınan ter sorǵalap keńsiriktiń eki jaǵınan sırǵanap aǵıp turǵanın jańa ǵana sezdi. Ol qol sharshısın alǵısı kelip edi, onıń ornına qaltasınan eski bir dostınıń álleqashan sıylawǵa bergen shaqqısı qolına ilinip shıqtı. Davıdovqa bir oy keldi oń qolı menen qaltasınan shaqqısın alıp, shep jeńi menen mańlayınan aǵıp turǵan terin sıpırıp, shaqqısın ómiriniń ishinde birinshi ret kórip otırǵanday aylandırıp, úyrildirip kere basladı. Al ózi Fedotkaǵa qiyalap qarawın jazbadı.

Shaqqı jumsalıp tozınqıraǵan bolsa da qaptalındaǵı merwert plastinkaları, eki tili, asharı, burawınan basqa taǵı da sup sulıw kishkene qayshısı kózińniń jawın alıp jawdırap tur edi. Davıdov Fedotkaǵa ara-tura qarap qoyıp tilleriniń bárin birim-birim izbe-izlik penen asha basladı. Fedotka shaqqıdan súysingen kózin ayırmay otır. Bul ápiwayı shaqqı emes, haqıyqat baylıq edi! Sulıwlıǵı jaǵınan bunday hesh nárseni de ol ele kórmegen. Al Davıdov jazıw dáptershesinen bir bet aq

133

qaǵaz jırtıp alıp, jańaǵı qayshı menen attıń basın islegende Fedotkanıń quwanıshı jáhánge sıymay ketti!

Tez arada sabaq tamam boldı. Dárriw Davıdov Fedotkaǵa kelip, sıbırlanıp soradı: - Shaqqını kórdiń be?

Fedotka awzınıń suwın jutınıp, úndemey basın iyzedi. Davıdov eńkeyinkirep, sıbırladı:

-Awmastıramız ba?

-Neni nege awmastıramız? - dep Fedotka onnan da ásterek sıbırlandı.

-Mına shıqqını seniń qaltandaǵı temirge.

Fedotka ójetlene kelisim berip, basın qattı shayqaǵanı sonday, Davıdov onıń iyeginen uslanqırap túrıwǵa tiyis boldı. Ol Fedotkaǵa shaqqısın berip, ózi puxtalıq penen granatanı qolına aldı. Jan iynine ot tiyip ne qıların bilmey turǵan Davıdov jamınıń joq ekenin bilgennen keyin ózine kelip qáddin tuttı.

-Sizler ekewińizdiń bir jasırın sırıńız bar ǵoy, shaması dedi muǵallim qız bulardıń qasınan ótip baratırıp, kúlimsirep.

-Bizler ekewmiz qashannan-aq tanısbız, al kórispegenimizge kóp boldı...

Keshirersiz, Lyudmila Sergeevna, - dedi hurmet etip Davıdov.

-Siziń sabaǵımda bolǵanıńızǵa meniń waqtım xosh, - dedi qız qızarıńqırap. Onıń

qısınǵanın sezbey, Davıdov ótinish etti.

-Joldas Shpınǵa aytıńız mektepke qanday remont isleytuǵınıńızdı jáne qarjınıń smetasın shamalap bilip, búgin keshte maǵan keńsege kelsin. Bola ma?

-Jaqsı, oǵan hámmesin aytayın. Siz endi bizge qaytıp kirmeysizbe?

-Qolım bosaǵanday bolsa sózsiz kelemen, fakt! - dep isendirdi, de ádepki gáp penen hesh qanday baylanısı bolmasa da Davıdov, - Siz kimniń jayında turasız? - dep soradı.

-Agafya Gavrilovna sheshemniń jayında turaman. Siz tanıysız ba onı?

-Tanıyman. Siziń semyańızda kim bar?

-Anam hám eki inim bar, Novocherkasskte. Nege bulardıń bárin soray beresiz?

-Siz tuwralı meniń bir nárse biliwim kerek emespe, men sizlerdiń jasırın qız sırlarıńızǵa tiyip otırǵan joqpan ǵoy? - dep dálkeklesti Davıdov.

Basqıshtıń qaptalında bir topar bala Fedotkanıń aylana dógeregin tıǵız qorshap alıp, shaqqını awdarıp tóńkerip kórip atır. Davıdov shaqqıǵa iye bolıp qolı kelip turǵan balanı shetke shaqırıp aldı da:

-Oyınshıǵıńdı qaydan tawıp aldıń, Fedot Demidovich! Qay jerden taptıń? - dep soradı.

-Kórseteyinbe, aǵa?

-Júr, házir júr bolmasa son meniń qolım tiymeydi, - dep isshenlik penen usınıs etti Fedotka.

Ol Davıdovtıń suq barmaǵın qısıp, anaw - mınaw adamdı emes, al kolxoz baslıǵın ertip kiyatırǵanına kóz kóreki maqtanıp, ara-tura joralarına da bir qarap, kóshede awdańlap adım urıp kiyatır. Olar onsha asıqpay waqtın - waqtın bir eki awız sóz alısıp usılayınsha kele berdi.

-Sen qaytıs etpeysen be? - dep Fedotka sál-pál alǵa ozdı da, qáwiplenip Davıdovtıń kózine qarap soradı.

-Joq - á! Bul seniń menen kelisilgen nárse, - dep tınıshlandırdı onı Davıdov.

Bular qádimgi úlken adamlarday bolıp bir-biri menen sóylespey, saldamlı bolıp bes minuttay júrip edi, Fedotka shıday almadı - uslaǵan barmaǵın ele jazdırmay taǵı alǵa ozıńqırap Davıdovtıń betine tómennen qarap;

-Sen shaqqıńa qıylanbaysań ba? Utıldım dep ishiń ashıp turǵan joqpa? - dedi.

-Ishi ashıydı degen ne, hesh qanday! - dep keskin turde juwap berdi Davıdov.

Sóytip olar sol úndespewi menen kele berdi. Degen menen, qandayda bolmasın bir qurt Fedotkanıń kishkentay júreginiń tınıshıp aldı ma, bul awmasıqtıń Davıdovqa

134

payda túspedi dep esaplap, biraz tınıshlıqtan keyin ayttı:

-Qáleseń men saǵan ózimnin saqpanımdı qosıp bereyin? Bolama? Davıdov Fedotkaǵa túsiniksiz bir saqıylıq penen alıwdan bas tartıp:

-Joq, o nege! Meyli, saqpan ózinde-aq tursın. Bizler basma-bas awmastırdıq ǵoy, fakt!

-«Basma-bas» degen ne?

-Bılayınsha aytqanda, barmaqtıń ornına barmaq aldıq. Tusinikli me?

Joq, Fedotka ushın ele hesh nárse de túsinikli emes edi. Awmastırıw waqtında jas ullı adamnıń bunday jeńil minezlilik etiwi Fedotkanı ábden tań qaldıradı, hátteki qáwiplendirdi de...

Kúnge jaltırap turatuǵın kóp tilli ájayıp shaqqı hám dártke aspaytuǵın-bir domalaq temir teńbe? Joq, bul jerde basqa-bir gáp bar! - dep azmaz waqıt ótken son epshil Fedotka júrip baratırıp taǵı bir usınıs kirgizdi;

-Eger sen saqpandı qálemeseń, ústine asıqlarımdı qosıp bereyin, há? Asıqlarımnıń qanday ekenin bileseń be? Qanday deyseń, tap-taza!

-Asıqlarıń da maǵan kerek emes, - dep gúrsiniui menen qınjıla kúlip bas tarttı Davıdov. - Eger bunnan jigirmalaǵan jıl burın bolǵanda, aǵaiyinim, men asıqlardı alıwdan bas tartpas edim. Men seniń asıqlarıńdı kózińdi móymińletip qoyıp qaǵıp alar edim, al házir ǵam shekpe Fedot Demidovich! Nege sen hawlıǵasań? Shaqqı ómir ómirińshe seniki, fakt!

Taǵı bayaǵı tınıshlıq. Taǵı bir neshe minuttan keyin Fedotka:

-Aǵa, jańaǵı meniń saǵan bergen domalaq temirim, - neniki? Elek mashinasıniki

me

?- Qaydan taptıń sen onı?

- Házir bizler baratırǵan saray bar ǵoy, sondaǵı elek mashinasınıń astınan tawıp

aldım. Sarayda sonday tozıǵı jetken, sınıp qalǵan bir elek mashinası qulap jatır, tap sonıń astında bul da jatır eken. Bizler jasırınbaq oynap júrgende jasırınayın dep astına kire bergenim, sol jerde domalaq temirdi kórip qaldım, Dárriw ala qoydım.

-Demek, ol mashinanın bir bólegi bolǵanı. Qaptalında jatırǵan kishilew bir temir tayaqsha kózińe túspedi me?

-Joq, ol jerde basqa hesh nárse jok eken. «Bolmaǵanı da jaqsı bolǵan, bolmasa ol dúnyada da sheshilmeytuǵın bir nárse shıǵarar ediń», dep oyladı Davıdov.

Qolıńdaǵı elek mashinasınıń mına temiri saǵan júdá kerek pe? - dep qızıqsındı Fedotka.

-Júdá!

-Xojalıq jumısına kerek pe? Basqa mashinaǵa salasız ba?

-Awa, fakt!

Azmaz tınıshlıqtan keyin Fedotka juwan dawıs penen:

- Eger bul bólekshe xojalıq jumasına kerek bolsa, onda qıynalmay-aq qoy, sen meniń menen durıs awmastırǵan ekenseń, ózine basqa shaqqı satıp alarsań, - dedi.

Jas bolsa da esi pútin Fedotka usılayınsha juwmaq shıǵardı da, kókiregin basıp kúlimsiredi. Shaması onıń janı jay tapsa kerek. Mine olardıń jol jónekey kiyatırıp aytısqan barlıq áńgimesiniń usı bolǵanı, biraq bul sóylesiw awmastırılǵan bahalı zatlardıń kelistirip bántin basıw ushın aytılǵan edy...

Endi kósheniń shep qaptalında, bir waqıtları Timofey Jırtıqtıń ákesine tiyisli bolǵan jaylar kórine baslaǵan waqıtta Davıdov Fedotkanıń qayaqka alıp barıtırǵanın dál bilip, tóbesin qamıs menen bastırıp qoyǵan saraydı kórsetip:

-Ana jaydan taptıń ba? - dep soradı.

-Sen sonday tapqır ekenseń, aǵa, - dedi súysinip Fedotka hám Davıdovtıń barmaǵın qolınan jazdırıp jiberdi. - Endi sen mensiz de tawıp alasań, men kete bereyin dım waqtım joq!

Keter aldında xoshlasıp ulken adamday etip onıń kishkene qolların qısıp,

135

Davıdov bılay dedi:

-Kerek jerge alıp kelgeniń ushın saǵan raxmet, Fedot Demidovich. Sen biziń úyge barıp meni kórip tur, bolmasa men seni saǵınaman. Men bir ózim turaman, aqırı...

-Jaqsı, qalay da bolmasın bir bararman, - dep kishi peyillik penen wáde berdi Fedotka.

Bir ayaǵına minip artına aylana berip ol eki barmaǵın awzına suǵıp, shaması óziniń dasların shaqırıp, qaraqshılarday ısqırıp jiberdi de, tura juwırǵanı sol, shańı aspanǵa shıǵıp, tek qap-qara óksheleri jalt etip bir kórinip-aq qaldı.

Damaskovlardıń sharbaǵına kirmesten, Davıdov kolxoz keńsesine qaray ketti. Qádimgi kolxoz májlisleri ótkeriletuǵın qarańǵılaw jayda Yakov Lukich penen skladshı shashka oynap otır eken. Davıdov stolǵa otıra berip, jazıw dáptershesiniń bir betine: «Zavxoz Ya. L. Ostrovnovqa. Meniń miynet kúnimniń esabınan muǵallim qız L.S.Egorovaǵa tartılǵan biyday unınan 32 kg, sók 8 kg, shoshqa mayı 5 kg, berińiz» - dep jazdı. Qol qoyıp bolıp Davıdov mushın iyeginiń astına tirep, oylanıw menen úndemey otırdı da, sońınan Ostrovnovtan soradı:

-Biziń ana kishkene muǵallim qız Egorova Lyudmila qalay turadı?

-Zordan eplesip, - dep shashkasın alǵa júrip bolıp, qısqa juwap berdi Ostrovnov.

-Házir men mektepte boldım, qanday remont kerek ekenin kórgim keldi, sonda muǵallim qızdı da kórip qaldım... Arıq solǵın japıraqtay sap-sarı, zorǵa júr, demek toyıp tamaq ishpeydi eken! Búginnen qaldırmay mına qaǵazda jazılǵanlardıń barlıǵın sol qız bolıp atırǵan úydiń iyesine berip jiberiwińiz tiyis, fakt! Erteń tekserip kóremen. Esittiń be!

Buyrıqtı stoldıń ústinde qaldırıp, Davıdov tótelep Shalıyǵa ketti.

Ol qapıdan shıǵıwdan, Yakov Lukich doskadaǵı shashkalardı bılǵastırıp, iyniniń ústinen

barmaǵı menen qapını kórsetip:

-Qanday kópek? Aldı burın Lushka Nagulnova, sońınan Varka Xarlamovanı tawladı, al endi muǵallim qızǵa awız salmaqshı. Taǵı da óziniń barlıq qanshıqların kolxozdın esabınan asırap júr. Ol biziń kolxozımızdı qurtıp, hámmesin qatınlarǵa berip boladı!

-Xarlamovaǵa ol hesh nárse jazıp bergen joq, al muǵallim qızǵa óziniń esabınan berip otır, - dep skladshı qarsılıq kórsetti.

Biraq Yakov Lukich pásine qaytıp kúlimsiredi:

-Varka menen ol, bálkim aqsha menen esaplasıp atırǵan shıǵar, al muǵallim qızdıń alǵanı ushın kolxoz esaplasadı. Lushkaǵa men onıń jasırın buyrıǵı boyınsha qansha awqat tasıdım? Áne gáp sonda!

Timofey Jırtıq ólgenge shekem Yakov Lukich onı hám Lushkanı kolxoz skladındaǵı azıqawqat penen mol etip támiyinlep turdı, al skladshıǵa bolsa bılay dep aytıp qoydı:

Lushka qansha azıq awqat talap etse, qálegenińshe bire-biriń dep maǵan Davıdov qattı tapsırdı dedi hám jáne meni qorqıtıp: «Egerde sen yamasa skladshı bir awız sóz sandıraqlasańız Sibirden qashıp qutıla almaysız!» dep ayttı. Áne qaraǵım, sen úndeme, tárezige salmay-aq maydı, paldı, undı berman alıp kele ber. Basshılardı tekseriw seniń menen biziń jumısımız emes. Sonnan soń skladshı Ostrovnov ne talap etse, bárin bere berdi hám onıń keńesi boyınsha op-ońay brigadirlerdi de ólshewden aljastırıp, azıq awqatlardıń kemisin jayǵastırıp otırdı.

Yakov Lukich usınday payti kelip turǵanda taǵı da bir ret Davıdovtı qalay jamanlamasın? Jumıssız sarǵayıp otırıp, Ostrovnov menen skladshı kóp waqıtqa shekem Davıdov, Nagulnov

hám Razmyotnovlardı «suwdan alıp, suwdan shıǵardı».

Al usı waqıtları Davıdov penen Shalıy háreket etip atır edi: Frol Jırtıqtıń sarayınıń ishi azıraq jarıq bolıwı ushın, Davıdov tóbesine shıǵıp, temir jaba menen eki jolınıń sabanın ashıp:

136

-Qalay, ǵarrı, endi kórineme? - dep soradı.

-Tóbeni usı búldirgenin-aq bolar! Házir bul jer qoradaǵıday jap-jarıq, - dep saraydın ishinen

dawıs berdi Shalıy.

-Davıdov kese salınǵan óre aǵash arqalı bir neshe adım atlap, jumsaq jerge jeńil sekirip

tústi.

-Qayaǵınan baslayıq Sidorovich?

-Jaqsı ayaq oyınshılar oyındı hámme waqta pech betten baslaydı, al bizler ekewmiz tintiwdi diywaldan baslawımız kerek, - dep wadırladı eski temirshi usta.

Ustaxanada asıǵıs islengen ushı bizdey juwan sumbiler menen qurallanıp, olardı kush penen jerge suǵıp tartıp, ekewi qatarlasıwı menen diywal boylap qarsı táreptegi diywaldıń túbinde jatqan elek mashinaǵa qaray ásten jılıstı. Elek mashinadan bir neshe adım beride Davıdovtın sumbisi jerge tap tutqasına shekem ap-ańsat sińip-ketip temirge tiyip jıń ege qaldı.

-Áne seniń kómbeńdi taptıq dedi de beldi qolına ala berip murt berip kúldi Shalıy.

Biraq Davıdov beldi ózine tarttı. Maǵan ber, Sidorovich, men baslayın, men jasıraqpan.

Bir metrdey tereńlikte kómilip jatırǵan úlken bir orawlı nárseniń dógeregin aylandırıp úńgidi. May-may bolǵan brezentke stanoklı pulemet «Maksim» puxta etip oralǵan eken. Shuqırdan onı ekewlep shıǵarıp aldı, úndemesten brezentti ashtı, taǵı sol úndemewi menen birbirine qarasıp, tım-tırıs shılımların alıstırdı.

Shılımın eki ret tartıp bolǵannan keyin Shalıy:

-Írastan-aq jırtıqlar sovet vlastı menen kún sınasıp keriwge tayarlanǵan ekenaw... - dedi.

-Sen buǵan qara, «Maksimdı» qanday etip jaqsı saqlaǵan: ya tat baspaǵan, ya bir jerine daq túspegen, tap házir atıwǵa da boladı! Qáne beldi ber, shuqırdı izlep kóreyin, múmkin taǵı bir nárseler tabarmız...

Yarım saattan keyin Davıdov pulemet lentaları salınǵan tórt qalayı qutı, bir mıltıq, awızı ashılǵan bir yashik mıltıq oǵı hám bir japıraq shiriyin dep turǵan kleenkaǵa oralǵan segiz qol granatasın jamı menen áste-aqırın abaylap shuqırdıń qaptalına shıǵarıp qoydı. Tas diywaldıń astına qaray ketken shuqırda qoldan islengen bir nárseniń qabı da jatır eken. Onıń uzınlıǵına qaraǵanda, onda bir waqıtları mıltıq saqlanǵan bolsa kerek.

Kún batqanǵa shekem Davıdov penen Shalıy ekewi ustaxanada pulemetti buzıp puxta tazalap, mayladı, Al gewgim waqta keshtiń aldındaǵı jaǵımlı tınıshlıqta Gremyachiy Logtiń sırtında pulemettiń tırr etken seskendirerlik hám qorqıtarlıq sesti esitildi. Bir uzın oq dúrkini, eki qısqa, taǵı bir uzın dúrkin esitildi de keyin xutorda, kúndizgi ıssılıqtan soń qızǵan qara topıraqlarǵa kúyip solıp qalǵan xosh iyisli shóplerdiń iyisinen dem alıp atırǵan dala ústi taǵı da jım-jırt boldı.

Davıdov ornınan túrgelip, áste ǵana ayttı:

-Jaqsı mashinka eken! Qatqan mashinka!

Oǵan juwap retinde Shalıy qáhárlene wadırladı:

-Qáne júr, Ostrovnovtın úyine barıp, súmbini alıp qorasınıń ishi-sırtın awdarıp-tóńkerip tintemiz! Onıń úyinde qaldırmay bastan ayaq tintiw kerek, onıń awzına qarap júrgenimiz bolar endi.

-Seni jin urǵan shıǵar, ǵarrı! - dedi Davıdov suwıq túrde, - Bizlerge ózlerimizden ózimiz tintiw júrgizip hám xutordıń hámmesiniń tınıshın alıp, biymazalıq etiwge kim ruxsat beredi? Joq, sen sirá aqılıńnan adasqansan, fakt!

-Eger biz usı Jırtıqtan pulemet tawıp alsaq, onda Ostrovnovtıń gúdisinde úsh dyumlı toptıń kómilip atırǵanına sóz joq! Írasın aytsam men aqıldan adasqanım joq, al sen óziń naǵız aqıllı aqmaq ekenseń, meniń saǵan aytatuǵınım sol! Sabır et, ele waqtı kelgende Lukich tobın ashıp alıp, siziń jayǵa tuwrı gózlep urǵanda - áne

137

sonda sen fakttı kóreseń!

Davıdov wahahalap kulip jaberdi, ǵarrını qushaqlay jaq bolıp edi, biraq ol artına qır-góbelek aylanıp, qattı qasarısıp jerge bir túpirip xoshlaspastan, mıńǵırlap sóginiwi menen xutorga qarap óta ketti.

XVIII BAP

Sońǵı waqıtları ádettegidey-aq SHukar atanıń hámme jerde dım awı júrmedi, al endi mına kún bolsa ǵoy birotala úlken hám mayda qapashılıq jáne baxıtsızlıqlarǵa tolı kún boldı. Sonlıqtan kúnniń aqırına jaqın, azannan beri óziniń basına túsken kóp qıyınshılıqlardan SHukar ata burınǵıdanda beter ırımshılıraq bola bosladı. Joq azannan beri jolı bolmaytuǵın belgiler kózkóreki jaman bolıp shıqqanın kóre turıp onıń mártlik etip dım oylanbastan stanicaǵa barıwǵa Davıdovqa kelisim beriwi kerek emes edi...

SHukar ata kolxoz keńsesiniń sharbaǵınan adım-adım menen eki kvartalday-aq jol júrdi, al onnan soń atların joldın qaq ortasında toqtatıp arbadan da túspey eki bugilip basın tómen salıp tereń oyǵa shumdi. Haqıyqatında da onıń oylanıwınıń jóni bar edi: «Tań aldında tús kórgen ekenmen, túsimde sarı ala qasqır meniń izimnen quwdı. Ne ushın sarı ala? Ne ushın onıń meniń izimnen quwıwı kerek edi? Tap dúnyada mennen basqa adam azday meyli, ol kim bolsa da jasıraq hám juwırǵıshıraq basqa birewdiń izinen quwsa kuwsın, men sırttan qarap turar edim: Al quwanısh ústine, quwanısh endi meniń túsimde de taǵı birewler ushın qasqırdıń aldına túsip ókpemdi óshiriwim kerek! Maǵan bunday oyınnıń hasla keregi joq. Oyansam júregim ulı dúrsildi, kókiregimnen shıǵıp ketejaq, ház etken túsime bolayın, bunday túsleri qurı ǵay! Taǵı da ne ushın ol qasqır sarı ala, al nege qádimgidey súr emes? Bul jaqsılıqqa alıp keleme? Háy sirá, jaqsılıqqa emes aw. Kóringen belgiler jaman, demek ketip baratırǵan saparım da maǵan jaqsı bolıp shıqpaydı, qanday da bolmasın bir bálege jolıǵaman, Al ońımda ne bolıp edi? Birese shapkamdı tappayman, birese temeki qaltamdı, birese shekpenimdi... Bul belgiler de jaqsı belgiler emes... Davıdovqa baǵınbay, ornınan da qozǵalmawım kerek edi daǵı! - dep, SHukar ata múńayıp oylap turdı da, ózi sasqalaqlap bir maqluq joq kóshege, qoranıń túbinde kóleńkelep jatqan hár qıylı tústegi baspaqlarǵa, jol ústindegi shańǵa awnap atırǵan shımshıqlarǵa kóz jiberdi.

Ol endi bolmasa artına aylanıp qaytar jerge kelip tur edi, biraq jaqındaǵı Davıdov penen ekewiniń tiresi esine túsip, taǵı qoydı. Sol kúni de, búgingidey-aq, jaman belgilerden eńsesi túsken ol, túnde enip shıqqan jerkenishli túsin sıltawlap, birinshi brigadaǵa barıwdan tikkeley bas tartı. Áne sonda Davıdovtıń qádimgi jawdıraǵan súykimli kózleri qarawıtıp birden sup-suwıq bolıp tikenektey shanshıldı, SHukar qorqıp, ketip, qıypaq-sıylaq etip jalına basladı: «Semushka, qaraǵım. Sen maǵan jaman kóziń menen qarama! Seniń kózleriń házir shınjırǵa baylawlı turǵan kópektikindey ashıwlı, adamdı tesip baratır. Shınjırǵa baylawlı turıp, jaqsı adamlarǵa ırıldap onıbunı sandalaytuǵın náletiy kópeklerdi meniń jaqsı kármeytuǵınımdı sen bileseń ǵoy. Neni bólise almay seniń menen bizler bunsha ashshılasamız? Ras sen tirsek qaytpas qara ekenseń - ilaj ne, ketemiz daǵı. Usıdan jolda bir bále bola qalsa mennen kórip júrme?»

Ǵarrınıń sózin tıńlap bolıp Davıdov ǵarqıldap kúldi de, dárriw ónıń kózleri burınǵıday jaqsı kewilli bolıp ketti. Ol awır alaqanı menen SHukardıń quwrap, gewkildep turǵan arqasınan qaǵıp qoydı: Áne haqıyqat sóylesiw dep usını aytsa bolar, fakt! Kettik ǵarrı, seni tolıq aman saqlawǵa kempirińniń aldında juwap beremen, al meniń ushın basıń awırmay -aq qoysın».

138

degenlerdiń atasına mıń nálet! Eger bir nárse bola ǵoysa meyli Davıdov juwap bere bersin, al jolda ushırasıwı múmkin bolǵan hár túrli jamanlıqqa juwap bergendey mende niyet joq! Davıdov ta maǵan qarasa jaqsı jigit oǵan bir bále ushırassın dewdiń ne keregi bar».

Xutor ústinde azanǵı as pisirer de jaǵılǵan tezeklerdiń ashqıltım tútinleri elege shekem tarqamay tur, ásten esken samallar gúllep turǵan soralardıń dushshı iyislerin jol ústinde ısırıp baratır, al SHukar ata qaptalınan ótip baratırǵan mal qoralardan shıqqan, ózine bala waqtınan beri tanıs mal dárisi menen jańa ǵana sawılǵan súttin iyisi SHukar atanıń murnına kelip tur. Soqırday kózip qısıp ádettegi háreketi menen salbırap turǵan saqalların sıypap, ǵarrı aylana dógeregine ápiwayı xutor turmısınıń onıń júregine súykimli kórinislerine qaradı, sóytip baratırıp, arbanın degershiginin astında qushaqlasıp qızǵın urısıp atırǵan shımshıqlardı quwıw ushın, erinsheklikti jeńip, hátteki bir mertebe qamshı da sermedi, biraq Antip Grachtın háwlisinin qasınan ótip baratırǵanda jańa pisirilgen nannıń, Gremyachiydiń qatınları bárhá nan japqan waqta, adamdı jewge háweslendiretuǵın kiyińkiregen kapusta japıraqlarınıń súykimli seyilerin sezdi. Áne sol waqta ǵana óziniń keshegi tústen beri hesh nárse tatpaǵanı esine túsip, qattı ash bolǵanın sezip, tissiz awzı silekeyge birden tolıp, al tamaǵınıń astı tilenishli túrde sazıp ketti.

SHukar ata atlardı burılıs kóshege qaray ǵırra qaytarıp stanicaǵa keter aldında bolsa da ǵawzań-ǵuwzań etip shıǵıw ushın háwlisine qaray burıldı. Ol jaydıń morjasınan tútin shıqpay turǵanın alıstan-aq kórdi de, xosh kewilli kúlim menen oyladı: «Kempirim tamaǵın pisirip bolıp, házir dem alıp otırǵan. Meniń arqamnan tap bir ullı knyazdiń hayalınday bolıp jasaydı. Hesh qanday wayım qayǵı degendi bilmeydi...»

SHukarǵa qanaatlanbawshılıqtan hám qapalı kewilsheklikten birden, hesh irkinishsiz kewilli waqtı xoshlıqqa ótiw ushın kóp nárse kerek emes edi. Onıń balashılıǵı basım ózimshelik qásiyeti de usınday edi. Attıń jılawın erinsheklik penen qozǵap qoyıp, bılayınsha oyǵa ketti: «Onıń palapanday páriwayı pánseri bolıp jasap kiyatırǵanı kimniń arqası? Álbette-meniń arqam! Men qısta qasharımdı bosqa soyǵanım joq, quday kórip otır, bosqa emes! Kórdiń be kempirim qasharsız qanday qoqırayıp sallanıp júr! Awqat pisirip boldı ma qıysaya ketedi. Bolmaǵanda ol qashar sayır bolǵan bolar edi, sonnan keyin tań atar atpastan tur, sawa basla, ol náletiydi, padaǵa qos, al onnan qalsa sonadan qashıp, ol ókiren qaǵıp úyge jetip keledi. Onı qaytadan óriske ayda, qısqa ot-shóp tayarla, kúnbe-kún astın tazalap, qora soǵıp onı qamıs yamasa saban menen bastır... Ne degen mashaqat! Qoylardıń da bárin joq ettim, júdá durıs islegen ekenmen! Olardı óriske aydap jiberip, janıńdı jep otıra ber: olar súriwinen ayırılıp adasıp ketpegeydaǵı, ya qasqır tartıp ketpegeydaǵı. Usınday bir jaman nárselerge janımdı ashıtıp ne qılaman, ózimniń uzaq ómirimniń ishinde kúyip janıp qıylanıp, endi bawırımnın pútin jeri qalmadı, bári tesilip, góne shılǵawday shıl párshesi shıqtı, Qala berse xojalıǵımda bir toray da joq. Bul da durıs! Ráhim ete gór, sol toray degen meniń ne dártime jaraydı. Birinshiden, shoshqa mayın kóp jesem júregim kúyedi, ekinshiden, úyimde eki qısımnan artıq unım joq, men onı qalay asırayman? Házir ol birde ashtan ólip qalar edi ham shırqırap janımdı shıǵarar edi... Al endi shoshqa názik maqluq: birese chuma muq qaptıradı, birese soǵan uqsas túrli keseller tap bola beredi. Usınday patas haywandı ósirde búgin ólmese, erteń óledi dep kút te otır. Onnan soń onıń iysinen dem ala almaysań, sharbaǵınnıń ishiniń bári sasıp ketedi, al onısız biziń úydiń dógeregi tap-taza palızdaǵı ovoshlardıń, qızıl kendirlerdiń soǵan usaǵan kók shóplerdiń iyisleri ańqıp turadı. Taza hawanı janım jaqsı kóredi! Sonıń ushın toray bolmaqtan shoshqa bolsa da azabın shegip júrgenshe olardıń páderine nálet! Bizler kempir ekewmizge tiri maqluqtan sharbaqta júrgen tap-taza eki mákiyen menen sımbatlı bir qorazımız-aq

139

boladı, meyli bayısa jaslar-aq bayıy bersin, al bizlerge jańaǵıday baylıqtıń keregi de joq. Makarjan da meniń sózimdi jónlep: «Ata sen mayda menshikten ajırasıp, shın proletaryat bolıp alıp júdá jaqsı islediń» - deydi. Men onıń bul sózine shın júrekten juwap berdim: «Proletaryat bolıw mumkin jaqsı da shıǵar, biraq ómirinshe tek bolǵanı kvas penen qurı sháwlege tańılıp otırıwǵa men kelisim bermeymen. Proletaryatı tussin, eger miynet kúnge gósh yamasa sháwlege salǵanday may-say berip turmasa, qısqa shekem-aq ap-ańsat ayaq qolımdı kósilermen. Sóytetuǵın bolsam proletaryat degen ataqtın maǵan ne keregi bar? Gúzge shekem meniń miynet kúnime ne shıǵatuǵının bayqap kóremen, bolmasa qaytadan mayda menshigime ketemen».

SHukar ata oylanıp kózin súzip, endi dawsın shıǵarıp ayttı:

- Usı dúzelmegen turmısta biziń gúnámızdı quday kórsetpesin. Bári de jańasha bir túrli bir túsiniksiz, jaqsı oyınshıday bultańlap burınǵıdan basqasha oynap atır...

Ol atların qoraǵa baylap, sharbaǵınıń góne esigin ashıp, úydiń haqıyqat iyesindey, aqırın salmaqlı júris penen shep esip ketken soqpaq boylap qapınıń basqıshına qaray ketti.

Asxananıń ishi ımırt tartıp, miymanxananıń esigi jabıq tur. SHukar ata may sińgen shelpektey jáp-jaman bolıp qalǵan shápkisin hám Trofimniń kesapatınan bir minut ta ayrılıspawǵa ádetlenip qalǵan qamshısın orınlıqtıń ústine qoyıp: jánjaǵına qaranıp qoydı da, aldın-ala dawısladı:

- Kempir! Tirmiseń!

Miymanxanadan áljiwaz dawıs esitildi:

-Tek shıqpaǵan janım bar... Keshegi keshten beri basımdı kótere almay atırman. Meniń hámme jerim awıradı, dińkem joq, qaltırap tońıp, ton jamılsam da bir jılımay atırman... Sirá qaltıratpa tiygen shıǵar maǵan... Sen nege keldiń ǵarrı?

SHukar miymanxananıń qapısıń ashıp, bosaǵada turdı.

-Házir stanicaǵa ketemen, jolda ash bolarman dep bir nárse jep keteyin dep qayrıldım.

-Ne jumıs penen barasań?

SHukar saqalın sıypap, mardıyıń, kempirge aytqısı, kelmegendey bolıp juwap berdi:

-Áhmiyetli komandirovkaǵa ketip baratırman, tanapshını alıp keliwim kerek. Joldas Davıdov maǵan: «Egerde ata sen ákelmesen, sennen basqa hesh kim de onı ákele almaydı!» - dedi. Tanapshı bolsa rayonda birew-aq qádimgi Shportnoy ǵoy, ol maǵan tanıs adam, meni sıylaǵanınan sózsiz keledi, - dep túsindirdi SHukar, sóytti de dárriw tereń jumıs babındaǵı dawıs penen:

-Qáne jegendey bir nárse alıp kel, irkiliwge waqıt joq, - dedi. Kempir

burınǵıdan da beter ıńqıldadı:

-Uh, jazǵan basım ay! Men seni ne menen awqatlandıraman? Men búgin hesh nárse pisirgenim joq, pechke ot ta jaqqan joqpan. Barıp qarıqtan qıyar úzip ákel, telede qatıq tur, keshe qońsı ákelip berip edi.

SHukar ata óziniń qostarın jek kóriwshiligin jasıra almay tıńlap turıp, eń izinde ashıwlanıp gúńk etti.

-Taza qıyardıń ústine qatıq ishiwge bolama? Sen birotala esten ayrılǵan shıǵarsań qartayǵan astrolyabiya! Sen ne, meni birotala abıraydai ayrılsın dep otırsań ba? Sen meniń ishimnin ázzi ekenin bileseń ǵoy, men bunday awqat jesem jolda pútkilley buzılısaman, sonda meniń stanicada ne islewim kerek? Íshtanımdı qolıma alıp júriwim kerek ne? Atlardan bir adım bılay ketiwime bolmaydı, sonda ne islewim kerek? Kóshenin qaq ortasında barı-joqlı abıroydan ayırılıwım kerek pe? Táńir jarılqasın! Óziń-aq ózińniń qıyarlarıńnan paydalanıp qatıq penen aralastırıp jey ber, men oǵan táwekel ete almayman! Meniń xızmetim oyınshıq emes, Davıdovtıń ózin alıp júrippen, seniń qıyarlarıńa meniń tewekel etiwime bolmaydı. Túsiniklime saǵan, tozǵan aprobaciya?

140

Kempir jatqan góne aǵash kát qáweterli túrde shıyıq ete qalǵan waqta SHukar atanıń júregi suw ete qaldı. Ol ele óziniń násiyatın aytıp úlgermey-aq birden onıń kempirinde tań qalarlıq bir ózgeris payda boldı: kempir kátten shaqqan sekirip túsip qattı qáhári kelip búyirin tayandı. Onıń jańa ǵana ólimsirep esitilgen dawısı, ol basındaǵı jıyırılıp qalǵan oramalın bir shekesine túsirip barqırap sóylegen waqta, dawısı jańǵırıp sala berdi.

-Haw seniki ne, shóńge, seni gósh salınǵan sháwle menen toydıradı dep pe ediń? Yamasa, múmkin saǵan shelpekke qaymaq salıp bereyin be? Men bulardıń barlıǵın qaydan tabaman, kladovkańda tıshqanlardan basqa dániń de joq, hátteki olarda ashtan qırılıp atır! Qashanǵa shekem sen meni hár túrli bolmaǵan sózler menen ayıplaysań da júreseń? Men saǵan qanday astrolyabiya hám probaciyaman? Seni Makarka Nagulnov hár qıylı kerek emes kitaplardı oqıwǵa úyretken, sen aqımaq oǵanda más bolasań? Men seni qáyerge qoyarımdı bilmey seniń menen hadal turmıs keshirip kiyatırman, murnındı súrtiwge halım joq, pútkil ómirimdi berdim, al sen meniń qartayǵan shaǵımda meni ne dep atawdı da bilmeyseń.

Másele SHukar ushın kútilmegen jerden jamanlıqqa qaray bet aldı, sonlıqtan ol asxananıń ishine qaray bir qansha sheginip, eplilik penen sheginip baratırıp jaramsaqlana bılay dedi:

-Jeter-jeter endi saǵan kempir Bul aytılǵanlar sirá sógis sóz emes, al ilimiy álpayım sózler. Janım meniń degen sóz benen astrolyabiyanıń mánisi bir... Ápiwayı til menen aytqanda «sen meni janımsań», kitabiy tilde «aprobaciya» deydi. Quday bar ǵoy, aldamayman. Makarjannıń maǵan oqıw ushın bergen semiz kitabında jazılǵan, óz kózim menen oqıdım, al sen qanday bilelerdi sandalap otırsań. Áne seniń sawatsızlıǵıńdı saplastırıw degenniń mánisi usı! Mendey bolıp oqıw kerek, sonda sen de qálegen sózińdi mennen qalıspay, ushırıp ayta beriwiń múmkin, fakt!

SHukardıń dawısındaǵı isenidiriwshilik kúshtiń bolǵanlıǵı sonshelli, kempir basılayın dedi, biraq ele ǵarrısına sınap qarawın jazbay, suwıq demin aldı:

-Meniń oqıytuǵın waqtım ótip ketti. Oqıwdıń endi keregi de joq. Usı halıńa qartayǵan sasıq gúzen-aw, óz tilińde sóyleseń de boladı ǵoy, bolmasa seni naǵız aqmaq dep onısız da xalıq kúlip atır.

-Kúletuǵın adamlar boladı, - dedi tákabbirlene SHukar ata, biraq qaytıp eregispedi.

Ishinde qatıǵı bar kishkene tabaqqa ol qatıń qalǵan shappattay nandı uzaq waqıt ábden maydalap turadı da onı buyıǵıp otırıp, asıqpay jedi, al ózi terezege qarap otırıp, oyladı: «Men qaysı perim ushın stanicaǵa asıǵaman? Birde birew óleyin dep atırsa, sonı asabatlap shirkewde namazın oqıw ushın bolsa eken - onda asıǵıwǵa boladı. Al Shportnoy bolsa - tanapshı, molla emes. Davıdovtıń sirá ólgisi kelmeydi, nesine men bunsha nege qıza beremen? Ol dúnyadan bárimizde hesh qalmaymız elege shekem ólimniń náwbetinde turǵan hesh kimdi kórgenimiz joq... Sonıń ushın men házir xutordan shıǵıp ketip meni jan kórmeytuǵın bir sayǵa burılıp, miyrim qanǵansha uyıqlap alayın, al atlar bolsa oǵan shekem otlay turar. Kesh qurın men Dubcovtıń brigadasına jetip baraman, Kupriyanovna meni sózsiz keshki awqatqa toydıradı, onnan soń salqında túnletip stanicaǵa jetemen. Al eger bunı Davıdov bilip qoysa, onıń jolı armaǵan - men oǵan tuppa-tuwrı bılay deymen; «Ózińizdiń ońbaǵan tekeńiz Trofimdi joq qılsańız - sonda men jol-jenekey uyıqlamaytuǵın bolaman. Túni menen ol meniń qasımda otshóptiń ústinde sekirip, meniń ústimde dúrre oynatadı da júredi, sóytip júrgende adamda uyqı bolama? Tek janıńdı jew!»

Dubcovtıń úyinde qonaq bolaman degen jaǵımlı oyǵa kewli kóterilip, SHukar mázmayram boldı, biraq bul jerde de kempir onıń kóterińki keypin buzdı.

- Sen nege láńdey tamsana bereseń? Seni bir jaqqa jibergen eken, sen dáristegi qońızday gúymeley bermey, tezirek ket aqırı. Jáne taǵı dártke aspaytuǵın kitabiy sózlerińdi esińnen shıǵarıp tasla hám olardı endigiden bılay maǵan hesh qanday aytıp