Mixail Sholoxov - Ashılǵan tıń

101

júdá jaqsı túsingen edi, solay da endi táselle berip tura almadı. Ol kózi tınıp, azıraq waqıt hesh nárseni kórmey Ustinniń birigip ketken qaslarına, buldırap kóringen qumalaq júzine qarap turdı. Qamshınıń sabın qattı qısıp alǵan oń qolına kan quyılıp, barmaqlarınıń buwınlarınıń qattı-qattı shanshıp awırıp, kem-kem sal bolıp baratırǵanlıǵın seze berdi.

Ustin ayaqların alshaytıp ájeptáwir etip qolların qaltasına suǵıp, onıń qarsı aldında tur. Ustin há demey baǵanaǵı sabırlılıǵına túsip, kazaklarınıń dım úndemesten onı quwatlap turǵanlıǵın sezgennen keyin óziniń ústemliligine isenip, endi mardıyıp shúńireygen kók kózin súziwi menen uyatsızlıqqa salıp kúlip qoyadı. Al Davıdov bolsa, júzi kem-kem quwarıp, sup-sur bolıp ketken erinlerin tek ǵana únsiz qıbır-qıbır etkizedi, ıń dewge halı keletuǵın emes. Ol ózi menen ózi qaytpay gúresti. Ol ózindegi soqır, oysız ashıwdı basıw ushın, eplep-seplep buzıp almaw ushın bar kúshin jumsadı. Tap alıstan esitilgendey bolıp bir jaqlardan Ustinniń dawısı qulaǵına keledi, Davıdov onıń aytıp atırǵanlarını mánisin, dawısındaǵı masqaralawshı tondı ap-anıq abaylaydı...

-Sen, baslıq, nege awızıńdı asha bereseń, biraq balıq kusap dım úndemeyseń? Tiliń joq pa, ya awtıwǵa sóz tappay tursań ba? Bir nárse aytpaqshı bolıp atır ediń, awızına suw urtlaǵanday úndemeysen ǵoy... Durıslıqqa qarsı hesh nárse dey almaytuǵın bolıwıń kerek! Joq, baslıq, seniń onnan da bizler menen isiń bolmasın, áytewir nárselerge qıza berme, sen onnan da tınısh atıńnan tus, bir maydan birge soqta taslasıp podkidnoy oynayıq. Bul aǵaynim, aqılǵa keletuǵın nárse seniń kolxoz basqarıwıńday jumıs emes.

Ustinniń artında turǵan kazaklardıń beriwi áste kúldi de, kúlki tınıp qaldı. Az ǵana waqıt qostıń janında tunjıraǵan tınıshlıq ornadı. Tek Davıdovtıń entigip dem alıwı hám uzaǵıraqtaǵı lobogreykalardıń shıqıldısı menen torǵaylardıń kók aspannıń kóz ilmes túpkirinde qayǵısız qosıla shırıldaǵan dawısı ǵana esitilip tur. Qostıń qasında topırlasıp hawlıǵıp jurgen adamlardıń arasında ne bolıp atırǵanı menen olardıń ne isi bolsın...

Davıdov qolındaǵı qamshısın basınıń ústinen áste-aqırın bir tawladı da, tepsinip atın ornınan qozǵadı. Tap sol waqta Ustin shırp etip alǵa shıqtı, shep qolı menen attıń iyekligine barıp jabıstı, ózi oń tárepke shıǵıp, Davıdovtıń ayaǵına tıǵılıp jaqın barıp qaldı,

-Urǵın kele me? Qáne, urıp ker! - dedi ol qorqıtqan turde áste.

Onıń bet súyegi shoshayıp qalay bolsa solay bilinip sala berdi, kózlerinde kewilli shaqırıq, shıdamay kútiw jarq ete qaldı.

Biraq Davıdov sarǵayıp qalǵan etiginiń qonıshına qamshı menen qattı tars etkizdi de, joqarıdan Ustinge qarap, kuliwge paydasız urınıwi menen dawısın kóterip bılay dedi:

-Joq, Ustin, men seni urmayman, joq! Uradı demey-aq qoy, qızba! Eger sen bunnan on jıl burın ushırassań, onda basqasha bolar edi. Áne sonda sen mennen birotola sıltaw tabar ediń, kontrik!

Davıdov ayaǵı menen Ustindi bir shetke áste iyterip jiberdi de, attan tústi.

-Meyli, Ustin Mixaylovich, ras dizgindi uslaǵan ekenseń, endi bar, attı bayla.

Soqta oynayıq dep pe ediń? Meyli, janım menen! Bólistirińler, fakt!

Kúni menengi awhal birden pútkilley ózgeshe bolıp ketti, Kazaklar bir-birine qarasıp, dım úndemesten áste alashanı dógereklep otırıp aldı. Ustin attı qostıń degershigine baylap, qalmaqlarsha maldasın qurınıp Davıdovtıń qarsı aldına barıp otırdı, waqıt-waqıt jılt etip Davıdovqa qarap qoyadı. Joq, ol Davıdov penen bul shayqasta onnan jeńildim dep otırǵan joq, sonlıqtan áńgimesin dawam ete berdi:

-Sóytip, dem alıs kun tuwralı sen hesh nárse aytpadıń, baslıq! Arzanı suknonıń astına tıqtıń...

-Seniń menen áńgimemiz ele aldımızda, - dep máni taslap wáde berip qoydı

102

Davıdov.

-Onı qalay túsinemiz? Meni qorqıtıp atırǵan joqsan ba?

-Joq qorqıtıp ne qılayın! Ras soqta oyınǵa kiriskennen keyin, basqa gápti jıynastırıp qoyıw kerek. Seylesetuǵın waqıt boladı ele...

Endi Davıdov qansha tınıshlanǵan sayın, Ustin sonsha hawlıǵa berdi. Bir qoldı túwespesten, ashıwlanıp soqtanı alashanıń ústine atıp urıp, dizesin qushaqlap otıra qaldı.

-Qanday oyın bolatuǵın edi, onnan da qáne dem alıs kún tuwralı sóyleseyik. Sen, baslıq, usı dem alıs kún tuwralı tek adamlar ǵana tınıshsızlanıp júr dep oylaysań ba? Hesh olay emes! Keshe azanda men atlardı jege qoyayın dep barıp edim, torı baytal qayǵıdan qabarıp suwıq demin alıp, til pitip maǵan bılay deydi: «Ex, Ustin, Ustin, kolxozda kórgen kúnimiz qurǵay! Kúnde jumısqa jegedi, kúni-túni moyınımızdan qamıtın almaydı, bayram kúnleri de bosatpaydı. Burın ondey emes edi. Burın meni ekshembi kúnleri jumısqa jekpeytuǵın edi, tek ya qonaqqa barǵanda, ya toylarǵa barǵanda ǵana jumsaytuǵın edi. Meniń kórgen kúnim bunnan kóp jaqsı edi!»

Kazaklar áste dawıs penen barlıǵı birden kúlip jiberdi. Olar Ústinniń tilegin tilep otırǵanday kerinetuǵın edi. Biraq olar Davıdov jutqınshaǵına qolın tiygizip jay dawıs penen seylegende keynin kútip jım-jırt boldı:

-Ol tamasha baytalıń kolxozǵa shekem kimdiki edi?

Ustin ábjillik qılıp kózin súzdi, hátteki Davıdovqa qarap bir kózin áste qısıp jiberip bılay dedi:

-Sen meniki deppe ediń? Meniń ózimniń sózimdi sóylep otır dep pe ediń? Joq, baslıq, bul jerde sen qáteleseseń! Ol Titoktıń baytalı edi, ortaǵa alınǵan kúsh kóliklerdiń qatarına jatadı. Onıń kútimi Titoktiń qolında jeke xojalıq waqtında mına kolxozdaǵıday emes edi: anaw-mınaw nárseni jemeytuǵın edi, óziń oylap kór, sulını jey-jey tisinen nárse qalmadı. Jasadı dewge bolmaydı, dáwran súrdi dewge bolatuǵın edi onı!

-Demek-ǵarrı baytal ekendaǵı, ras tisinen nárse qalmaǵan bolsa? - dep soradı Davıdov anlamay otırǵan bolıp.

Ǵarrı, ǵarrı, ádewir jasqa barǵan baytal edi, - dep ırzashılıq penen kelisim berdi sóz alısıp turǵan adamınan hesh qanday basqa niyetti kútpegen Ustin.

-Onda sen ol mıljıń baytaldın gápine biykar kulaq salıp júr ekenseń, - dedi isenimli túrde Davıdov.

-Ol házir kolxozdiki ǵoy...

-Túrine qaraǵanda sen de kolxozshısań, al haqıyqatına kelseń-kulaktıń shashbawın kóteriwshiseń.

-Ho, bul jerde, baslıq, sen júdá tesigin baspay jiberdiń...

-Tesigin baspay otırǵan hesh nársem joq, shınlıqtı jasıra almaysań. Al endi ózi ǵarrı baytal bolsa, sonıń sózin júdá tıńlaǵıń keldi me? Haw ol qartayıp barlıq miyinen ayrılǵan ǵoy. Eger ol jaslaw, aqıllılaw bolıp keler me edi-seniń menen olay sóylespes edi.

-Qalay sóyleser edi? - endi seskene soradı Ustin.

-Ol saǵan mınaday dewi kerek edi: «Hey Ustin, Ustin, kulaktıń quyrıǵı, májúgin! Sen, iyttiń balası, qısta hesh nárse islemediń, báhárde islemediń, ótirikke awırıwman dep jatıp aldıń, házir de ońlap islegiń kelmeydi. Men torı baytalǵa qısta ne beremen dep otırsań, óziń ne jeysen! Usılay miynet etetuǵın bolsań, ekewimiz de ashtan ólemiz!» Ol seniń menen áne usılay sóylesiwi kerek edi!

Wahahalaǵan kúlki Davıdovtıń keyingi sózlerin esittirmey tasladı. Nechaev tap burshaq tógip atırǵanday bolıp, qızǵa úsap jińishke dawıs penen shıńǵırıp kúledi. Juwan dawıslı Gerasim Zyablov hátteki sekirip turıp tómen búgilip tap ayaq oyınına túskendegidey bolıp etiginiń qonıshın sabalap ishek-silesi qatıp atır. Al ǵarrı Tixon Osetrov bolsa quba saqalın qamtımlap ótkir dawıs penen:

103

- Jabıs, Ustin, jabıs, kóterme basıńdı! Ras sóylemestey etti seni Davıdov!- dep baqırdı.

Biraq azǵantay da bolsa kárine kelmegen Ustinniń ózi de kúlip jiberdi, onıń kúlkisin májbúrlegenlikten, ya ótirik qılıp turǵan kúlki emes edi. Buǵan Davıdov hayran qaldı.

Kúlki azıraq tınǵannan keyin Ustin hámmeden burın bılay dedi:

-Qáne, baslıq, sen meniń isimdi apardıń... Men seni bunday etip qoltıǵımnıń astınan uslatpay shıǵıp ketedi dep oylamaǵan edim. Biraq sen meni biykarǵa kulaktıń quyrıǵı dep otırsań, báhárde awırǵanım joq, ótirikke awırıw bolıp jattı dep te biykarǵa aytıp otırsań. Baslıq, sen bul jerde keshirerseń, ótirik, bunıńnıń bári.

-Dálille onda.

-Ne menen dálilleymen?

-Faktler menen.

-Biziń oyın gápimizde qanday fakt bolatuǵın edi? - dedi endi azıraq shınlap óziń tutayın degen Ustin gúmilji kúlimsirep.

-Onday deme sen! - dedi ashıwlı túrde Davıdov. - Biz oyın gápti aytıp otırǵanımız joq, seniń aytpaqshı bolǵan nárseń de áytewir oyın nárse emes. Saǵan fakt kerek bolsa mine bárin de keltiriwge boladı: kolxozda sen hesh jumıs islemey júrseń, ońbaǵan adamlardı keynińe ertkiń keledi, ózińe qáwipli áńgimelerdi aytasań: mısalǵa alsaq, mine sen búgin jumısqa shıǵıwǵa dushpanlıq qılıp otırsań: brigadaǵı adamlardıń jartısı seniń úgitine erip oraq ormay otır. Sonda usı oyın ba?

Ustinniń kúlkili túrde joqarı kóterilgen qasları tómen túsip, mańlayında bir qattı tuwrı sızıq bolıp bir-birine qosılıp ketti:

-Dem alıs kúni tuwralı aytaman dep dárriw kulaqtın quyrıǵı, dushpan bolıp qalıppan ba? Demek seniń jalǵız óziń aytıp, bizler awzımızdı jeńimiz benen súrtip, dım úndemewimiz kerek pe?

-Tek sonıń ushın emes! - dep qattı qarsı turdı Davıdov. - Seniń qızıp otırǵanıń hadal nárse emes, fakt! Nege sen demalıs, demalıs dey bereseń? Qıstıń kúnleri ayına jigirma kúnlep dem aldıń ǵoy! Tek seniń bir óziń emes, usı jerdegilerdiń bári de solay dem aldı. Sizler maldıń astın artıp tuxım tazalaǵannan basqa ne jumıs qıldıńız? Hesh nárse qılǵan joqsız! Jıllı peshtiń ústinde ház etip jattıńız! Usınday jumıstıń ábden qızıp, hár bir saat qımbatqa túsip, oraq mapazı qáwip astında turǵan waqıtta ózlerinizge dem alıs kún belgilep alıwǵa qanday haqıńız bar! Qáne adamgershilik hújdanıńız benen aytıń!

Ustin kirpik qaqpastan dım úndemey Davıdovqa tigilip qaradı. Onıń ornına Tixon Osetrov sóyledi:

-Bul jerde, donlılar, jasıratuǵın hesh nárse joq. Davıdov durıs aytıp otır. Bizlerde bir jańılıs bolǵan, onı dúzetip alıwımız kerek. Biziń jumısımızdıń ózi sonday, barlıq uaqıtta birdey dem almastan, durısında qısta kóbirek dem alıwǵa tuwra keledi. Bul burın jeke xojalıq waqtında da solay edi. Pokrovtan burın qaysımız xojalıq jumısların taq-tuynaqtay etip bolatuǵın edik? Egindi jıynap bolmay atırıp, gúzgi jer súriw kelip qaladı. Davıdov durıs aytıp atır. Bizler házir qatınlardı shirkewge áytewir jiberip aldıq, al endi ózlerimizdiń mına qosta máslik qurıp otırıwımız tuwralı anaw-mınaw dálildiń keregi de joq... Qullası, jańılısqanbız! Ózlerimiz ózlerimizge qılıp otırmız, bolǵanı sol. Bunıń bárin qılıp otırǵan, bizlerdi azǵırtıp otırǵan sen, buzaqı Ustin!

Ustin dáridey órtenip qoya berdi. Kógergen kózleri tınıp, ashıw kernedi:

-Sen, saqallı aqmaq, aqılıń ózińde me, ya úyińe taslap kettiń be?

-Awa, kórip tursań ǵoy, umıtıppan...

-Qáne, onda tart xutorǵa, alıp kel!

Nechaev kúlgenin bildirmew ushın kishkene alaqanı menen awzın basıp, dirildegen jinishke dawıs penen azıraq qısınayın degen Osetrovtan:

105

-Men ne?

-Nege bar kúshindi salıp islemeyseń? Ustinniń beti taǵı da burshaqtay qızarıp ketti, ashıw kernep súzilgen kók-kómbek kózlerinde jaman bir shaqnaw jıltıldap kórinedi.

-Sen nege kózińdi alartıp meniń betime qaray bereseń?! - dep baqırdı ol mushı túyilgen shep qolı qaltırap. Onıń juwan kelte moynındaǵı tamırlar tırrıyıp sala berdi. - Ne men seniń Lushka Nagulnovań yamasa Varka Xarlamovańman ba, qaysısı seniń jolıńda intizar bolıp júrgen? Sen meniń qolıma qara, sonnan keyin mennen jumısındı sora!

Ol birden qolın alǵa sozıp jiberdi, tek sonda ǵana Davıdov Ustinniń mayırılǵan oń qolınıń barmaǵınıń jalǵız ózi shoshayıp turǵanlıǵın, qalǵanlarınıń ornında qatıp qalǵan qaraltım daqtıń ǵana barlıǵın kórdi.

Davıdov hayran bolıp keńsirigin qasıdı:

-Solay dese... Barmaqlarıńnan qaysı jerde ayrıldıń?

-Qrımda, Vrangel frontında. Sen meni aq qoyan dep otırsań, meniń bolsa túrim ishi túsken jıltır ǵarbız qusaǵan qızǵısh, aqlarda da boldım, kókler menen de eki háptedey quda tamırlıq qılǵanman, qızıllarda da bolǵanman. Aqlarda júrgende urısqım kelmey nemquraydı urısıp júrdim, kóbirek tılǵa tarta berdim, al aqlarǵa qarsı urısıp edim, qudayǵa shúkir, barmaqlarımnan ayrıldım. Shep qolımnıń barlıq barmaqları bar, ryumka uslawǵa boladı.

-Ustin shep qolınıń jup-juwannan kelgen tolıq barmaqların qozǵaltıp qoydı. -

Al xojalıq asırap otırsam da kórip tursań, barmaqlarım joq...

-Oq sınıqları julın ketti me?

-Qol granatasınan boldı.

-Suq barmaǵına qalay tiygen?

-Mıltıqtıń qulaǵın uslap turǵan waqta tiydi. Sol kúni men ózim vrangelshilerdiń ekewin ushırıp túsirdim. Ne menen bolsa da, barmaǵımnıń haqısın alıwım kerek emes pe? Solardıń qanı ushın maǵan qudaydıń qáhári kelgen eken, oǵan tórt barmaqtı beriwge tuwra keldi. Ańsat qutılǵan ekenmen. Ekinin birinde basımnıń jartısın da alıp ketiwi múmkin edi.

Davıdovtaǵı sabırlılıǵı kem-kem Ustinge óte basladı. Olar endi bir-biri menen jay paraxat áńgimelesiwge kóshti, alańǵasar Ustin azıraq páseyip, hátteki onıń erinlerinde qádimgi astarlı qúlkiniń ushqınları da payda boldı.

-Onı da bermegen ekenseń dá, jalǵız ózi ne dártine jaraydı?

-Olay deme, baslıq joqtan barı jaqsı! Xojalıq jumıslarında jalǵız bolsa da maǵan júdá kerek bolıp qaladı.

-Nege keregi bar? - dep soradı Davıdov mıyıq tartqanın páseytińkirep.

-Kerek emes jeri bar ma... Bir nárse qılıp kewlime jaqpay qala qoyǵan waqta túndepúnde bul barmaq penen qatınımdı qorqıta qoyaman, kúndiz tislerimdi shuqılayman, anaw-mınaw jaqsı adamlardıń basın aylandıra qoyaman. Mına jarlılıǵım menen et salınǵan shorpa degen awzıma jılına zorǵa bir tiyedi, al men bolsam hár kúni túski awqattan keyin kóshede kiyatırıp, usı barmaǵım menen tisimdi shuqılap, túpirinip qoyaman. Áne sonda adamlar: «Pay, náletiy Ustin, jegeni aldında, jemegeni artında! Hár kúni et jeydi, ómirde tawsılar emes! - deytuǵını anıq. Sen maǵan jalǵız barmaqtıń ne keregi bar dep júrseń... Bul óz isin etip júr. Adamlar meni bay adam dey bersin: onnan sayın waqtım xosh!

-Tilge sheshen ekenseń! - dedi eriksiz túrde Davıdov. - Al endi búgin oraqqa shıǵasań ba?

-Bunday jaqsı áńgimeden keyin shıkpasqa bola ma? Davıdov Osetrovke burıldı. Oǵan jası úlken sıpatında qarap:

-Hayal qızlarıńızdıń Tubyanskiyge ketkenine kóp waqıt boldı ma? - dep soradı.

-Qansha desem eken, bir saattan kóp bolǵan joq shıǵar.

106

-Kóp bolıp ketti me?

-On ekidey bar. Bul qatın degeniń tap qoyday boladı: birewi qayda barsa, qalǵanlarınıń bári solay qarap shubırısadı. Geyde jaman qoyda bir toparın keynine ertip ketedi. Ant urǵan Ustinniń sózine erip, oraq waǵında bizlerdińde otırısımız ǵoy!

Ustin xosh kewillilik penen kúlip jiberdi:

-Taǵı men ayıplıman ba? Saqal sen birewdiń gúnásın maǵan awdarma. Qatınlar bolsa shoqınıp kelmege ketti, maǵan onıń qanday qatnası bar. Olardı joldan shıǵarǵan Atamanchukovtıń qatını menen xutorlı bir kempir. Tań atar-atpastan qosqa kelip qatınlardıń basın aylandırdı! Búgin sadaǵań keteyin ullı japakesh háziret Glikeriyanıń hayt kúni, al sizler, biysharalar, shóp orayın dep atırsız, qudaydan qorqın, - deydi jańaǵılar. Áne sóytip, ertti. Men ol kempirge qaysı Glikeriya aytıp otırǵanın? Lukerya Nagulnova emes pe? Ol da ullı japakeshtiń ózi ómirinshe gez kelgen adam menen áwerelenip kiyatır ǵoy! - dedim. Áne sońda kempirlerimniń julınına tiyip, hámmesi birdey maǵan tura umtılıp qoya berdi! Atamanchukovtıń qatını urmaqshı bolıp baldaqtı siltep edi, biraq abırayım bar eken, tiygizbey waqtında burılıp kettim, bolmasa gollandiyalı ǵazdıń qorazınıń mańlayınday bolıp, manlayım isip keter edi. Bir jaǵımnan ózimizdiń qatınlar iyttiń quyrıǵına jabısqan jabısqaqtan bes beter bolıp meni miydey búrdi, kúsh penen olardan zorǵa jazdırıldım... Bunday da mańlayı qurıǵan adam boladı eken?! Búgin isim dım qırsıǵına ketip tur! Bolmasa mına qarań, janlarım, usı azannıń ózinde kempirler menen de, qatınlar menen de, baslıq penen de, quba saqal Gordeich penen de urısıppan. Bul hár kimniń qolınan kele bermeydi ǵoy!

-Bul seniń qolıńnan keledi! Onı sen qońsı - qobańnan sorap otırmaysań. Sen, Ustin, mushtayıńnan urısqaq qorazday jetken menen julısıp kiyatırsań. Esińde bolsın, urısqaq qorazdıń kekili bárha qan... dedi Osetrov aldın ala eskertip atırǵan túrde. Biraq Ustin esitpegendey bolıp turdı. Ol Davıdovqa elerip qarawı menen sózin dawam etti:

-Solay da búgingi kúni bizlerdiń qolımız kelip tur bizge atlı da kiyatır: Eger temir jol jaqın bolǵanda-parovoz benen de keler edi! Sen, baslıq, haqıyqat agitaciyanı biziń kempirlerden úyreniwiń kerek eken... Olar saǵan qaraǵanda jası da úlken, sumlıqlıraq ta, saǵan qaraǵanda tájiriybesi de kóbirek. Áste ǵana áńgimelesip otırıp, ishi-bawrıńa kirip úgitleydi, áne sonlıqtan da olar deginine jetedi. Olarda qolpallıq degen bolmaydı! Al sen qalay háreket etip otırsań! Qosqa jaqınlamay atırıp: «Nege islemeysiz?!» dep gegirdegiń jırtılǵansha baqırasań. Kim házirgi zamanda xalıq penen sóytip seylesedi? Bul xalıq degen házir sovet húkimetiniń waǵında arshanın awzın ashıp, jatqan namısın tawıp alǵan, shawqım salıp ala umtılǵandı jaqsı kórmeydi. Qısqartıp aytqanda xalıq hesh qanday janına tiygendi jaqsı jaqtırmaydı, baslıq! Haw, aqırı bayaǵı patsha zamanında da atamanlar ǵarrılardıń kewiline tiyip alarmız dep qorqıp kazaklarǵa dawısın kóterip ońsha baqırmaytuǵın edi. Sizler Nagulnov ekeuińizdiń túsinetuǵın waǵıńız boldı, bul bayaǵı zaman emes, eski ádetti qoyatuǵın waqıt boldı. Sen salmaqlılıq qılmaǵanıńda men oraq orıwǵa kelisim berer me edim? Ómirde de! Sen azıraq pásińe qaytıp, ashıwdı álpayımlıq penen almastırdıń, bir-eki qol birge soqta oynawǵa kelisim berdiń, jaqsılap sóylestiń, áne sońlıqtan da men usı awhalǵa kelip otırman! Jaqsı sózińdi ayt, men hámmesine de qayılman: soqta oynaw ma, pishen tasıw ma, meyli.

Ustinniń sózine ıqılası menen tıńlaǵannan keyin Davıdov ózińe-ózi kewili tolmay qınjılıp, ózine-ezi ashıwı keldi. Bul hádden tıs tentek kazak ayrım nárseler boyınsha durıs aytıp otır ǵoy. Davıdovqa sen brigadaǵa keliwden dárriw túsinigińdi sógisten, baqırıstan baslawın kerek emes edi dep otır. Eń bolmaǵanda usı aytqanı durıs ǵoy. Ustin eskertip etkendey, dáslepki waqları bilmeymen onda qalay da bir jańılıs boldı. Nege ol ózin tutpadı? Davıdov hesh qanday bılay demesten óziniń

107

aldında ózi Nagulmanovtıń adamlar menen sóyleskendegi turpayılıq ádetin xabarsız qabıl etip alǵanlıǵın, Andrey Razmyotnov aytqanday, júwensiz ketkenligin moyınlawı kerek eken. Mnne endi sonıń aqıbeti: oǵan saqlıq penen bildirmey háreket etip, hesh qanday qolpallıq qılmay óz degenine jetiwde tabısqa erisetuǵın áytewir bir kempirden órnek al dep shaǵıp keńes berip otır. Barlıǵı da attan-anıq túsinikli! Ol áste ǵana qosqa kelip, jay-paraxat sóylesip, adamlardıń bul máslik qurıp otırǵanlıǵınıń orınsız ekenligin túsindiriwi kerek edi, al Davıdov bolsa keliwden hámmege baqırıwǵa kiristi, hát-teki sál nárse ushın qamshı jumsay jazlap qaldı. Ol sál jerde kolxozdı dúziw boyınsha islegen barlıq xızmetin bir pul qılıp, aytatuǵın nesi bar, raykomnıń aldında partbiletin stoldıń ústine shıǵarıp qoyıwı múmkin... Onıń turmısındaǵı haqıyqat ólim áne sol bolar edi!

Eger usınnan waqtında ózimdi tutpaǵanımda keyni ne bolıp shıqqan bolar edi degen pikir oyına túsip ketip edi, Davıdovtıń quyqası juwlap, az ǵana waqıt muzday bolıp, jawırını dirdir etti...

Awır qınjılıwdıń qushaǵına kirgen Davıdov alashanıń ústinde shashılıp atırǵan soqtalarǵa tigilip qarap turdı. Nege ekeni belgisiz, grajdanlıq urıs jılları óziniń jigirma bir menen shuǵıllanǵanlıǵı birden esińe túsip ketip: «Meniki asıp ketti! On altınnıń ústine onlıqtı alǵan ekenmen, fakt» dep oyladı. Óziniń qızbalılıǵın moyınlaw oǵan júdá qolaylı kórinip turǵan joq edi, solay da ishten qarsılıǵı bolsa da, erlik qılıp bılay dedi:

-Rasında men biykarǵa gegirdekke suw burke bergen ekenmen, bunı sen durıs aytıp otırsań. Ustin! Biraq sizlerdiń jumıs islemegenligin adamnıń janına batadı, solay emes pe? Onnan qalsa sen de meniń menen sabırlasıp sóyleskeniń joq. Álbette biz ekewmiz urıssız da kelisiwimiz múmkin edi. Qáne onı qoyayıq! Bar, atlardıń eń júyriklerin arbaǵa jek, al sen Nechaev, basqa bir qolaylı ekewin alıp, mına úlken arbaǵa tart.

-Qatınlardıń keyninen quwajaqsız ba? - dep soradı Ustin óziniń hayran qalıp otırǵanlıǵın jasırmastan.

-Ústinen tústiń, jumısqa salıp jiberiw ushın hayal-qızlardı da úgitlep kórejaqpan.

-Olar baǵınar ma eken saǵan?

-Kórermiz dá, úgitlew-buyrıq emes ǵoy.

-Óziń bil, aldındı alla ashsın! Mına qara, baslıq, meni de alıp ket! A? Davıdov

oylanbastan kelisim berdi.

-Kettik. Biraq sen hayal-qızlardı úgitlep alıp keliwge maǵan járdem bereseń be? Ustin ıssıdan pıt-shıt bolıp jarılıp ketken erinlerin jıyırıp kúldi:

-Saǵan meniń orınbasarım járdem beredi, men onı-ózimnen qaldırmay alıp júremen!

-Ol qanday orınbasar? - Davıdov ań-tań bolıp Ustinge qaradı.

Ol dım úndemesten, asıqpay-albıramay qosqa bardı da, úyme-júyme bolıp úyilip atırǵan kamzollardıń astınan ádimi qayıs shashaqlı uzın jańa qamshını suwırıp aldı.

-Mine orınbasarım! Qalay jaqsı ma? Bul sonday isendirgish-qoya ber! Shırpıldap tiydi me, dárriw úgitlep, kelistirip sala beredi. Meniń shebekeyligime qaramay-aq qoy!

Davıdov qabaǵın wydi:

-Sen qoy bunıńdı! - Men saǵan hayal-qızlarǵa barmaǵındı tiygizdirmeymen, biraq bul orınbasarıńnıń ǵayratın seniń ózińniń arqańda sınap kórse bolar edi!

Biraq Ustin kúlimsirep kózin súzdi;

-Ǵarrı bayaǵı waqta ház etip murabba jeymen dep júrgende, iyt súzbesin jep ketken eken...

Men grajdanlıq urıstıń invalidi bolǵanlıqtan haqım bar, qatın degen tayaq tiygen sayın semiredi hám juwasıy beredi, men onı ózimniń qatınımnan bilemen.

108

Kimdi uratuǵın edi? Qatındı dá! Sen nege qorqasań? Men kelistirip bir-eki ret tartıp-tartıp jibersem boladı, keyni ózi bara beredi, kózdi ashıp jumǵansha arbaǵa mingenin bilmey qalasań!

Áńgimeniń tawsılǵan jeri usı dedi de, ol qostıń astında jatırǵan noqtalardı alıp, dóńlikte júrgen atlardı uslap keliwge ketti. Osetrovtan basqa kazaklar hám Nechaev asıǵıp-úsigiwi menen onıń keyninen shıqtı.

-Tixon Gordeich, oraqqa sen nege barmaysań? - dep soradı Davıdov.

-Men saǵan Ustin tuwralı bir-eki awız bir nárse ayta qoyayın dep edim.

-Qáne, ayt.

-Quday ushın, seniń ol aqmaqqa ashıwıń kelmey-aq qoysın. Onıń quyısqanı ayaǵına basılǵan waqta naǵız aqmaǵı shıǵıp ketedi, - dedi soranıp turǵan túrde Osetrov.

Biraq Davıdov onıń sózin bóldi:

-Ol aqmaq emes, ol kolxoz turmısınıń ashıqtan-ashıq dushpanı! Biz bundaylar menen gúrestik, ele de ayawsız gúresemiz!

-Ol qayaqtan dushpan bolsın? - dedi tanlanıp Osetrov. - Men saǵan aytıp otırman ǵoy, ashıwlansa onıń jillisi shıǵıp ketedi, áne sol! Men onı bala waqtınan beri bilemen, esimnen shıqpasa, onıń bárhá qırıq iynesi shanshılıp júrgeni. Revolyuciyaǵa shekem xutordaǵı bolǵan jıyınlarda ǵarrılar ol haramını usı qarsılasıwı ushın siydirip sabap atırǵanı edi. Sabaǵanda da ya otıra almaytuǵın, ya jata almaytuǵın etip sabaytuǵın edi, - sonda da oǵan bári bir! Bir hápte otıra almay, tura almay júredi de, taǵı bayaǵısın baslaydı, umıtpaydı, hámmesiniń ayıbın izlep júrgeni, izlegende de birotola shır-pırı shıǵıp izleydi! Onı iyisshil iyt dep qoya ber! Ol qalay kolxozdın dushpanı boladı? Ómiri boyınsha bayǵa qarsı turıp kiyatır, al endi óziniń qalay turatuǵının bir kórseń edi! Qaqırası qaptalına qıysayıp, qulayın-qulayın dep tur, xojalıǵında bir sıyırı menen eki qotır qoyıńan basqa hesh nársesi joq, aqsha degen ómirinde bolıp ta kórmegen, joq ta. Bir qaltasınan arqanǵa jabısqan búrge shıǵadı da, bir qaltasınan shınjırǵa órmelegen biyt shıǵadı, barlıq baylıǵınıń bolǵanı sol! Onıń ústine qatını bolsa awırıw, balaları tırjalańash, joqshılıqtıń azabın kórgen!... Múmkin, sonıń sebebinen ol hámmege tisin qayraytuǵın shıǵar. Al sen onı dushpan dep júrseń. Dushpan emes, ol bir júrgen mıljıń.

-Ol seniń aǵayiniń emes pe? Nege jaqlay bereseń?

-Gáp sonda, ol meniń aǵayinim boladı.

-Sonıń ushın aytıp otırsań ba?

-Basqa ne qılayın, joldas Davıdov? Bir - birinen kishi altı bala moynında, al onıń bolsa tili up-uzın. Men oǵan sonsha ret aytıp atırman: «Tilińdi tıy, Ustin! Tiliń basıńa jetedi, seniń. Qızıp ketip, bir nárse aytap salarsań da, máddál Sibirden shıǵıp turarsań. Áne sonda barıp barmaǵıńdı bir tislersen, paydası ne, is ótip ketken soń!» Sonda ol maǵan: «Sibirdegi adamlar eńbeklep júreme? Ol jerde maǵan hesh nárse qılmaydı - men shınıqqanman!» - dep juwap beredi. Usınday aqmaqtı ne qılarsań?! Onıń balalarında ne gáp bar? Olardı tárbiyalaw qıyın, al jetim qılıw degen házirgi waqta ap-ańsat... Davıdov kózin jumıp, uzaq waqıt oyǵa shúmip turdı. Oǵan usı waqta óziniń tas-túnek, qarańǵı hám ayanıshlı balalıq waqtı esine túsip ketken joq pa eken?

-Onıń ońbaǵan gáplerine ashıwıń kelip júrmesin. - dedi Osetrov qaytalap. Davıdov

qolı menen betin sıypap turıp, birden selk etip túskendey boldı.

- Mına qara, Tixon Gordeich, - dedi áste, bólip-bólip. - Men házirshe Ustinge tiymeymen. Ol kúshiniń kelgeninshe kolxozda islesin, biz oǵan awır jumıs bermeymiz, halınıń keletuǵın jumısın islesin. Eger jıl aqırında miynet kúni kemis bolıp baratırsa, biz oǵan járdem bereyik: ulıwma kolxoz xorındaǵı ǵálleden ballarına ǵálle bólip shıǵararmız. Túsinikli me? Biraq sen meniń atımnan onıń qulaǵına sıbırlap aytıp qoy: eger ol usınnan taǵı brigadaǵa kelip suwdı ılaylap, túrli báleni shıǵarıp, adamlardı azǵırtatuǵın bolsa, onda jaqsılıq kermeydi! Oylansın, keyin wah dep

109

júrmesin! Men endi onıń menen oynaǵandı qoyaman, sen oǵan solay dep aytıp bar. Men Ustinniń ózi emes, balaların ayayman!

- Jaqsılıǵıń ushın raxmet, joldas Davıdov. Ustinge qarsı juregińde dıq saqlamaǵanıń ushın da raxmet! - Osetrov Davıdovqa qarap iyildi.

Davıdov bolsa kútilmegen jerden qáhárge minip ketti:

-Sen nege maǵan iyileseń? Men seniń ikonań emespen! Iyiliwsiz-aq kún keshirip, aytqanımdı isletemen!

-Bizde burınnan usılay qabıl etilgen raxmet ayttıń ba, iyiliwińiz kerek, - dep mardıyıp juwap berdi Osetrov.

-Meyli, ǵarrı, sen ayt: Ustinniń balalarınıń ústinde kiyim-piyimi barma?

Olardıń neshewi mektepke baradı?

Qıstıń kúnleri barlıǵı solayına pechtin basında otıradı, maydanǵa shıǵıp keliwge kiygendey hesh nársesi joq, jazda juwırısıp júredi, góne-kóksisin epke keltiredi. Kulaklardan tartıp alınǵan zatlardan anaw-mınaw berilip edi, biraq onıń menen olardıń ústin jaba almaysań ǵoy. Bıyıl qısta Ustin sońǵı balasın da mektepten shıǵarıp aldı: ya ayaǵına bolıp, ya ústine bolıp kiyeri joq edi. Bala ádewir bolıp qalǵan, jası on ekige kelgen edi, jırtıq-jırtıq nárselerdi kiyiwge uyaladı...

Davıdov qattı qáhárge minip ǵujırlanıwı menen birden artına burılıp Osetrovqa arqasın berdi. - Tur oraqqa bar.

Onıń dawısı uyań edi, bir turli jaǵımsız bolıp esitildi... Osetrov Davıdovtıń bası tómen iyilip búkireygen pishinine kewil qoyıp qarap turdı da, taǵı bir ret tájim etip, áste adımlap oraqshılar betke ketti.

Azıraq ózine kelip Davıdov uzap baratırǵan Osetrovtıń keyninen biraz waqıtqa shekem qarap turdı hám oyǵa ketti: «Bul kazaklar degenińniń ózi bir tań qalǵanday xalıq eken! Mına Ustinnin qanday jemis ekenin tislep, jep kórshi, bilerme ekenseń! Barıp turǵan dushpan ba, ya awzına ne tússe sonı aytatuǵın áytewir bir urısqaq mıljıń ba? Hár kúni bir bále shıǵaradı. Olardıń hár qaysısına dádimal aytıp, sheship kór, bul shaytan úymelegirlerdiń. Ne qılaman, meyli, dádimal aytıp, sheshemen dá! Kerek bolsa bir pud emes, solar menen birge pútin bir qalta duz jesisiwge boladı, qalay etsem de bári bir dádimal aytıp sheshemen, fakt!»

Onıń oyın Ustin buzıp jiberdi. Ol bir attı minip, bir attı jetelep shawıp kelip qaldı.

-Úlken arbanı jegiwdiń ne keregi bar, baslıq? Kishkene arbanı jegeyik. Qaytıwǵa kelisim bere qoysa, kishkene arbada da qatınlardıń súyegi sınbaydı.

-Joq, bolmaydı, úlken arbanı qos, - dedi Davıdov.

Bul is sátine túse qoyǵanda úlken arbanıń ne dártke jaraytuǵınına onıń sol waqtaaq pámi jetken edi.

Qırıq minuttay ala quyın shabıstan keyin olar saydın karsısındaǵı janbawrdıń, ústinde jazda júretuǵın jol menen áste-aqırın joqarı kóterilip baratırǵan qızıllı - jasıllı bir topar hayal - qızlardı uzaqtan kórip qaldı.

Ustin Davıdov penen qatarlasıp keldi.

-Qáne, baslıq, abaylı bol! Qatınlar seniń menen házir ekinshi oyının quradı!...

-Bir soqır: «kóremiz» degen eken, - dedi Davıdov jigerli túrde atlardıń dizgenin qaǵıp.

-Qorıqpaysań ba?

-Neden qorqayın? Olar on eki, ya onnan sál kóbirek ǵoy.

-Eger men solarǵa bolısıp ketsem she? - dedi Ustin túsiniksiz túrde mıjırayıp.

Davıdov kewil qoyıp onıń júzine qaradı, biraq ya durıs, ya oynap aytıp otırǵanın anıqlay almay-aq qoydı.

- Áne sonda qalay bolar edi? - dep qaytadan soradı Ustin, biraq bul ret ol jańaǵıday kúlmedi.

110

Davıdov atların birden toqtatıp, arbadan tústi de, úlken arbanıń qasına keldi, Pánjeginiń shep jaqtaǵı qaltasına qolın suǵıp Nesterenko sıylıqqa bergen pistoletti suwırıp aldı, onı Ustinniń dizesiniń ústine qoydı.

-Mına oyınshıqtı anaw - mınawdan awlaq jasırıp taslash! Eger qatınlarǵa qosılıp qetken waǵıńda shıdamay qızıp ketip aldı menen seniń basıńdı pıt-shıt qılıp júrermen.

Ol Ustinniń terlep turǵan qolınan qamshını ap-ańsat ǵana aldı da, onı joldan anaday jerge kerilip ılaqtırıp jiberdi.

-Al endi kettik! Shaqqanıraq ayda, Ustin Mixaylovich, biraq qamshınıń qaysı jerge túskenin jaqsılap belgilep alarsań. Qaytarsın alamız, fakt! Pistoletti qosqa kelgennen keyin qaytıp bererseń. Qozǵap otır!

Davıdov hayal-qızlardıń keyninen jetip, olardı shaqqan qaptallap aynaldı da, arbanı jolǵa kesesine tarttı. Ustin arbanıń qasında atlardı uslap tur.

-Sálem názelimler! - dep jortaǵa xosh kewillilik penen tabınıwshılarǵa Davıdov sálem berip qoydı.

-Ras bolsa, sálem, - dep juwap berdi qatınlardıń ishinen eń shaqqanıraq birewi. Davıdov arbadan sekirip túsip, kepkasın qolına aldı da, iyilip tájim berdi:

-Kolxoz basqarması atınan jumısqa qaytıwıńızdı sorayman. Meni sizlerge erkeklerińiz jiberdi. Olar házir oraq orıp atır.

-Bizler oynap keliwge baratırǵan joqpız, tabınıwǵa ketip baratırmız! - dep baqırdı qızaranlap qıp-qızıl bolıp ketken beti terden jılt-jılt etip turǵan egede bir hayal.

Davıdov jumbarjaqlanǵan kepkasın eki qolı menen kókiregine bastı:

-Oraqtan keyin qálegenińizshe tabınarsız, házir onıń waqtı emes. Ana qarań - aspanda bult, al orıp jıynaǵan birde gúdińiz joq. Ot-shóp nabıt boladı ǵoy!? Hámmesi shirip ketedi ǵoy!? Ol shóp nabıt bolsa - qısta mallar da qırılıp joq boladı. Onı sizler mennen de jaqsı bilesiz!

-Sen qaydan bult kórip túrsań? - kúlimsirep sıqaq etip soradı bir jas qız. -

Aspan tıp-tınıq!

-Barometr jawındı kórsetip tur, bul jerde bulttıń qatnası joq, - Davıdov hár túrli jol menen esabın tapqıshladı. - Kóp uzamay toqtawsız jawın jawadı! Qaytayıq, aynanayınlar, endigi ekshembide barıp shoqınıp qaytarsız. Bári bir emes pe? Otırıń qáne, samalǵa tutıp bir aydayın! Otıra qoyıń, aynanayınlar, waqıt ketip baratır.

Davıdov kolxozshı hayal-qızlarınan jaqsı sózin ayamastan ishi-bawırına kirip úgitlep atır, al olar bolsa neniń basına jip taǵarın bilmey bir-biri menen sıbırlasadı. Áne sóytip atırǵanda ómirde kútilmegen jerden Ustin Davıdovqa bolısa qoydı: bildirmesten Nechaevtıń uzın boylı tolıqtan kelgen hayalınıń artınan barıp, shırp etip qolınan usladı da, kúlip ústi-ústine dúmpishlegenine hasla qaramastan, kóterip alıp barıp ıqshamlı túrde arbaǵa otırǵızdı. Hayal-qızlar kúlisip, uwshuw bolıp hár qaysısı hár jaqqa qarap qashtı.

-Miniń ózleriń, arbaǵa, bolmasa qamshıǵa tutaman, - dep kózin alartıp harıldap baqırdı Ustin. Sóytti de, ishek-silesi qatıp ózi kúlip jiberdi:

-Mineǵoyıń, tiymeymen, biraq shaqqanıraq minińler, uzın quyrıqlı shaytanlar!

Nechaevtıń hayalı arbanıń ishinde tikke qaqayıp turıp, basınan túsken oramalın dúzetip atırıp dawısladı:

-Qáne, qatınlar, tezirek mine qoyıńlar! Ne, men sizlerdi kútip turıwım kerek pe! Mınaǵan qarań, ne degen húrmet: bizlerdiń keynimizden kolxoz baslıǵınıń ózi kelip otır!

Hayallar úsh jaqlap, birin-biri iyterisip, kúlisiwi menen Davıdovqa jalt-jalt qarap, tartınbastan arbaǵa mindi. Eki kempir arbadan tústi.

-He, Tubyanskiyge bizler ózlerimiz ketemiz be, ońbaǵan! - Atamanchukovtıń kempiri Davıdovqa jek kórgen túrde tesile qaradı.