Kishkene Shahzada

Qozını soǵıp ber! – dep baqırıp jibergeninde men hayranım shıǵıp qaldım.

Ilajsız qozınıń súwretin saldım.

Ol meniń súwretimdi serli túrde qarap shıǵıp:

– Sen bir ólesi qozını soqtıń. Basqasın soq, – dedi.

Men basqa qozınıń súwretin saldım.

11

Meniń taza dostım múláyim hám keń peyillik penen mıyıq tarttı.

– Sen óziń kórip tursań ǵoy, – dedi ol, – bul qozı emes. Bul úlken qoshqar. Shaqlarına qara...

Men jáne basqasha saldım.

Biraq ol bul súwretti de unatpadı.

– Bul qartayǵan qoshqar. Maǵan ele kóp jasaytuǵın qozı kerek.

Usı waqıtta sabır-taqatım tawsıldı–sebebi men tezirek motordı ashıwım kerek edi–mına súwretti saldım:

12

Sóytip balaǵa:

– Mine, saǵan sandıq. Onıń ishinde seniń qozıń otırıptı,–dedim.

Kúni menen meni tergep turǵan balanıń júzi jaynap ketkeni meni hayran qaldırdı:

–Tap usı kerek edi maǵan! Sen qalay oylaysań, ol kóp shóp jemey me?

–He, nege bunı soradıń?

–Sebebi, meniń úyimde barlıq nárse az-az-

dan...

–Oǵan jetedi. Men saǵan dım kishkentay qozını berip atırman.

–Onshelli kishkentay emes...–dedi ol basın eńkeytip, súwretti jaqsılap qarap atırıp.–Mınań qara! Qozı uyqılap qaldı...

Usılayınsha men Kishkene shahzada menen tanıstım.

III

Men bul balanıń qaydan payda bolǵanın soń bildim. Kishkene shahzada maǵan sawallardı qarday boratar edi, al, eger men onnan bir nárse tuwralı sorasam, ol ózin esitpegenge salar edi. Tek ǵana az-azdan, onıń tosınnan awzınan shıǵıp ketken sózlerinen men ol tuwralı haqıyqatlıqtı asha basladım.

Máselen, meniń samolyotımdı birinshi márte kórgeninde (samolyottıń súwretin salmayman,

13

sebebi, uqsatıp sala almaytuǵınımdı bilemen), ol mennen:

–Mınaw ne zat? – dep soradı.

–Bul zat emes. Bul samolyot. Meniń samo-

lyotım. Ol hawada ushadı.

Men oǵan maqtanısh penen samolyottı ózimniń basqarıp ushatuǵınımdı túsindirdim. Ol bunı esitip:

– Qalay? Sen aspannan tústiń be? – dep qıshqırıp jiberdi.

Men oǵan «awa» dep kishipeyillik penen juwap berdim.

– Áneqalas!..

Kishkene shahzada dawısı qońırawday sıńǵırlap kúldi, buǵan meniń ashıwım keldi: men ózgelerdiń basıma túsken hádiyseni saldamlı qabıllaǵanın qáler edim. Sońınan ol bılay dep qosıp qoydı:

–Demek, sen de aspannan kelgen ekenseń. Qaysı planetadan keldiń?

Men birden onıń bul shólistanda aspannan sırlı ráwishte payda bolǵanın ańladım hám onnan tikkeley soradım:

–Demek, sen bul jerge basqa planetadan kelgen ekenseń ǵoy?

Biraq ol juwap bermedi. Meniń samolyotıma qarap turıp, áste basın shayqadı:

– Sen mına nársede alıstan ushıp keliwiń múmkin emes...

14

Bunnan soń ol álle nárse tuwralı oylanıp qaldı. Keyninen qaltasınan meniń salǵan qozımdı shıǵarıp alıp, bul ǵáziynesin tamashalawǵa qunıǵıp ketti.

Onıń «basqa planetalar» tuwralı aytıp salǵan gápiniń tórkinine jetiw ushın mende qanday qızı-

15

ǵıwshılıqtıń payda bolǵanın kóz aldıńızǵa keltire alasız. Men baladan onıń qaydan kelgeni tuwralı ele de kóbirek biliwge háreket ettim.

– Sen qayaqtan ushıp keldiń, qaraǵım? Seniń úyiń qayaqta ózi? Sen qozını qayda alıp ketejaqsań?

Ol bir zaman oylanıp turıp, bılay dedi:

–Seniń maǵan sandıqtı bergeniń jaqsı boldı, qozı túnde sonıń ishinde uyqılaytuǵın boladı.

–Álbette. Eger sen aqıllı bala bolsań, men sa-

ǵan jip beremen, kúndiz qozıńdı baylap qoyatuǵın bolsań. Jipti baylaytuǵın qazıq ta beremen.

Kishkene shahzada qabaǵın úydi.

–Nege qozını baylap qoyar ekenmen?

–Haw, sen onı baylap qoymasań, ol basqa

jaqqa ketip qaladı hám joytılıp ketedi.

Usı jerde meniń dostım taǵı shaqalaq atıp kúlip jiberdi:

–Qayaqqa baradı ol?

–Qayaqqa baradısı ne? Bet alǵan jaǵına tuppa-

tuwrı kete beredi, kete beredi.

Sol waqıtta Kishkene shahzada saldamanlı túrde:

–Hesh gáp, meniń úyim kishkentay, – dedi.

Izinshe muńayıp qosıp qoydı:

–Bet alǵan jaǵıńa tuwrı kete bergeniń menen uzaqqa kete almaysań...

16

IV

Solay etip, men onıń planetasınıń bir úydiń qaramınday ekenligin bilip aldım.

Biraq, bul meni asa tańlandırmadı. Men Jer,

Yupiter, Mars sıyaqlı úlken planetalardan tısqarı júzlegen basqa planetalardıń da bar ekenligin biler edim, olardıń arasında, hátte, at qoyılmaǵanları, teleskop penen zorǵa kórinetuǵın kirttayları da bar. Astronomlar bunday qurtaqanday planetalardı ashqan waqıtta, oǵan at izlep te otırmaydı, tek nomer beredi de qoyadı. Mısalı ushın,

3251-asteroid.

Meniń Kishkene shahzadam B-612-asteroid dep atalıwshı kishkene planetadan ushıp kelgen, dep boljawǵa pisentli tiykarlarım bar edi. Bul asteroidtı 1909-jılı bir túrk astronomı teleskopta kórgen edi.

18

Sonda bul asteroidtı ashqan astronom Xalıqaralıq astronomiyalıq kongreste bul tuwralı bayanat berdi. Biraq astronom túrkshe kiyingeni ushın oǵan heshkim isenbedi. Bul úlkenlerdi túsinbeyseń!

Baxıtqa oray, B-612-asteroidtı evropalılar moyınlawı ushın qolaylı jaǵday tuwılıp qaldı, sol dáwirde túrk sultanı óz puqaralarına: «Bunı islemeseńiz, basıńız ketedi» dep – evropasha kiyiniwge párman berdi. 1920-jılı sol astronom taǵı óziniń ashqan jańalıǵı tuwralı bayanat berdi. Bul ret ol evropasha úlgide eń sońǵı modada kiyingen

19

edi – sonlıqtan hámme onıń ashqan jańalıǵın tán aldı.

Meniń sizlerge B-612 asteroidı tuwralı keń túrde túsinik berip, onıń nomerin de xabarlap atırǵanım – bul tek ǵana úlkenler ushın. Úlkenler sanlardı dım jaqsı kóredi. Máselen, sen olarǵa men jańadan dos taptım, dep aytıp atırsań, olar sennen hesh waqıtta eń baslısı tuwralı soramaydı.

Olar hesh waqıtta: «Onıń dawısı qanday? Qanday oyınlardı oynaǵandı jaqsı kóredi? Ol gúbelek uslawǵa qızıǵa ma?» – dep soramaydı.

Olar: «Jası neshede? Aǵa-inileri qansha? Salmaǵı qanday? Ákesi qansha tabıs tabadı?» – dep

20