Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası hám onı izertlewdiń geypara máseleleri

jeytuǵınday. (Á.T.) Aldında qanday kózi qızıl bále kútip tur? (K.S.)

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler quramında reń bildiriwshi sózlerdiń payda bolıwı tosınnan emes. Máselen, tildiń reńiniń qızıl bolıwına, yamasa hár qıylı sezimlerge berilgende, ashıwlanǵanda, ǵázeplengende kózdiń, júzdiń qızarıwına, adamnıń júzi qubılmalı bolıp, qorqqanda aǵarıwı, qıynalǵanda, sharshaǵanda, ashıwlanǵanda, ǵázeplengende qızarıwına, urısqanda, jánjelleskende kógis tartıwına ya

qarayıwına, qara sóziniń awıspalı mánilerine baylanıslı hár qıylı frazeologizmler payda boladı.

Bet múshe ataması menen sur bet, kók bet, qara bet frazeologizmleri keledi. Qara sózi menen keledi. Mısalı: – Bereket tabıń! Atıń bul qara betti! – degen hayalınıń dawısı shańq etti. (K.S.) Urıstan qashqan qashqınǵa baylanıslı aytılıp, ayıplı, gúnakar, jazaǵa ılayıq, azǵın, júzi qara degen mánilerdi bildiredi. Bet sózi júz sózi menen almasıp keledi. Mısalı: Jumbaǵımnıń júzi qara,

Tappaǵannıń beti qara. (Kósew)

Sur sózi menen keledi. Mısalı: Men nashar tuqımına húrmet-izzet kórsetiwdiń ornına, olarǵa hesh jerde hesh nárse joq, tiykarsız hár qıylı jalalardı jawıp, qurıdan-qurı sur betlik kórsetip, ótirik sóylep, sóziniń ústinen shıǵa almay júrgen erkeklerdi báledey kóremen (M.Yu.) «Kók bet – ójet, qaysar, biyhaya, jalmawız, urısqaq» degen mánilerdi bildiredi.38 Bunday frazeologizmler, tiykarınan, unamsız minez-qulıq, qásiyetti bildiredi.

Sur sózi qatnasqan frazeologizm úylenbegen, turmıs qurmaǵan, bası bos degen mánilerdi ańlatadı. Mısalı: –

38Paxratdinov Q., Bekniyazov Q. Kórsetilgen miyneti, 102-bet

51

Bizdey jesir qanday tul menen sur boydaqtı qálep tiyse, erklimis... (T.Q.)

Frazeologizmlerdiń komponentlik quramı sıpatında jasıl sózi ónimsiz, az qollanıladı. Tilde jasıl (tiykarınan, jasın) túskendey bolıw túrinde ushırasadı. Mısalı: Esengeldi biydiń áńgimelerine uyıp, aǵıstıń ıǵına qaray qalash serppey júzgen balıqlarday únsiz, ózlerinshe kewilli kiyatırǵan atlılardıń dál ortasına jasıl túskendey, tómen qarasıp qaldı. (T.Q.) Qatınnıń zarın quday esitkende, bul sarayǵa jasıl túsirer edi. (T.Q.) Ósip-órbiw pármanı baslapqı nálshelerin berip, úylerde, shańlaqlarda, dalalarda kúlki esitilip, oyın-zawıqlar baslanıp kiyatırǵanda, bes júz nóker jıynaw xabarı el tóbesine túsken awır musallat, kóp shańıraqlarǵa tuwrı túsken jasıldan keyin bolmadı...(T.Q.)

T.Djumamuratov bul frazeologizmniń ǵarǵıs túrinde keletuǵının kórsetedi: «Razrazi menya grom – tóbeme jasıl tússin, quday ursın»39.

Qaraqalpaq tilindegi reń bildiriwshi sózlerdiń ishinde qara sózi frazeologizmlerdiń quramında júdá ónimli ushırasadı hám mánilik jaqtan júdá reńbe-reń bolǵan, kóp túrli ózgesheliklerge iye frazeologizmlerdi dóretedi.

Qaraqalpaq tilindegi qara sózi menen kelgen frazeologizmler tómendegi mánilerdi bildiredi:

Hádden tısqarı sharshaw, bir nárseden júdá sharshaw, bezigiw, biyzar bolıw, zıqı shıǵıw, boldırıw mánilerinde keledi: Usını dúzetemen dep, orınlıornına qoyaman dep qara júykem qurıdı ǵo. (M.N.) Qara dińkesi qurıw degen variantı da qollanıladı. Ózi shalaqursaq, baraman, kelemen degenshe qaralay óship qalǵan bayǵustıń buldıraǵan kózine Mádiyardıń «aq

39Djumamuratov T. Kórsetilgen miyneti, 158-bet.

52

qapshıq penen un alıp berip» atırǵanı kórindi. (Sh.S.) Qara ter, qara suwǵa shomılǵan atların zorǵa orın qaǵıstırıp qańtarıstı da, ishke asıǵıstı. (Sh.S.)

Hawlıǵıw, alaǵada bolıw mánilerinde keledi: Qaraptanqarap otırıp qara terge tústi. (K.S.)

Minez-qulıq, qásiyet mánisinde keledi. Turaqlı, qatań, tabanlı, sózinde turatuǵın adamdı sıpatlaydı: Qayıń talday qaytpas qara Chanǵa deyin shógip, qabaǵı sirá ashılmaytuǵın bolıp aldı. (G.T.)

Qarańǵı tún, júdá qarańǵılıq, tún ortası, mánilerinde keledi: Ol, óytkeni, kúndiz bolsa da, hesh gáp, jat jer, qula dala, tún bolǵanda da qara tún. (Á.Á.)

Tek suw, basqa hesh azıq jemew mánisinde keledi. Qaynaǵan suw degen máni de ańlatadı. Kún uzın qara suw menen júrek jalǵap Tumaris shóptey bolıp azıp qalǵan. (H.Ó.)

Xalıq arasında «Qara suw qara kórim jerge jetkeredi» degen naqıl bar.

Júdá qara adamǵa baylanıslı aytıladı: Joldas

«uqtım» degendey, shoyın qara júzinen appaq bolıp patlıyıp turǵan adıraq kózlerine oyshańlıq endirip, únsiz bas ırǵay baslaǵanda álle bir nárse oyına túsip, tap házir aytıp qalmasa máháli ótip ketetuǵınday Qudaybergen shundıy shontań etip basın kóterdi de, barmaǵın shoshaytıp:

– Bul warra-warranıń bári jekke menshikten kelip shıǵıp otır. (Sh.S.)

Tek jeytuǵın azıq-awqat, tamaq mánisinde keledi: – Ele qara tamaǵı ushın oqısa, eleberin zaǵarasın satıp oqıytuǵın kúnler hám keler. (Sh.S.)

Awır jumıs, qol miyneti, fizikalıq miynet mánisinde keledi: Qaraqalpaqlar qádim zamannan baslap qara miynetti kásibine aynaldırǵan xalıq. (K.S.)

Tek óziniń ǵamı, jeke óziniń mápi, óziniń basın oylaw, ózin oylaw mánilerin bildiredi: Mágar bolsa sol

53

Maman biy. Ámin inaqtıń hikayasın esitpey, xalıqtıń dańqın qor qılıp, qara basınıń ǵamın izlep ketken adamdı saǵınǵan jurttı gereń demeske, soqır demeske bola ma? (T.Q.)

Jer sózi menen keledi: Ultaraqay qara jer ushın qırqısqan qáwimlerdiń óz-ara tartıspaǵınan bul qaraǵandaǵılar aqıyıq bolǵanı az ba edi? (H.Ó.) Bunda aq ıyıq bolıw birligi de frazeologizm bolıp esaplanadı.

Qara jer basqa sózler menen birge ǵarǵıs mánisin ańlatıwda qollanıladı: Ata-babamızdan kiyatırǵan, ǵarǵıs atqan «Qaraqshı» degen laqap Qádir menen birge qara jerge kirgey! (J.S.)

Xalıqlıq tilde qara, tompaq balalarǵa, adamlarǵa aytıladı: Bul saparı erkek kindikler ishinen Mádar degen qara domalaq bala shapshańlıq qıldı. (H.Ó.)

Barmaw, ózi bolıp kórmew, basınan keshirmew mánisinde keledi: Armiyanıń qarasın kórmegen erkek adam jazǵan! (M.N.)

Qara sózi qaraqalpaq tilindegi bunnan basqa da oǵada kóp frazeologizmlerdiń quramında kelip, kóp túrli mánilerdi bildiredi. Olardı arnawlı izertlew zárúr.

Solay etip, reń bildiriwshi sózler kóplegen frazeologizmlerdiń payda bolıwına sebepshi boladı.

Demek, hár bir xalıqta reńler de, reń bildiriwshi sózler de xalıqqa qádirli, qásiyetli esaplanǵan yamasa qadaǵan etilgen hám t.b.túsinikler menen baylanısıp, frazeologizmler quramında da saqlanıp keledi. Olar frazeologizmlerdiń

quramında tiykarǵı komponentlerdiń biri sıpatında áhmiyetli xızmet atqaradı.

«Frazeologiyalıq obrazdıń milliy qásiyeti − óz xalqınıń xarakteri menen turmıs qálpin, onıń tariyxıy, ruwxıy ómirin, ózine tán úrp-ádetleri menen etnikalıq turmıs dástúrlerin anaw yamasa mınaw

54

frazeologiyalıq birliktiń arnawlı túrde tańlap alınǵan leksikalıq komponentlerinde sáwlelendiredi».40

Qaraqalpaq tilindegi reń bildiriwshi sózler menen kelgen frazeologizmler mınaday ózgesheliklerge iye bolıp keledi: 1.reńi qara bolǵan zat penen birge beriledi: shoyın qara, qara domalaq; 2. teńew, salıstırıw arqalı beriledi: kózi duzday, sidiktey sarı; 3. aralas túrde keledi: kók ala qoyday, kók ala kók (teńiz); 4.teńles eki komponentli frazeologizmler quramında keledi: bunda reń bildiriwshi sózler a) qaytalanıp keledi: qara ter, qara suw hám b) almasıp keledi: awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw. 5.frazeologizm quramındaǵı reń bildiriwshi sózler basqasına almasqanda da ayırım jaǵdaylarda birdey máni ańlatıp keledi: qara uwayımǵa salınıw, sarı uwayımǵa salınıw hám t.b. Reń bildiriwshi sózler menen kelgen frazeologizmlerdiń bunnan basqa da ózgeshelikleri bar bolıp, olardı ilimiy kóz-qarastan arnawlı izertlew kerek.

Usınday reń bildiriwshi sózler hám olar quramında keletuǵın frazeologizmler qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sistemasında óziniń tujırımlı, astarlı mánileri, sóylewdi bezewdegi kórkemligi menen de, til biliminde arnawlı izertleniliwin kútip turǵan máselelerdiń biri sıpatında da belgili orın iyeleydi.

40 Shınnazarova S., Shaniyazov B. Nacionalnaya specifika i universalnıe svoystva frazeologii kak obekt lingvisticheskogo issledovaniya. – Qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń aktual máseleleri. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2011, 88-bet.

55

KÓRKEM SHÍǴARMADA SH SESINIŃ ALLITERACIYALÍQ UYQASÍNAN TURATUǴÍN

FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Kórkem shıǵarma tiliniń obrazlılıǵın támiyinleytuǵın fonetikalıq qurallardıń biri – alliteraciya bolıp, bunda dawıssız seslerdiń tákirarlanıp qollanılıwı arqalı tásirsheńlik payda etiledi. Alliteraciya frazeologizmler ushın da tán bolıp, bunday

«Xalqabad» romanı tilinde qollanılǵan alliteraciyalıq uyqastaǵı frazeologizmlerdi sh sesi tiykarında tallaw jasaymız.

turmısınıń túrli táreplerin, shıǵarma personajlarınıń sezimlerin, keshirmelerin, kórinis ya minez-qulıq ózgesheliklerin ashıp kórsetiwdiń usılı sıpatında sheber paydalanadı. Mısalı: Búgin, óyppey, awnap-quwnap, bir kúnniń arasında-aq shırayımız shıǵıp qala qoydıǵo!(404-bet) – Shuq-shuqına taqa ábden, bilmeytuǵın shıǵarmız…(73-bet) Shırayı shıǵıw frazeologizmi unamlı mánilik boyawǵa iye bolıp, jaqsılanıw, jaqsı, unamlı tárepke ózgeriw, burınǵı jaǵdayınan jaqsı tárepke bet burıw, ashılısıw degen sıyaqlı mániler ańlatıladı. Shuq-shuqına taqaw

– túptúbine jetiw, zil túbine jetiw/taqaw variantına iye bolǵan frazeologizm bolıp, ol bir nárse, háreket ya waqıya haqqında barlıq mayda-shúydesine shekem nárse qaldırmay aytıw, dizip kórsetiw degen mánilerdi ańlatıp keledi. Usı mánilerge sáykes

56

sabaǵına) shekem qaldırmay aytıw degen frazeologizmler de ushırasadı.

Basqanıń qıynawı, azap beriwi mánilerinde keletuǵın alliteraciyalıq uyqastaǵı frazeologizm qollanıladı: – Bileseń be, jigirma bes gektar paxta jerińniń sheregi! Shashıń jibitilmey alınadı! (277bet)

Bunday alliteraciyalıq uyqastaǵı ayırım frazeologizmler xalıqtıń belgili bir dáwirdegi psixologiyalıq sıpatların, túsiniklerin, kózqarasların sáwlelendiriwde qollanıladı: Allanazar biybalanıń sózi de: «rabayı menen bolıń, kolxozda shataq shıǵıp júrmesin, awısıq emes dánine tiyilmesin, «jıńǵıl dese qırǵın etpeń», qátelikke jol qoymań,… (167-bet) Sawınshı qatınlar: «hadalǵa haramdı nege aralastırasız, jitiriń shoshqańızdı!» dep shataq shıǵarǵan, bolǵanı sol. (285-bet) Bul frazeologizmler daw shıǵarıw, dawlasıw, payın, huqıqın talap etiw, aytısıw degen mánilerde qollanılǵan bolsa, tómendegi frazeologizm uyalıw, uyatqa qalıw. abırayı tógiliw, masqara bolıw mánilerin ańlatadı: Al, endi, bul «bári ótirik, biz ashpız» dep, biziń shermendemizdi shıǵarıp tasladıǵo, joldaslar-aw! (314-bet) Shermendeń shıǵadı seniń házir!...

(250-bet)

Ulıwma, sh sesi menen keletuǵın frazeologizmlerdi sóz sheberi óz shıǵarmasında dóretiwshilik penen paydalanadı. Mısalı: Arzanı qazıǵa jetkermey sheship taslaymız, qazıǵa jetse, kún málim, aytısqan eki jaqtıń da shalabın shayqap, tolısın tógip, zıbırlawıǵın shaǵadı! (203-bet) Shıpshań on jılǵa qaraptı-á shalabımnıń shayqalǵanına!..(3-bet) Birinshi mısalda shalabın shayqap, tolısın tógiw degen teńles eki komponentli frazeologizmge uyqastırıp jeke sheberlik penen zıbırlawıǵın shaǵıw dizbegin qosıp paydalanǵan

57

bolsa, usı frazeologizmniń qısqarǵan shalabımnıń shayqalǵanına variantın sarras, anıq, dál degen mánilerde keletuǵın shıpshań degen dialektlik birlik penen alliteraciyalıq usılda paydalanıp, kórkem sózdiń tanılǵan sheberi sıpatında kózge túsedi.

Ulıwma, Sh.Seyitovtıń bul shıǵarmasında dawıssız seslerdiń uyqasınan turatuǵın basqa da kóplegen frazeologizmler qollanıladı. Olar kórkem súwretlewdiń fonetika-frazeologiyalıq usılı sıpatında xızmet etedi.

SH.SEYITOV SHÍǴARMALARÍNDA ALLITERACIYALÍQ UYQASTAǴÍ FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Xalıqtıń sóz dóretiw sheberligi, xalıq dóretken sózlerdiń, sóz dizbekleriniń ańlatqan tásirli mánileri frazeologizmlerde óziniń ayqın sáwlesin kórsetedi. Bunday frazeologizmler bir qaraǵanda ápiwayı sıyaqlı kórinedi, usı ápiwayılıǵı menen tásirlilik, tujırımlılıq payda ete alatuǵın qásiyetke iye boladı. Olar arasında alliteraciyalıq usıl menen kelgen frazeologizmler ushırasadı. Bunday frazeologizmler qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli wákili Sh.Seyitovtıń

«Xalqabad» romanı tilinde ózine tán sheberlik qollanıladı. Maqalada usı shıǵarma tilinde q sesiniń uyqaslıǵınan turatuǵın ayırım frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri sóz etiledi.

Ilimpaz G.Aynazarova: «Alliteraciya birdey yamasa usas dawıssız seslerdiń sóz basında qaytalanıp keliwi arqalı, al, assonans birdey ya usas dawıslı seslerdiń sózdiń eń basında qaytalanıp keliwi arqalı júzege asadı. Alliteraciyalıq hám assonanslıq uyqas túrleri de teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń tábiyatına

58

tán qubılıs»41 dep jazadı. Bunday seslik qubılıslar bir bólekten turatuǵın frazeologizmler ushın da tán bolıp keledi. Bunday frazeologizmlerdi jazıwshı bılay paydalanadı: Sayımbet penen kórisiwshiler kóp edi, sonlıqtan, ol buǵan qıysayıp ta qaramadı. (352-bet) Bunda itibar bermew, esapqa almaw, mise tutpaw, mensinbew mánisi ańlatıladı, ta birligi arqalı máni jáne de kúsheytip beriledi. Bul frazeologizm adamǵa baylanıslı qollanıladı, al jazıwshı onı tıshqanǵa baylanıslı bılay qollanadı: «Jaqsılıqshılardıń» mardanların kóriń házir, tarı degenge tıshqan da qıysayıp qaramaydı. (33-bet) Bul jerde ashlıqtan qutılıw, jetisiw, toyıw mánileri usı usıl menen júdá sheber beriledi.

Basqa da ayırım frazeologizmler usı toǵayıw, toyıw, jetisiw, jetpesinlikten qutılıw mánisinde keledi. Mısalı: Házir paxtası joq atızda sapırılıspay bar ǵayrattı pishen oraq, jońırıshqa oraqqa salmaq kerek, ekewi de qarındı qalqıtadı. (128bet) Gósh ber, gósh bermeseń, traktor joq, traktorsız qarnıń qalqımaydı, ber góshti, paxtanı ber! (283-bet)

Olar basqa da sinonim frazeologizmler menen qatar kelip, máni ótkirligi kúsheyip baradı. Mısalı: «Jańa awzımız asqa tiyip, qarnımız qalıqqanda qarası juqpasa bolar edi!» dep qorıqtı. (232-bet) Al, mına frazeologizmde jeytuǵın azıq-awqat yamasa aqsha, ǵárejetti tawısıw mánisi bildiriledi: Qaltamızdıń túbin qaqqanımız qashshan, oqıwshılardıń awzı asqa tiymey atır.(243-bet)

«Qaraqalpaq ádebiy tilindegi kórkemlew quralınıń ishinde frazeologizmlerdiń alatuǵın ornı ayrıqsha. Hár bir kórkem sóz sheberi ózine tán ózgeshelik penen tilimizdegi tayar leksikalıq birliklerdi túrlishe

41 Aynazarova G. Kórsetilgen miyneti, 2005, 35-bet.

59

stillik maqsette qollanadı»42 Usınday birliklerdiń biri awızeki sóylew tilinde jumsalatuǵın ótkir mánili frazeologizm shıǵarma tilinde úlken sheberlik penen islew, kámine keltirip, minsiz, qáte-kemshiliksiz orınlaw mánisinde paydalanıladı. Mısalı: Bul jerde bolmaǵanı menen, basqa jerlerde bunday bir-eki jumıstı «qum qaptırǵanlıqtan» Shıraz albıramadı. (297-bet) Usı frazeologizmniń mánisin muq qaptırıw degen frazeologizm de bildiredi: Biziń qatın urlıqqa dım iykemsiz shıqtı ǵoy, shúw, ózim muq qaptıraman-aw onı úyimde dushpanım bolmaǵanda! (182-bet)

Adamnıń hár qıylı kúyge túsken jaǵdayların, ómir jolındaǵı ózgerislerdi, sezimleri menen túsiniklerin, kóz-qarasların, árman-tileklerin hám t.b. kórkem sáwlelendiriwde frazeologizmler jazıwshı shıǵarması tilinde úlken xızmet atqaradı. Olardıń arasında alliteraciyalıq uyqastaǵı frazeologizmler belgili orın tutadı. Máselen, birewdiń erki menen is tutıw, soǵan jaltań, qaraslı, erki ǵárezli bolıw, sonıń keypiyatına qarap is tutıw degen mánilerdegi qası-qabaǵına qaraw frazeologizminiń dáslepki komponenti túsirilip qollanıladı: Komitet baslıǵı, batrachkom bolǵanlıqtan jıynalıstı Aqtóre basqarǵanı menen, Sayımbet, Qunnazar, Allanazarlardıń qabaǵına qarap, albırap, jaltaqlap is alıp barar edi. (68-bet)

Qut, bereket xalıqtıń kewlindegi ármantilekleriniń biri bolıp, ol tilde óziniń qut darıw, qut-bereket darıw, qutlı bolıw, qádemi qutlı keliw hám t.b. sıyaqlı frazeologiyalıq kórinislerine iye. Bul frazeologizmlerdiń biri jazıwshı tárepinen bılay paydalanıladı: Awqat atlandırılıp, Ámettiń qádimgi

42 Pirniyazova A. Q., Sársenbaev Q. J. M. Nızanov shıǵarmalarınıń frazeologizmler sózligi. Nókis, Ájiniyaz atındaǵı NMPI baspaxanası, 2019, 3-bet.

60