Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası hám onı izertlewdiń geypara máseleleri

G.Jumaniyazova (QMU Til úyreniw orayı), S.Eskaraeva (QMU), F.Tórebaeva (QMU);

4.Úsh tillik frazeologiyalıq hám naqıl-maqallar sózlikleri (sáykeslikler – termin sózlik avtorlarına tiyisli – Yu.B. ): qaraqalpaq-rus-inglis tilleri (G.Bekbergenova, B.Shaniyazov);

5.Tórt tillik frazeologiyalıq hám naqıl-maqallar variantları

toplamları: qaraqalpaq-ózbek-rus-inglis tilleri

(S.Esemuratova);

6. Jeke jazıwshı shıǵarmalarınıń frazeologiyalıq sózligi (A.Pirniyazova, Q.Sársenbaev).

Álbette, qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasına arnalǵan bir neshe maqalalar, qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası hám basqa da tarawlarına qatnaslı miynetlerde berilgen bahalı pikirler bar.

Sonday-aq, túrkiy tiller hám basqa til bilimleri sheńberinde alıp barılǵan ilimiy jumıslarǵa, qaraqalpaq tili menen basqa

«azerbayjan tiliniń 1008, túrkmen tiliniń 404, gagauz tiliniń 369, túrk tiliniń 5886, qırǵız tiliniń 4031, qazaq tiliniń 1039, qaraqalpaq tiliniń 670, altay tiliniń 152, noǵay tiliniń 200 frazeologizmin qamtıǵanın, sonday-aq usı tillerdegi ilimiyteoriyalıq hám kórkem ádebiyatlardan paydalanǵanın» kórsetedi.5

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasın úyreniwde oǵada áhmiyetli, sheshiliwi tiyis bolǵan máseleler kóp. Máselen, naqıl-maqallar frazeologiyanıń izertlew obektine kire me yamasa olar basqa birlikler esaplana ma degen máselede házirge shekem úzil-kesil bir sheshimge kelinbegen, hár qıylı pikirler bar. Frazeologizm menen

5 Mahmudova Qátivá Türk dillárinin frazeologiyası. II cild. Qıpçaq qrupu türk dillárinin frazeologiyası. Bakı, «Nurlan», 2009, sáh. 284. 20-bet. /Elektron resurs/

11

naqıl-maqaldı ańsat ajıratıwdıń bir usılı olardı sóz shaqaplarına tallap kóriw kerek, frazeologizm belgili bir sóz shaqabına – atawısh sózlerge yamasa feyilge qatnaslı bolıp keledi, usı sóz shaqaplarına kiretuǵın sózlerdiń mánisin bildiredi, olar menen sinonim boladı, ayırımları modallıq máni bildiredi. Frazeologizmler ózi qatnaslı sóz shaqaplarınıń grammatikalıq formaların qabıl etedi, olardıń formaların menen ózgeredi. Mısalı, atlıq frazeologizmler bet, san, kóplik, tartım formaların, al, feyil frazeologizmler feyildiń hár qıylı grammatikalıq formaların qabıl etip, bir sóz sıpatında gáp ishinde keledi, basqa sózler menen grammatikalıq baylanısqa túsedi. Mısalı: Baybaylasqan bir ses, sógisken, ayqırısqan bir ses, iyt iyesin, pıshıq biykesin bilip bolmaydı. (Sh.S.) Kelgen komissiyanıń ústinen adamlar awız biriktirip: «Kámil Ikramovqa aydasaq qáytedi!..» desip, ǵawqıldasıp júr edi, Esbergen qurıltayǵa ketpesinen táwir-aq aldın ıraslap jiberdi... (Sh.S.) Adamlardıń awzı ala, biriniń aytqanın biri tıńlaǵısı kelmeydi. (Sh.S.) Mısallardaǵı iyt iyesin, pıshıq biykesin bilip bolmaydı, awız biriktirip, awzı ala birlikleri isháreket (feyil) hám sapa, belgi (kelbetliktiń) mánisin bildiredi, bir sózdiń mánisine barabar keledi, komponentleriniń bári jıynalıp bir máni ańlatadı, gápte bári bir sorawǵa juwap berip, bir sintaksislik xızmet − bir aǵza xızmetin atqarıp keledi. Al, naqılmaqallar astarlı, awıspalı máni bildirgeni menen olardıń jeke komponentleri jıynalıp barıp bir máni ańlatpaydı, bir sorawǵa juwap berip, gáp ishinde kelip, bir sintaksislik xızmet atqarıp kelmeydi, bir sorawǵa da juwap bermeydi. Naqıl-maqallardıń ózi dara gáp túrinde kelip, sintaksis tarawınıń obekti esaplanadı.

12

Mısalı: «Iyttiń awzı ala bolsa da, Bóri kelgende birigedi» yamasa «Jaw jaǵadan alǵanda, Iyt etekten aladı», «Iytti iyesi menen qıyna» maqalları, «Iyttiń tabanı qıshısa, Kárwanǵa eredi», «Jaqsı iyt óligin awlaqqa taslaydı» naqılları menen joqarıda kórsetilgen, ulıwma, frazeologizmler arasında úlken ayırmashılıq bar. Bul jerde, álbette, jay gáp hám qospa gáp túrindegi frazeologizmler menen naqıl-maqallardı shatastırmaw kerek. Frazeologizmler sóz dizbegi túrinde de keledi, al, naqılmaqallar tamamlanǵan oy-pikir bildirip, tek gáp túrinde ushırasadı. Olardı ulıwmalastıratuǵın obrazlılıq, tásirlilik, awıspalı, astarlı mánililik sıyaqlı belgiler bar bolǵanı menen, olar naqıl-maqal menen frazeologizmdi bir toparǵa kirgiziwge múmkinshilik bermeydi. Frazeologizm naqılmaqaldıń quramında komponent sıpatında keledi, frazeologizmniń óziniń quramında da keledi, al, naqılmaqal basqa naqıl-maqaldıń quramında komponent sıpatında qatnaspaydı. Mısalı: «Iyttiń awzı ala bolsa da, Bóri kelgende birigedi» degen maqalda awzı ala hám awzı birigiw frazeologizmleri bar. Ulıwma, usı sıyaqlı oǵada kóplegen máseleler frazeologiya hám til biliminiń oǵan baylanıslı tarawları menen birgelikte tereń ilimiy kóz-qarasta sheshiliwi tiyis degen pikirdemiz.

Qaraqalpaq tilinde, qaraqalpaq ádebiyatı kórkem shıǵarmalarında, klassik ádebiyat hám 100 tomlıq folklorlıq shıǵarmalar tilinde, awızeki sóylewde ushırasatuǵın oǵada kóp, mánilik jaqtan bay, qurılıslıq jaqtan da hár qıylı jáne basqa da ózgesheliklerge iye bolǵan frazeologizmlerdi ilimiy kózqarastan izertlew úlken teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.

«Óziniń Watanın súyetuǵın, óziniń ana tilin súyetuǵın hám biletuǵın hár bir adamnıń wazıypası –

13

globallasıw dáwirinde óz xalqınıń ózine tánligin saqlaw ushın milliy tildiń sóz marjanların atababalardıń biybaha miyrası sıpatında joytpay saqlaw, olardı áwladtan áwladqa jetkeriw, jaslardı ana tilde durıs, sulıw, kórkem sóylewge úyretiwden ibarat».6

Búgingi globallasıw dáwirinde ana tildi, onıń milliy ózgesheliklerin joytpastan saqlaw, paydalanıw, oqıtıw, izertlew úlken teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye. Usı kóz-qarastan, qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası hám frazeografiyası boyınsha úlken, kólemli, tereń jáne túrli aspektlerde, dúnya til biliminde payda bolǵan jańa baǵdarlar, usıllar tiykarında hár tárepleme izertlewler júrgiziw xalıq tiliniń júdá tereńde jatırǵan bay frazeologiyalıq múmkinshiliklerin júzege shıǵarıwǵa tiykar boladı.

«QÍRÍQ QÍZ» DÁSTANÍNDA «QARA» KOMPONENTLI FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Hár qanday millet tili óziniń payda bolıw dáwirinen baslap onıń tariyxı, awız ádebiyatı, úrp-ádet, dástúrleri menen tıǵız baylanıslı ómir súrip kiyatırǵanı belgili. Qaraqalpaq tili de ózinde qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádet, dástúrlerin, ırımların, túsiniklerin, tariyxın tereń sáwlelendiredi, onı áwladtanáwladqa ótkerip keledi. Reń bildiriwshi sózler tilde, sonıń menen birge, xalıqtıń sanasında, psixologiyasında, túsiniginde belgili bir orın tutadı. Olardıń arasında «qara» sózi hám oǵan baylanıslı bir qansha ırımlardı, túsiniklerdi sáwlelendiretuǵın

6 Smagulova G. N. Rechevaya kultura sovremennoy molodyoji (na materialax kazaxskix frazeologizmov) «Crede Experto: transport, obshestvo, obrazovanie, yazık» — mejdunarodnıy informacionno-analiticheskiy jurnal №2 (09). Sentyabr 2014 (http://ce. if-mstuca. ru/). /Elektron resurs/

14

birlikler bar. Bunday birliklerdiń biri sıpatında frazeologizmlerdi kórsetiwge boladı. Olar tek ǵana xalıq awız eki ádebiyatında emes, al barlıq dáwirlerdegi ádebiyatında ushırasadı.

Qaraqalpaq folklorınıń ájayıp úlgileriniń biri

«Qırıq qız» dástanı tilinde de «qara» sózi menen kelgen frazelogizmler ónimli qollanılatuǵının kóriwge boladı. Olar mánileri jaǵınan da, qurılısı jaǵınan da kóp túrli bolıp keledi.«Qara» sózi tek ǵana frazeologizmniń quramında emes, al dara sóz sıpatında da arttırıwshı, máni ótkirligin támiyinlewshi birlik retinde qollanıladı, metaforalıq hám basqa da mánilerde awısıp keledi. Olardıń shegarasın ayırıw úlken áhmiyetke iye. Dástanda da bunday birlikler kóplep ushırasadı. Olar hár qıylı mánilik ózgesheliklerge iye. Mısalı:

Ekewiniń aybatına, Dóńler oyǵa jazıldı, Taqır bolǵan qara jer,

Dizeden tómen qazıldı. (246-bet)

Mánini kúsheytip beriw, kórkemlikti, tásirlilikti arttırıw maqsetinde dástan tilinde frazeologizmlerdiń orınlı qollanılǵanın tómendegi mısallardan kóriwge boladı:

Qara túndi qaq ayırǵan juldızım,

Suw túbinen shıqqan hasıl qundızım. (247-bet)

Qara túndi qaq jarıp,

Mákanına qaytadı. (214-bet) Sol waqları bolǵanda,

Qarańǵını qaq jarıp,

Zarlanǵan bir nashardıń, Taltal shıqqan dawısı, Qulaǵına keledi. (215-bet)

15

«Qara» komponenti menen kelgen frazeologizmler bir qansha stillik ózgerisler menen de qollanıladı. Basına kún tuwıw frazeologizmi qara kún birligi menen, jer tepsiniw frazeologizmi qara jer birligi menen biriktirilip yamasa jer jarılmadı, men kirmedim frazeologizmi stillik jaqtan ózgerisler menen «qara» komponenti menen qollanıladı:

Qara kún tuwıp xalqıńa,

Jurtıń, xanım, zar jılar. (226-bet)

Qara jerdi Arıslan, Qayta-qayta tepsindi. (180-bet) Kiyimin kiyip Altınay,

Ne bolǵanın biledi,

Qara jer qaq-qaq jarılıp, Soǵan ǵana kiredi. (205-bet) Qorqqanınan biyshara,

Qara jerge qazıq bop, Kirip kete jazladı. (96-bet)

Házirgi dáwirde qara bası tek ózi degen mánini kóbirek birdiretuǵın bolsa, dástanda da usı mánileri jáne de mánilik ózgeshelikler menen, mánilik jaqtan awısıp qollanıladı. Mısalı:

Kór, qudayım, kózden aqqan jasımdı,

Bul qayǵıǵa salma qara basımdı. (173-bet) Ájel jetse dúzde qalar qara bas,

Hesh waqıtta awır bolmas kerek tas, Aytatuǵın bir-eki awız sózim bar,

Qulaq salǵıl, baxtı qara qarındas. (159-bet) Seniń ushın ólimge de razıman,

Dushpan kelip kessin qara basımdı. (161-bet)

«Qırıq qız» dástanı tilinde «qara» komponentli frazeologizmler hár qıylı mánilik boyawlarǵa iye bolıp keledi. Ayırım frazeologizmler turpayı yamasa ótkir, jaǵımsız mánileri menen belgili. Mısalı:

16

Baxtı qara bolǵır sallaqılar,

Eki qoldı baylap berdi dushpanǵa. (65-bet) Aldına salıp aydaǵan,

Ózi sonday qara bet,

Ishse qanǵa toymaǵan, (173-bet)

Qaraqalpaq dástanlarında ónimli ushırasıp hár qıylı ashınıw, ayaw, ǵarǵaw hám t.b. mánilerde jumsalatuǵın mańlayı qara frazeologizminiń usı dástanda da qollanılǵanın kóriwge boladı:

Atıńdı urıp ettiń sanların jara,

Qayt keynińe tezden, mańlayı qara. (55-bet)

Sonday-aq, dástan tilinde qara hám aq sózleri menen kelgen frazeologizmler de mánilik ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı. Dástanda bunday frazeologizmniń perzent mánisin bildirip, metonimiyalıq usılda qollanıladı:

Qalmaqtıń xanı óltirdi, Jaman-jaqsı bolsa da,

Kózdiń aǵıl-qarasın, Aq sút berip asıraǵan,

Altı birdey balasın. (252-253-betler)

Qarası kóriniw (kórinbew), qarası batıw, qarasın kórsetpew hám t.b. sıyaqlı frazeologizmler qollanıladı. Mısalı:

Kórinse kiyik qarası,

Qabaqları qatadı. (186-bet)

Qarası uzap ketken soń, Shomılıp qara terine,…

Shıqtı kirgen górinen. (116-bet) Al dese de, sen jamandı almayman,

Tezirek ket, kórsetpegil qarańdı. (135-bet)

Betine (júzine) qara jaǵıw frazeologizmleriniń variantları bir neshe orınlarda qollanıladı. Mısalı:

– Aynanayın, Arıslan, Bayaǵı bir aytqanda,

17

Inanbadıń sózime. Uyaldırıp, qaraǵım,

Qara jaqtıń júzime. (205-bet) Ha, qaraǵım, qaraǵım,

Bunday júzi qaranı,

Ertermiseń izińe. Ertken menen ne payda,

Kúye jaqtı júzińe. (205-bet) Bunda kúye sózi de «qara» sóziniń mánisinde qollanılıp tur.

Solay etip, dástan tiliniń frazeologiyalıq quramında qara sózi menen keletuǵın frazeologizmler ózine tán ózgeshelikleri menen qollanılıp, mánilik jaqtan ótkir, tásirli, obrazlı bolıp keledi.

QARAQALPAQ TILINDEGI «QARA» SÓZINIŃ GEOGRAFIYALÍQ ATAMALARDA HÁM FRAZEOLOGIZMLERDE QOLLANÍLÍWÍ

Qaraqalpaq tilindegi «qara» sózi – mánilik jaqtan bay, awıspalı mánilerde ónimli qollanılatuǵın birliklerdiń biri. Bul sózdiń mánilik ózgeshelikleri oǵada hár qıylı bolıp, bir qansha ilimpazlardı qızıqtırıp keledi. Máselen, onıń mánileri A.Bekbergenov tárepinen izertlengen.7 Akademik J.Bazarbaev «…kóp sanlı túrk tilles xalıqlardıń atamasınıń «qara» sózi menen baylanıslılıǵın, ekinshiden, túr-tús penen baylanıstırmay kúshli, ǵayratlı, qarıwlı degen túsinikler menen baylanıstıratuǵın sózlerdiń oǵada kóp ekenligin (qara mal, qara duman, qara buwra, qara tereń, qara kúsh, qara miynet, qara ter, qara moyın, qara jar, qara jawın, qara

7 Bekbergenov A. «Qara» sóziniń mánileri haqqında. – ÓzSSR IA Qaraqalpaqstan filialınıń «Xabarshısı» jurnalı, 1969, № 4, 54-58- betler.

18

samal hám t.b.), úshinshiden, tariyxta «qara» degen sóz kúshlilerdiń, qúdiretlilerdiń atları, laqapları bolǵanlıǵın»8 mısallar tiykarında kórsetedi. Shayır T.Jumamuratov «…Qara jorǵa» degen naması bar qaraqalpaqtıń. «Qaraqalpaq», «Qara úy», «Qara jorǵa»,

«Qara taw», «Qaradárya», gileń sonday, qaranı kóp aytadı-dá qaraqalpaqlar. Mine, jorǵanı da qara deydi.

«Qara» degeni burınǵı waqıtta «ústem», «áskerbası» degen sóz eken. Mine, sol «Qara jorǵa» namasın shertedi, házir Genjebay, qalay bolatuǵının ózlerińiz qaraysız (Saz shertiledi)» Yamasa:

– Endi Qaradáli degen bir baqsı bolǵan erte zamanlarında. Qara páreń jigit eken-dá. Dáli degen eken atı. Sonıń shertken naması

«Qaradálisin» shertedi házir qaraysız (Saz shertiledi)»9 dep jazadı. Bunnan «qara» sózine hám onıń ańlatatuǵın mánilerine baylanıslı hár qıylı pikirlerdiń bar ekeni túsiniledi.

Qaraqalpaq tilindegi «qara» sózi kóplegen georafiyalıq atamalardıń quramında ushırasadı. Mısalı: Qara oy: – Háy, yaǵ-aw! Qayaqtıń ájaǵası. Biziń awılımız, ata-babalarımız «Qara oy»dan, al, Muxit degen kisiniń awılı bolsa «Gúzeli awıl»da, qalayınsha aǵayın boladı. (B.B.) Bul orın ataması

«Qaraqala», «Aqqala», «Qazaqdárya» jerlerin aralap, sentyabr ayında Shımbayǵa kelip, ekspediciyanı pitkerip, nachalnigim menen xoshlastım. (Q.A.) Bul da orın ataması bolıp tabıladı.Qara tereń, «Qara bas»:

«Qara tereń» menen «Sarı bas», «Úsh say» menen «Qara

8Bazarbaev J. «Qaraqalpaq» etnonimindegi «qara» sóziniń tariyxıy mánisi. – Ruwxıyatımız marjanları yamasa úlgili el úlkenin, kóregenli el ótkenin qásterleydi. Nókis, «Bilim», 2008, 95-96-betler.

9Jumamuratov T. Aralǵa keldim oralıp. Nókis, «Qaraqalpaqstan» baspası, 2016, 311-bet.

19

bas» kóllerinen baspana taba almay quwılıp shıǵıp, endi «Jarıq ultan», «Dáw kempir», «Erkin», «Shaqaman» kóllerin panalawǵa shıqtı. (K.S.) Bular kól atamaları bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq tilinde «qara» komponentli frazeologizmler de ónimli ushırasadı: Qara bası: Bul frazeologizm tek ǵana ózi, tek ózi degen mánilerdi bildiredi. Mısalı: Men usı waqıtqa shekem Áshirdiń kisi miyman bolǵanday shańaraǵı bar ma eken… yamasa … yamasa qara bası jasay ma eken… parqına barmaǵan ekenmen. (G.E.) Qara basımnıń tamaǵın tappay meshelmen be? (T.Q.) − Qurshańqı gápine qara bunıń, − dedi Ajar qáynisin dálkek etip, − men sonnan shayı kóylek kiyeyin dep júrmen be, qara basıma eki shanaǵa pishen tiyew awırlıq soqqan soń aldap-suwlap izime ertip gúdiniń basına apardım. (K.S.) Alıstan juwırıp kelip, pát penen ǵarǵısa Jumabaydıń qara basınıń sekirip ótkendey awıǵı bar. (K.S.) Qara basın baǵıw túrinde de keledi. …Qoysań-á, kempir, qara basların baǵıp, aman júrse bolar! (Sh.S.)

Usı bas komponenti menen keletuǵın basqa da frazeologizmler bar: basınıń ǵamın jew, ǵamın jew yamasa ayırım jaǵdaylarda bas sóziniń ózi de keń mánilerdi saqlaydı. Mısalı: Xannıń óz basınan qáwipsingenin sezdi de, mufti bunnan arǵı jaǵınıń ańǵısın ańlaǵısı keldi. (Ó.X.) Ne ushın bas ǵamıńdı jemediń? (H.Ó.)

Ayırım jaǵdaylarda jeke basım túrindegi birlik penen mánilik jaqtan jaqın keledi. Mısalı: Eldiń ırısqın taslap ete almay, kóp oylandım. Quralım bolmadı. Jeke basımnıń shaması jetpedi. (K.S.)

Qara bası frazeologizminiń bas komponenti almasıp gelle sózi menen de keledi. Mısalı: Men óz qaragellem

20